İbnü'l-Arabî'ye göre varlığın kendisi rahmettir: Her şey, Rahmân'ın nefesinde söylenmiş bir kelime gibidir. Bu ders, bu anlayışı sade bir dille tanıtır, sonra ekolün kaynaklarına iner.
Temel
Nefes benzetmesi. Bir insan konuştuğunda nefesi harflere, harfler kelimelere dönüşür. İbnü'l-Arabî bu gündelik tecrübeden yola çıkarak bir benzetme kurar. Rahmân'ın nefesinden de varlıklar doğar.
Bu yüzden o, varlıkları "Allah'ın kelimeleri" olarak okur. Kur'an'daki "Rabbimin kelimeleri tükenmez" ayetlerini (Kehf 109, Lokmân 27) bu anlayışla yorumlar. Bir yaprak, bir yıldız, bir insan: Her biri Rahmân'ın nefesinde söylenmiş bir kelimedir.
Varlık bir hediyedir. Bu anlayışın gündelik sonucu şudur: Var olmak, kimsenin hak ettiği bir şey değildir. Hiçbir varlık var olmadan önce "Beni yarat" diye bir hak talep edemezdi. Var oluşumuz, Rahmân'ın karşılıksız rahmetidir.
Derin
Derin
İki rahmet. Fusûsu'l-Hikem'in Süleyman fassının başlığı "Rahmânî Hikmet"tir. Fasıl, Neml 30'daki besmeleden yola çıkar ve iki rahmeti ayırır:
| İmtinân rahmeti | Vücûb rahmeti | |
|---|---|---|
| İsim | er-Rahmân | er-Rahîm |
| Nitelik | Karşılıksız, amele bağlı olmayan | Allah'ın amele bağladığı, "kendi üzerine yazdığı" |
| Kime ulaşır | Mü'mine, kâfire, taşa, yıldıza: her varlığa | "Onu takva sahiplerine yazacağım" (A'râf 156) |
| Kur'an dayanağı | "Rahmetim her şeyi kuşatmıştır" (A'râf 156) | "Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı" (En'âm 54) |
İnce nokta. İbnü'l-Arabî'ye göre vücûb rahmeti de sonunda imtinân rahmetine döner. Çünkü amel etme gücü de kula karşılıksız verilmiştir. Bu görüş, "Hiçbirinizi ameli cennete sokmaz" hadisiyle birlikte okunur (Ders 5).
Zekeriyyâ fassı: Gazabın varlığı bile rahmettendir. Bu fasıl, rahmetin her şeyi hem varlık hem hüküm bakımından kuşattığını anlatır. Gazabın var olması bile rahmettendir; bu yüzden rahmet gazabı geçmiştir.
Rahmetin Zekeriyyâ fassında işlenmesi tesadüf değildir. Meryem sûresi "Rabbinin kulu Zekeriyyâ'ya rahmetinin anılması" ile açılır (Ders 3).
Arş ve kalp. Rahmân Arş'a istivâ etmiştir; Arş'ın kuşattığı her şey rahmetin içindedir. Tasavvuf geleneği mü'minin kalbini de bir arş olarak okur.
Kurs bu okumayı, senedi bulunmayan "sığmadım" rivayetine değil, Müslim'deki sahih hadise dayandırır: "Âdemoğlunun kalpleri, Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır."
İlmî
İlmî
Nefes-i Rahmânî'nin kuruluşu.
- Başlangıç: "Gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim" sözü. Hadis olarak senedi bilinmez; İbnü'l-Arabî "keşfen sahih" sayar (Ders 5).
- Sıkışma (kerb): İlahî isimler tecelli etmeyi, görünmeyi talep ediyordu. Bu talep, içinde nefes tutan birinin sıkışmasına benzetilir.
- Rahatlama (tenfîs): Rahmân'ın nefesi bu sıkışmayı giderdi. İsimler varlık âleminde görünerek "rahatladı".
- Rivayet: İbnü'l-Arabî nefes kavramını "Rahmân'ın nefesini Yemen tarafından duyuyorum" rivayetiyle de ilişkilendirir (Ahmed b. Hanbel, Müsned; senedi tartışmalı).
28 harf, 28 mertebe. el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'nin nefes bahsinde (198. bâb) Arapçanın 28 harfine karşılık gelen 28 varlık mertebesi sayılır. Her mertebe bir isimle eşleştirilir. Bu tabloya göre örneğin Arş el-Muhît, Kürsî eş-Şekûr, Güneş en-Nûr, bitkiler er-Rezzâk, insan el-Câmi' ismiyle eşleşir.
Böylece kâinatın bütünü, Rahmân'ın nefesinde telaffuz edilmiş bir kelime dizisi olarak okunur.
Rahmetin nihai kapsamı.
Ekolün diğer kaynakları.
| Kişi | Eser | Katkısı |
|---|---|---|
| Sadreddin Konevî | İ'câzü'l-Beyân | Ekolün Fâtiha tefsiri. Besmele ve Rahmân–Rahîm bahislerinin en derin işlendiği metinlerdendir. |
| Abdürrezzâk Kâşânî | Istılâhâtü's-Sûfiyye, Te'vîlât | Terimler sözlüğü ve işârî tefsir. "İbnü'l-Arabî tefsiri" diye basılan eser aslında Kâşânî'ye aittir. |
| Abdülkerîm Cîlî | el-İnsânü'l-Kâmil, el-Kehf ve'r-Rakîm | Rahmâniyet'e ayrı bir bâb ayırır ve onu isim ve sıfatların hakikatlerinin açığa çıktığı mertebe olarak işler. İkinci eser besmeleye özel bir şerhtir. |
| Ahmed Avni Konuk | Fusûs şerhi | Süleyman ve Zekeriyyâ fasılları için Türkçedeki en kapsamlı kaynak. |
Durup düşün
- Kendini "Rahmân'ın nefesinde söylenmiş bir kelime" olarak düşündüğünde, hayatına bakışında ne değişir?
- İmtinân rahmeti ile vücûb rahmeti arasındaki farkı, kendi hayatından birer örnekle anlat.
Uygulama
Bugün nefes alıp verirken birkaç dakika dur. Her nefeste, var oluşunun karşılıksız bir rahmet olduğunu hatırla. Deftere bu birkaç dakikanın içinde bıraktığı izi yaz.