Rahmân, ana rahmiyle aynı kökten gelen, rahmeti taşan ve yalnızca Allah'a ad olan bir isimdir.
Temel
Kök. Rahmân, ر-ح-م (r-h-m) kökünden gelir. Bu kökten rahmet (acıyıp iyilik etmek), merhamet, rahim (ana rahmi) ve erhâm (akrabalık bağları) türer. Aynı kök bütün Sâmî dillerde hem "ana rahmi" hem "merhamet" anlamını taşır.
Bu bağı bir kudsî hadis açıkça kurar:
Ana rahmini düşün. Oradaki canlı hiçbir şey istemez, hiçbir şey ödemez. Yine de korunur, beslenir, şekillenir. Rahmân'ın rahmeti de böyledir: istenmeden gelir, karşılık beklemez.
Kalıp. Rahmân fa'lân kalıbındadır. Arapçada bu kalıp, bir niteliğin kişiyi baştan sona kaplamasını anlatır. Susuzluğu içini kaplamış kişiye atşân, öfkesi taşan kişiye gadbân denir.
Rahîm ise fa'îl kalıbındadır ve kalıcı, sürekli bir niteliği bildirir. Rahmân rahmetin genişliğini, Rahîm sürekliliğini anlatır.
Allah'a özgü bir isim. Bir insana "rahîm" (merhametli) denebilir, "Rahmân" denemez. Kur'an bu ismi Allah ismiyle yan yana koyar:
İnsan bu isme ancak kul olarak bağlanır ve "Abdurrahman", yani Rahmân'ın kulu adını alır. Hz. Peygamber, Allah katında en sevimli isimlerin Abdullah ve Abdurrahman olduğunu bildirmiştir (Müslim, Âdâb).
Derin
Derin
Güçlü olan neden önce geliyor? Zemahşerî (el-Keşşâf) bir dil ilkesini hatırlatır: "Kelimenin yapısındaki fazlalık, anlamdaki fazlalığı gösterir." Rahmân daha çok harfle kurulmuştur, anlamı da daha yoğundur.
O hâlde bir soru doğar. Anlatım genellikle zayıftan güçlüye ilerler; burada neden güçlü olan önce gelir? Zemahşerî'nin cevabı: Rahmân büyük nimetleri, Rahîm ince ve küçük nimetleri anlatır. Rahîm bir tamamlayıcı olarak gelir ki hiçbir nimet, en küçüğü bile, dışarıda kalmasın.
İbnü'l-Kayyim'in gözlemi. İbnü'l-Kayyim (Bedâiu'l-Fevâid) bir ayırım yapar. Rahmân, rahmetin Allah'ın zatında bulunan bir sıfat olduğunu bildirir. Rahîm ise bu rahmetin merhamet edilen varlığa ulaştığını bildirir.
Delili Kur'an'ın kullanımıdır. Kur'an "Mü'minlere karşı Rahîm'dir" der (Ahzâb 43). Rahmân'ı ise hiçbir yerde "...a karşı" diye bir nesneye bağlamaz.
Bu gözlemi Kur'an'da takip etmek mümkündür. Rahmân çoğunlukla fiilin öznesidir: "Rahmân Kur'an'ı öğretti", "Rahmân Arş'a istivâ etti." Rahîm ise çoğunlukla ayet sonlarında başka isimlerle çift gelir: Gafûr Rahîm, Raûf Rahîm, Tevvâb Rahîm.
Tarihî arka plan. Rahmân ismi, Mekke'de kolay kabul edilmedi.
- Yemâme'de peygamberlik iddia eden Müseylime'ye taraftarları "Rahmânü'l-Yemâme" diyordu. Zemahşerî bunu küfürde inatlaşma olarak değerlendirir.
- Müşrikler, "Rahmân'a secde edin" denildiğinde "Rahmân da nedir?" dediler (Furkân 60).
- Kur'an şöyle cevap verir: "Onlar Rahmân'ı inkâr ediyorlar. De ki: O benim Rabbimdir" (Ra'd 30).
- Hudeybiye Antlaşması yazılırken Süheyl b. Amr, "Rahmân'ı tanımayız" diyerek besmeleye itiraz etti. Yerine "Bismikellâhümme" yazıldı (Buhârî, Şurût).
Bir isim değişikliği. Rivayete göre Abdurrahman b. Avf'ın cahiliye dönemindeki adını Hz. Peygamber değiştirip Abdurrahman koymuştur. İsim, bir kimliğin yeniden kurulması olarak da taşınır.
İlmî
İlmî
Köken tartışması. Sa'leb gibi bazı dilcilerden, Rahmân kelimesinin aslının İbranice olduğu nakledilir. Âlimlerin çoğunluğu ise kelimenin Arapça olduğunu savunmuştur.
Modern Sâmî dilleri araştırmaları şu tespitleri yapar:
- Talmud Aramicesinde Tanrı için "Rahmânâ" (Merhametli) kullanılır.
- İslâm öncesi Güney Arabistan'daki Himyer kitabelerinde tek Tanrı "Rahmânân" diye anılır.
- Tevrat'ta Tanrı "El rahûm ve hannûn", yani "merhametli ve lütufkâr Tanrı" diye vasfedilir (Çıkış 34:6).
Türkçedeki iz
Türkçe kök bağını hâlâ korur. Tıpta rahim, yağmura rahmet, ölene rahmetli denir. "Kendinden öncekine rahmet okutmak" deyimi de bu köktendir.
Bir yanılgıya dikkat: Merhaba kelimesi bu kökten gelmez. Genişlik anlamındaki r-h-b kökündendir ve "geniş bir yere geldin" demektir.
Durup düşün
- Hayatında hiçbir şey istemeden korunduğun, beslendiğin bir "rahim" dönemi hatırlıyor musun? Onu kimler taşıdı?
- "Rahmân'ın kulu" olmak, bir insanın günlük hayatında neyi değiştirir?
Kendini sına
- Rahmân kelimesinin kökü nedir? Bu kökten türeyen üç kelime say.
- Fa'lân ve fa'îl kalıpları arasındaki fark nedir?
- İbnü'l-Kayyim'e göre Rahmân ile Rahîm arasındaki fark nedir? Hangi ayeti delil getirir?