İlahî rahmet, insan merhameti gibi bir iç sızısı değildir. Kelâm âlimleri onu Allah'ın iyiliği dilemesi ve iyiliği vermesi olarak açıklar.
Temel
Soru. Bir insan merhamet ettiğinde içinde bir sızı duyar. Birinin acısını görür, kalbi yumuşar, sonra yardım eder. Arapçada bu yumuşamaya rikkat denir. Allah ise etkilenmekten ve değişmekten münezzehtir. O hâlde "Allah merhametlidir" ne demektir?
Cevabın özü. Âlimler şu noktada birleşir: İlahî rahmet bir duygu dalgalanması değildir. Rahmet, Allah'ın muhtaç olana iyiliği dilemesi ve o iyiliği fiilen vermesidir.
Gazâlî'nin inceliği (el-Maksadü'l-Esnâ). Gazâlî bu soruya şaşırtıcı bir cevap verir. İnsan, başkasının acısını görüp içi sızladığı için merhamet eder. Merhametiyle bir bakıma kendi sızısını da dindirir.
Yani insan merhametinde kendine dönük bir pay vardır. Allah'ın rahmeti bundan arınmıştır ve yalnızca merhamet edilenin iyiliği içindir. Bu yüzden ilahî rahmet eksik değil, tamdır.
Derin
Derin
"Rahmeti kendi üzerine yazdı." Kur'an iki kez şöyle der: "Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı" (En'âm 12, 54). Bu ayet kelâmda büyük bir tartışmanın konusu olmuştur.
- Mu'tezile: Kulları için en iyisini yapmak Allah'a vaciptir. Bu görüşe aslah denir.
- Ehl-i Sünnet: Allah'a dışarıdan hiçbir şey vacip değildir. Ayet bir zorunluluğu değil, Allah'ın kendi lütfuyla verdiği bir sözü bildirir.
- Bağlantı: İbnü'l-Arabî'nin "vücûb rahmeti" kavramı da tam bu ayete dayanır (Ders 7).
İstivâ (Tâhâ 5). "Rahmân Arş'a istivâ etti" ayeti farklı biçimlerde anlaşılmıştır.
- Selef âlimleri istivânın anlamını kabul eder, nasıl olduğunu Allah'a bırakır. Buna tefvîz denir.
- Halef âlimlerinin bir kısmı ayeti hâkimiyet ve tedbir anlamıyla yorumlar. Buna te'vîl denir.
- İstivânın Rahmân ismiyle gelmesine dikkat çekenler, ayeti A'râf 156 ile birlikte okur: Arş her şeyi kuşattığı gibi rahmet de her şeyi kuşatır.
Kötülük problemi. Rahmet her şeyi kuşatıyorsa acı ve kötülük neden var? Gazâlî İhyâ'nın Tevhîd ve Tevekkül kitabında meşhur sözünü söyler: "Mümkün olanlar içinde, olandan daha güzeli yoktur."
Bu söz sonraki asırlarda tartışma konusu oldu. Bikâî onu eleştirdi, Suyûtî ise ayrı bir risaleyle savundu. Kurs bu tartışmayı iki tarafın metinleriyle birlikte öğretir; acının rahmetle ilişkisi Meclis 3'te ayrıca ele alınır.
Rahmetten âhirete delil. Said Nursî Sözler'de, Onuncu Söz'ün "Kerem ve Rahmet Kapısı" başlıklı İkinci Hakikat'inde şu delili kurar. Dünyaya yayılmış bu rahmet, ölümle her şey bitseydi kendi zıddına dönüşürdü.
Bir annenin şefkati, yavrusunu ebediyen kaybedeceğini bildiği anda bir işkenceye dönerdi. Sevgi, ayrılığın acısına dönüşürdü. Nursî'ye göre rahmet, ebedî bir hayatı gerektirir.
İlmî
İlmî
Rahmet sıfatının mahiyeti. Üç ana yaklaşım vardır:
| Ekol | Rahmet nedir? |
|---|---|
| Eş'arîler | Ya nimet vermeyi dilemektir (zatî sıfat olan irâdeye döner) ya da nimet vermenin kendisidir (fiilî). |
| Mâtürîdîler | Fiilî bir sıfattır ve ezelî tekvîn sıfatının tecellisidir. |
| Selef ve Hanbelî âlimler | Allah'ın hakiki bir sıfatıdır. Nasıl olduğu bilinmez, yaratılmışlarınkine benzemez. |
Üç yaklaşım da ilahî rahmetin insanî zaaftan, acıdan ve değişimden münezzeh olduğunda birleşir. Ayrıldıkları nokta, rahmetin sıfatlar sıralamasında nereye yerleştirileceğidir.
"Çocuk" iddiasının kelâmî anlamı. Ders 2'de görüldüğü gibi Rahmân ismi en yoğun olarak "Allah çocuk edindi" iddiasının reddedildiği ayetlerde geçer (Meryem 88–93). Kelâm açısından bu şunu gösterir: Rahmet bir soy bağı değil, yaratanın yaratılana lütfudur. Yaratılmışın Rahmân'la ilişkisi, "kul" olarak kurulur.
Durup düşün
- Merhametinde kendine dönük bir pay olduğunu fark ettiğin bir an oldu mu? Bu farkındalık merhametini küçültür mü, yoksa arıtır mı?
- Nursî'nin delilini kendi cümlelerinle birine anlatabilir misin?
Kendini sına
- Rikkat ne demektir ve ilahî rahmet için neden bir problem oluşturur?
- En'âm 54 hakkında Mu'tezile ile Ehl-i Sünnet arasındaki fark nedir?
- Tâhâ 5'e dair tefvîz ve te'vîl yaklaşımlarını birer cümleyle açıkla.