Rüya ve kötü cin argümanları

Giriş

Erzurum'da bir devlet hastanesinin dahiliye servisinde gece nöbeti tutan hemşire Nurcan, sabaha karşı dörtte, nöbet odasında on beş dakikalığına kestiriyor. Uyandığında, 12 numaralı odadaki hastaya saat üçte vermesi gereken ilacı verdiğini çok net hatırlıyor: ilaç tepsisini, hastanın uykulu yüzünü, bardağı tuttuğu eli. Ama bir şey içini kemiriyor. Kestirirken gördüğü rüyada da serviste dolaşıyordu; ilacı rüyada mı verdi, yoksa gerçekten mi? Anı, ikisinde de aynı canlılıkta. Nurcan, hafızasına güvenmek yerine hasta takip çizelgesine bakıyor: saat üç sütununda kendi parafı var. Sonra ilaç dolabının sayım defterine bakıyor: bir doz eksilmiş ve kaydedilmiş. Rahatlıyor. Nurcan da servis de kurgudur.

Nurcan'ın yaşadığı kısa kararsızlık, felsefe tarihinin en ünlü şüpheci argümanlarından birinin gündelik bir yankısıdır. René Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar'ın birinci bölümünde, şöminenin yanında oturup elindeki kâğıdı tuttuğundan şüphe edip edemeyeceğini sorar. İlk cevabı, bundan ancak bir delinin şüphe edebileceğidir. Ama hemen ardından, geceleri uyuyan ve rüyalarında aynı şeyleri, hatta bazen daha da akıl dışı şeyleri yaşayan bir insan olduğunu hatırlar. Dikkatle düşündüğünde, uyanıklığı uykudan hiçbir zaman kesin işaretlerle ayırt edemeyeceğini o kadar açık görür ki şaşkına döner; ve bu şaşkınlığın kendisi, ona neredeyse uyuduğu kanısını pekiştirir.

Önceki derste rüya ve kötü cin, Şüphe Eleği'nin iki aşamasıydı; burada her birinin kendi içindeki yapısına bakıyoruz: rüya argümanı neyi kanıtlıyor, nerede duruyor, aldatıcı Tanrı ve kötü cin varsayımları oraya ne ekliyor, ve hangi cevaplar ayakta kalıyor. Arkesilaos'un rüya ve delilik örneklerinin Descartes'ta hangi farkla geri döndüğünü de soruyoruz. Dersin aracı Ayırt Edilemezlik Testi şunu sorar: bir şüpheci senaryoyu şu an elimdeki kanıtla dışlayabiliyor muyum, dışlayamıyorsam hangi inançlarım etkileniyor?

Bu dersin kazanımları:

• Rüya argümanını, kesin işaret koşulunu, ressam benzetmesini, aldatıcı Tanrı ve kötü cin varsayımlarını, ve iki argümanın kapsam farkını açıklarsın. (anla)
• Bir şüpheci senaryoya Ayırt Edilemezlik Testi'ni uygulayarak senaryonun şu anki deneyimden ayırt edilemez olup olmadığını ve hangi inanç türlerini tehdit ettiğini belirlersin. (uygula)
• Rüya argümanına yöneltilen "kendini baltalama", "rüya deneyim değildir" ve "tutarlılık ölçütü" itirazlarının, ve kötü cin varsayımının yalnızca boş bir olasılık olduğu itirazının gücünü değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu bölüm önce rüya argümanının merkezindeki koşulu ve argümanın kapsamını sınırlayan benzetmeyi, sonra rüya argümanının ötesine geçen iki varsayımı, en son da bu varsayımları birbirinden ve Akademik ayırt edilemezlikten ayıran ayrımı tanımlıyor.

Descartes'ın Latince ifadesiyle kilit önerme, uyanıklığın uykudan "kesin işaretlerle" (certis indiciis) hiçbir zaman ayırt edilemeyeceğidir. Bu ifadenin iki yanı önemlidir. Birincisi, Descartes, rüya ile uyanıklık arasında hiçbir fark olmadığını söylemez; yalnızca kesin bir işaret olmadığını söyler. Rüyalar çoğu zaman daha bulanık, daha tutarsız, daha akıl dışıdır; ama bu farklar, Descartes'a göre, kesin değildir, çünkü bazı rüyalar uyanıklık kadar canlı ve düzenlidir. İkincisi, argüman, şu ana ilişkindir: soru, rüyaların genel olarak uyanıklıktan ayırt edilip edilemeyeceği değil, şu an yaşadığım deneyimin, şu an, bir rüyadan ayırt edilip edilemeyeceğidir. Nurcan'ın durumunda, sabah kontrol ettiği çizelge, geriye dönük bir ayırt etme sağlar; ama ilacı verdiği an hakkındaki anı, kendi başına, rüyadaki anıdan ayırt edilemez.

Bu koşul, rüya argümanının gizli öncülüdür ve Ders Ç5.3'teki Stoacı kavrayıcı izlenim tanımıyla yakından ilişkilidir. Zenon, kavrayıcı bir izlenimin, var olmayan bir şeyden gelen bir izlenimle aynı nitelikte olamayacağını şart koşmuştu; Arkesilaos ise rüya ve delilik örnekleriyle, her doğru izlenim için ondan ayırt edilemeyen yanlış bir izlenimin mümkün olduğunu savunmuştu. Descartes'ın rüya argümanı, bu Akademik hamlenin bir yeniden kuruluşudur, ama bir farkla. Akademikler, ayırt edilemezliği bilginin bütünüyle imkânsız olduğunu göstermek için kullanıyordu. Descartes ise onu, algısal inançları, kesinliği sınayan elekten geçirmek için kullanır; ve ayırt edilemezliğin her şeyi değil, yalnızca belirli bir inanç türünü vurduğunu gösterir. Kesin işaret koşulu, ayrıca, Modül Ç4'teki içselcilik tartışmasıyla bağlantılıdır: koşul, kişinin, deneyiminin uyanık olduğunu kendi bakış açısından fark edebilmesini ister.

Descartes, rüya argümanını kabul ettikten hemen sonra, onun sınırını arar. Ressamlar, Sirenleri ve Satirleri en alışılmadık biçimlerde yapmaya çalıştıklarında bile, onlara tümüyle yeni doğalar veremez, yalnızca farklı hayvanların uzuvlarını karıştırırlar; ve tümüyle yeni bir şey tasarlasalar bile, en azından onu oluşturdukları renkler gerçek olmalıdır. Benzer biçimde, rüyalarımızdaki gözler, başlar ve eller hayalî olabilir; ama onları oluşturan daha basit ve evrensel öğeler, yani cisimsel doğa, yer kaplama, şekil, nicelik, sayı, yer ve zaman, gerçek olmalıdır. Bu yüzden Descartes, fizik, astronomi ve tıp gibi bileşik şeylerle uğraşan bilimlerin kuşkulu olduğu, ama aritmetik ve geometri gibi yalnızca en basit ve en genel şeylerle uğraşan bilimlerin kesin bir şey içerdiği sonucuna varır: uyanık da olsam uyuyor da olsam, iki ile üç toplandığında beştir, ve kare dörtten fazla kenara sahip değildir.

Bu iki varsayım, metinde birbirinden farklı işler görür. Aldatıcı Tanrı varsayımı, aritmetiği de vurur: Descartes, her şeye gücü yeten bir Tanrı'nın, iki ile üçü topladığımda ya da bir karenin kenarlarını saydığımda bile yanılmamı sağlayıp sağlamadığını nereden bilebileceğini sorar. Ve ekler: Tanrı'nın var olmadığını düşünenler için de durum değişmez; çünkü varlığımın kaynağı ne kadar kusurluysa, her zaman yanılıyor olmam o kadar olasıdır. Kötü cin varsayımı ise, Descartes'ın kendi sunuşunda, bir argümandan çok alışkanlığa karşı kurulmuş bir araçtır. Descartes, eski kanılarının alışkanlıkla sürekli geri döndüğünü fark eder; bu yüzden onları dengelemek için, gökyüzünün, havanın, yerin, renklerin, şekillerin, seslerin ve bütün dış şeylerin, saflığıma kurulmuş tuzaklar, rüyaların oyunları olduğunu varsayan kötü bir cin tasarlar. Kendisini de elleri, gözleri, eti, kanı ve hiçbir duyusu olmayan, ama bunlara yanlışlıkla sahip olduğunu sanan biri olarak düşünür. Bu varsayım, dış dünyaya ve bedene dair inançları hedef alır; aritmetiği ise metinde ayrıca saymaz.

Bu fark, Ders Ç5.1'deki yerel ve küresel şüphecilik ayrımına uygulanabilir. Rüya argümanı, Descartes'ın kendi okumasında, yereldir: tek tek algısal inançları vurur, ama genel doğalara ve matematiğe dokunmaz. Aldatıcı Tanrı varsayımı, kapsamı hem dış dünyanın varlığına, yani yere, göğe, yer kaplayan şeye, şekle ve büyüklüğe, hem de matematiğe genişletir. Kötü cin varsayımı ise bu şüpheyi dış şeyler ve beden üzerinden, duyulara sahip olmayı da içine alarak, sürekli kılar. Ama üç varsayımın hiçbiri, şu an düşündüğüm şeyi ya da şu an düşündüğüm gerçeğini vurmaz; ve Descartes'ın ikinci meditasyondaki ilk kesinliği tam bu boşlukta doğar. Bu kapsam farkı, iki argümana verilecek cevapların da farklı olması gerektiğini gösterir: rüya argümanına, uyanıklığın bir işaretini bularak cevap verilebilir; kötü cin varsayımına ise, böyle bir işaret işe yaramaz, çünkü cin her işareti de taklit edebilir.

Argüman

Bu bölüm, rüya argümanını Descartes'ın metninden yola çıkarak öncülleri açık biçimde yeniden kuruyor, ve sonra argümanın kötü cin varsayımıyla nasıl genişletildiğini gösteriyor.

1. Rüyalarımda, uyanıkken yaşadığım deneyimlerin aynısını, örneğin şöminenin yanında oturduğumu, elimde bir kâğıt tuttuğumu, yaşayabilirim.
2. Uyanıklığı uykudan, şu an yaşanan deneyim sırasında, ayırt edecek kesin bir işaret yoktur.
3. Öyleyse şu anki herhangi bir algısal deneyimimin uyanık bir deneyim olduğundan emin olamam.
4. Bir algısal inanç, ancak onu doğuran deneyimin uyanık bir deneyim olduğundan emin olabiliyorsam kesindir.
5. Öyleyse tek tek nesnelere dair algısal inançlarımın hiçbiri kesin değildir.
6. Ama rüya imgeleri bile basit ve genel öğelerden kurulur; bu yüzden rüya olasılığı, aritmetik ve geometri gibi basit doğruları vurmaz.
7. Aldatıcı bir Tanrı ya da kusurlu bir köken olasılığı, dış dünyanın varlığını ve bu basit doğruları da vurur; kötü cin varsayımı bu şüpheyi dış dünya ve beden üzerinden sürdürür.

Sonuç: Rüya argümanı, tek tek nesnelere dair algısal inançların kesin olmadığını gösterir, ama matematiğe dokunmaz; aldatıcı Tanrı ve kötü cin varsayımları, şüpheyi dış dünyanın bütününe ve matematiğe genişletir. Descartes'ın ikinci meditasyonda göstereceği gibi, bu varsayımların dokunamadığı şey, şu an düşünen bir benin varlığıdır.

Birinci öncül, Descartes'ın kendi deneyimine dayanır ve tartışmasız görünür: herkes, uyanıkken yaşadığı şeylere benzeyen rüyalar görmüştür. İkinci öncül, argümanın kalbidir ve Descartes'ın "kesin işaretlerle" ifadesinin içeriğidir. Üçüncü öncül, ilk ikisinden çıkar. Dördüncü öncül, kesin işaret koşuludur ve Descartes'ın kesinlik ölçütünün bir uygulamasıdır; bir önceki dersin şüphe nedeni ilkesine göre, bir inancın kesin olmaması için, onun yanlış olabileceği bir senaryonun mevcut kanıtla dışlanamaması yeter. Beşinci öncül, sonucu verir. Altıncı öncül, ressam benzetmesinin içeriğidir ve argümanın kapsamını sınırlar. Yedinci öncül, şüpheyi bu sınırın ötesine taşır.

En tartışmalı öncül: İkinci öncül. Uyanıklığı uykudan ayıran kesin bir işaretin olmadığı iddiası, deneyimle uyuşmaz gibi görünür. İngiliz filozof J. L. Austin, 1962'de ölümünden sonra yayımlanan Sense and Sensibilia'da, rüya görmek ile uyanıkken bir şey yaşamak arasında tanınabilir farklar olduğunu, ve bunun dilimizde "rüya gibi" ifadesiyle zaten kabul edildiğini savundu. Descartes'ın kendisi de, altıncı meditasyonun sonunda, uyanıklığı rüyadan ayıran bir işaret bulduğunu söyler: uyanıkken yaşadıklarımız, bellek aracılığıyla, yaşamımızın geri kalanıyla kesintisiz bağlanır; rüyalar ise böyle bağlanmaz. Bu ölçüt, İtiraz 3'te ele alınıyor; ve onun geçerli olup olmadığı, rüya argümanının gücünü doğrudan belirler.

İtirazlar ve cevaplar

Aşağıdaki itirazlar, rüya argümanını üç farklı yönden ve kötü cin varsayımını bir yönden hedef alıyor: argümanın kendi kanıtını baltalayıp baltalamadığı, rüyanın bir deneyim olup olmadığı, Descartes'ın kendi tutarlılık ölçütünün sorunu çözüp çözmediği, ve kötü cin varsayımının bir şüphe nedeni sayılıp sayılamayacağı.

İtiraz 1: Rüya argümanı kendi kanıtını baltalar

Rüya argümanı, geçmişte rüya gördüğümüz ve rüya görürken onları gerçek sandığımız bilgisine dayanır. Ama bu bilgiye nasıl sahibiz? Uyandığımızda, az önce yaşadığımız şeyin bir rüya olduğunu fark ederek. Öyleyse rüyaları uyanıklıktan ayırt edebiliyoruz. Ayırt edemeseydik, hiç rüya gördüğümüzü bilemezdik, ve argümanın birinci öncülü havada kalırdı. Rüya argümanı, tam da reddettiği ayırt etme yeteneğini varsayar.

Cevap: Bu itiraz, iki tür ayırt etmeyi birbirine karıştırır ve ayrımı yapıldığında gücünü büyük ölçüde yitirir. Geriye dönük ayırt etme, uyandıktan sonra, az önceki deneyimin bir rüya olduğunu fark etmektir; anlık ayırt etme ise, bir deneyimi yaşarken, onun bir rüya olmadığını bilmektir. Rüya argümanı, yalnızca anlık ayırt etmenin imkânsız olduğunu iddia eder: rüya görürken, rüya gördüğümü genellikle fark etmem. Geriye dönük ayırt etmenin mümkün olması, bu iddiayla çelişmez. Ama itiraz, bir noktada güç kazanır: geriye dönük ayırt etme, uyandığımızda erişebildiğimiz bir işarete, örneğin yatakta olduğumuza, dayanıyorsa, o işaret şu an da erişilebilir değil midir? Descartes'ın çizgisinde verilebilecek cevap, şu an erişilebilen her işaretin rüyada da yaşanabileceğidir; Descartes'ın kendi gerekçesi, rüyalarda da benzer düşüncelerle aldatıldığını hatırlamasıdır. Rüyada yatakta uyandığını görmek bunun bir örneği olurdu. Zhuangzi'nin, Örnek 2'de göreceğimiz pasajı, tam bu olasılığı dile getirir: düşte, düş gördüğünü bilmeyen ve gördüğü düşü düşün içinde yorumlayan kişi. Öyleyse itiraz, argümanın birinci öncülünün nasıl bilindiğini sorgular, ama ikinci öncülü çürütmez: geçmişte rüyaları ayırt edebilmiş olmam, şu an yaşadığım deneyimi ayırt edebileceğimi göstermez.

İtiraz 2: Rüyalar deneyim ya da inanç değildir

Rüya argümanı, rüya görürken, uyanıkken yaşadığımız deneyimlerin aynısını yaşadığımızı ve onlara inandığımızı varsayar. Ama bu varsayım tartışmalıdır. Amerikalı filozof Norman Malcolm, 1959 tarihli Dreaming kitabında, rüyaların uyku sırasında yaşanan deneyimler olmadığını, rüya görmenin tek ölçütünün uyanınca verilen rapor olduğunu savundu. Daha yakın tarihte, Küba doğumlu Amerikalı filozof Ernest Sosa, 2007 tarihli A Virtue Epistemology kitabının ilk dersinde, rüyaların algı ve inanç değil, hayal etme ve kurgulama olduğunu savunan "hayal modeli"ni savundu. Bu modele göre, rüyada şöminenin yanında oturduğumu görürken, bunu inanmam, yalnızca hayal ederim. Öyleyse rüya görürken yanlış bir inanca sahip olmam; ve rüya argümanının dayandığı benzerlik, yani rüyadaki ve uyanıklıktaki deneyimin aynılığı, çöker.

Cevap: Bu itiraz, rüya argümanının en ciddi çağdaş eleştirilerinden biridir, ama onu tümüyle etkisiz kılmaz. Birincisi, Malcolm'un görüşü, aşırı katı bir doğrulamacılığa dayandığı gerekçesiyle geniş ölçüde reddedilmiştir; rüya raporları ile uyku evreleri arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalar da rüyanın uyku sırasında yaşanan bir deneyim olduğu görüşünü destekledi. İkincisi, hayal modeli doğru olsa bile, rüya argümanının yeni bir biçimi kurulabilir: şu an yaşadığım şeyin bir algı mı yoksa bir rüya hayali mi olduğunu, şu an, nasıl ayırt edebilirim? Hayal modeli, rüyada yanlış bir inanca sahip olmadığımı söyler; ama şu an gerçekten algıladığımdan, yani hayal etmediğimden, nasıl emin olacağımı söylemez. Sosa'nın kendisi, hayal modelinin tek başına yeterli olmadığını, düşünümsel bilgi için ek bir argüman gerektiğini kabul eder; ona göre model, rüya olasılığının algısal inançlarımızın güvenliğini, yani yanlış olamayacakları durumlarda oluşmalarını, tehdit etmediğini gösterir, çünkü rüyada zaten bir inanç oluşmaz. Ama güvenlik koşulu, Ders Ç1.13'te gördüğümüz gibi, güvenlik kuramcılarına göre bilgi için gerekli olsa da, kesinlik için yeterli değildir; ve Descartes'ın aradığı şey kesinliktir. Öyleyse itiraz, rüya argümanının bilgiye karşı gücünü azaltır, ama Descartes'ın kesinlik ölçütüne karşı gücüne dokunmaz.

İtiraz 3: Tutarlılık ölçütü rüya sorununu çözer

Descartes'ın kendisi, altıncı meditasyonun sonunda, rüya şüphesini gülünç bulur ve onu bir ölçütle çözer: uyanıkken yaşadıklarımız, bellek aracılığıyla, yaşamımızın geri kalanıyla kesintisiz bağlanır; rüyalar ise böyle bağlanmaz. Biri uyanıkken birden ortaya çıkıp hemen kaybolsaydı, nereden geldiğini ve nereye gittiğini görmeseydim, onu gerçek bir insan değil bir hayalet sayardım. Ama bir şeyin nereden, nerede ve ne zaman geldiğini açıkça fark edip onu yaşamımın geri kalanıyla kesintisiz bağlayabiliyorsam, onun uyanıkken yaşandığından eminim. Bu ölçüt, Nurcan'ın çizelgeye bakmasının felsefi biçimidir.

Cevap: Tutarlılık ölçütü, gündelik yaşamda güçlü bir araçtır, ama Descartes'ın birinci meditasyondaki sorusuna tam bir cevap değildir, iki nedenle. Birincisi, tutarlılık geriye dönük işler: bir deneyimin yaşamın geri kalanıyla bağlandığını, ancak deneyim bittikten ve bağlantılar kurulduktan sonra görebilirim. Şu anki deneyim sırasında, bağlantıların gerçekten kurulduğunu değil, kurulmuş gibi göründüğünü bilebilirim; ve bir rüya, sahte bir bağlantı duygusu da üretebilir. Nurcan'ın çizelgesi, onun rüyasını değil uyanıklığını doğrular; ama çizelgeye baktığı anın kendisi de, ilke olarak, bir rüyanın parçası olabilir. İkincisi, Descartes'ın kendisi, tutarlılık ölçütünü tek başına yeterli saymaz; altıncı meditasyonda, ölçütün güvenilirliğini, Tanrı'nın aldatıcı olmadığına dayandırır. Bu, Ders Ç5.4'te gördüğümüz Kartezyen döngüye yeniden götürür: Tanrı'nın aldatıcı olmadığını bilmek için, açık ve seçik algıya güvenmem gerekir. Öyleyse tutarlılık ölçütü, rüya şüphesini pratik bakımdan önemsizleştirir, ama kuramsal bakımdan ancak Descartes'ın teolojik temeliyle birlikte çözer. Bu ölçüt, Ders Ç3.5'teki tutarlılıkçılığın bir öncülü olarak okunabilir; ve tutarlılıkçılığa yöneltilen, Ders Ç3.6'da incelenen yalıtım itirazının, yani tutarlı bir inanç sisteminin dünyayla bağlantısız olabileceği itirazının, bir biçimiyle karşılaşır.

İtiraz 4: Kötü cin yalnızca boş bir olasılıktır

Kötü cin varsayımı, deneyimle sınanabilecek hiçbir sonucu olmayan bir varsayımdır: cin, her kanıtı da taklit edebildiği için, hiçbir gözlem onu doğrulamaz ya da yanlışlamaz. Böyle bir varsayım, bir şüphe nedeni değil, yalnızca boş bir mantıksal olasılıktır. Bir inancı, onun yanlış olabileceği tasarlanabilir bir senaryo var diye kuşkulu saymak, her inancı kuşkulu saymak demektir; ve bu, şüphe kavramını anlamsızlaştırır.

Cevap: İtiraz, kötü cin varsayımının kendine özgü niteliğini doğru teşhis eder, ama Descartes'ın onu kullanma amacını gözden kaçırır. Descartes, kötü cinin var olduğunu düşünmez; onu, bir önceki dersin şüphe nedeni ilkesine göre, kesinliği sınamak için kullanır. Bu ilkeye göre, bir inancın kesin olmaması için, onun yanlış olduğu bir senaryonun mevcut kanıtla dışlanamaması yeter; senaryonun olası ya da sınanabilir olması gerekmez. İtiraz, bu ilkeye karşı çıkıyorsa, Descartes'ın kesinlik ölçütüne karşı çıkıyordur; ve Ders Ç5.4'teki İtiraz 4'te gördüğümüz gibi, bu, yanılabilirciliğe götüren meşru bir hamledir. Ama itiraz, kötü cin varsayımının bilgiye karşı bir argüman olarak kullanılmasına karşı daha güçlüdür. Bir şüpheci, kötü cin olasılığını dışlayamadığım için, elim olduğunu da bilmediğimi söylerse, bu, bir önermeden ötekine bilgi aktaran bir ilkeye, yani bildiğim bir şeyin gerektirdiği her şeyi de bildiğim ilkesine, dayanır. Bu ilke, Ders Ç5.7'de kapanış ilkesi adıyla incelenecek; ve modern şüpheciliğe verilen cevapların çoğu, bu ilkeyi ya da onun kötü cin senaryolarına uygulanmasını sorgular. İtirazın ilgili alternatifler biçimi ise, yani bazı alternatiflerin dışlanmasının bilgi için gerekmediği görüşü, Ders Ç5.8'de ele alınacak.

Örnekler

Örnek 1: Nurcan'ın gece nöbeti (kurgu)

Nurcan'ın durumu, rüya argümanının hem gücünü hem de gündelik sınırını gösterir. Argümanın gücü, Nurcan'ın ilk anki kararsızlığındadır: ilacı verdiğine dair anısı, kendi başına, rüyadaki anıdan ayırt edilemez; ikisi de aynı canlılıkta, aynı ayrıntıda. Bu, rüya argümanının ikinci öncülünün gündelik bir örneğidir: deneyimin içinden, kesin bir işaret yoktur. Nurcan'ın çözümü ise, Descartes'ın altıncı meditasyondaki tutarlılık ölçütüdür: anıyı, başka kaynaklarla, yani çizelgeyle ve sayım defteriyle, bağlar. Bu bağlantı, anının bir rüya değil bir uyanıklık anısı olduğunu gösterir. Ama Nurcan'ın çözümü, Descartes'ın birinci meditasyondaki şüphesine bir cevap değildir. Nurcan, çizelgeye baktığı anın da bir rüya olup olmadığını sormaz; sorması da gerekmez, çünkü onun sorunu, belirli bir anının kaynağıdır, bütün deneyimlerinin kaynağı değil. Örnek, rüya argümanının iki kullanımını birbirinden ayırır. Yerel kullanımda, belirli bir anının rüya olup olmadığı sorulur ve bu soru, başka kaynaklarla cevaplanabilir. Küresel kullanımda ise, şu anki bütün deneyimin rüya olup olmadığı sorulur ve bu soru, başka kaynaklarla cevaplanamaz, çünkü o kaynakların kendisi de deneyimin parçasıdır. Ders Ç5.1'deki yayılma testi, tam bu farkı yakalar: Nurcan'ın şüphesi yerel kalır, Descartes'ınki küreselleşir.

Örnek 2: Zhuangzi'nin kelebeği

Rüya argümanının en eski ve en etkileyici biçimlerinden biri, Descartes'tan yaklaşık iki bin yıl önce, Çinli düşünür Zhuangzi'ye atfedilen metnin ikinci bölümünde bulunur. İngiliz sinolog Herbert Giles'ın 1889 çevirisinden aktarırsak, Zhuangzi bir zamanlar rüyasında bir kelebek olduğunu gördüğünü anlatır: oraya buraya uçuşan, her bakımdan bir kelebek; yalnızca bir kelebek olarak heveslerinin peşinden gittiğinin farkında, bir insan olarak kendi kimliğinin farkında değil. Birden uyanır ve yeniden kendisi olarak orada yatar. Ama şimdi, o zaman kelebek olduğunu düşleyen bir insan mı olduğunu, yoksa şimdi insan olduğunu düşleyen bir kelebek mi olduğunu bilmez. Aynı bölümün daha önceki bir pasajı, rüya argümanını daha da keskinleştirir: düş görenler, düş görürken düş gördüklerini bilmez; bazıları gördükleri düşü düşün içinde yorumlar bile; ve ancak uyandıklarında onun bir düş olduğunu bilirler. Zhuangzi'nin pasajı, Descartes'ınkinden önemli bir bakımdan farklıdır. Descartes, rüya olasılığını, kesin bir temel bulmak için kullanır; Zhuangzi ise pasajı "insan ile kelebek arasında mutlaka bir ayrım vardır" diyerek bitirir ve geçişe şeylerin dönüşümü (Giles: metempsychosis) adını verir; amacı kesin bir temel bulmak değil, kimliğin bu dönüşüm içindeki yerini sorgulamaktır. Zhuangzi'nin sorusu epistemolojik olduğu kadar metafiziktir: hangisinin gerçek ben olduğu sorusu. Ama iki metin bir noktada buluşur: rüyanın içinden, rüya olduğunu bilmek için kesin bir işaret yoktur. Düşte düşü yorumlayan kişi imgesi, İtiraz 1'e verilen cevabın da gösterdiği gibi, geriye dönük ayırt etmenin bile bir başka düşün parçası olabileceğini düşündürür.

Örnek 3: Ressamın renkleri

Descartes'ın ressam benzetmesi, rüya argümanının sınırını gösteren bir örnek olarak ayrıca incelenmeye değer. Bir ressam, Siren ya da Satir gibi hayalî yaratıklar resmettiğinde, onları gerçek hayvanların parçalarından birleştirir; tümüyle yeni bir şey tasarlasa bile, renkler gerçek olmalıdır. Bu benzetme, bir argüman yapısı taşır: hayalî bir bütün, gerçek parçalardan oluşur; öyleyse bütünün hayalî olması, parçaların hayalî olduğunu göstermez. Rüyalara uygulandığında: rüyadaki şömine, hatta onun bu belirli şekli ve büyüklüğü hayalî olabilir; ama genel olarak yer kaplama, şekil, nicelik, sayı, yer ve zaman hayalî olamaz, çünkü rüya da ancak onlardan kurulabilir. Bu argümanın gücü, rüya argümanının kapsamını sınırlamasındadır: rüya argümanı, bütünlerin, yani tek tek nesnelerin varlığını kuşkuya açar, ama onların yapı taşlarını açmaz. Argümanın zayıflığı ise, renklerin gerçek olması ile renklerin bir dış dünyada var olması arasındaki farktadır. Ressamın renkleri, tuval üzerinde gerçektir; ama rüyadaki renklerin gerçekliği, yalnızca rüyayı gören zihnin içinde olabilir. Descartes bu zayıflığın farkındadır; ve bu yüzden aldatıcı Tanrı varsayımına geçer: basit öğelere dair düşüncelerim de, tıpkı rüyadaki şömine gibi, gerçek bir şeye karşılık gelmeyebilir. Ressam benzetmesi, böylece, rüya argümanı ile aldatıcı Tanrı varsayımı arasındaki köprüdür: birincisinin nerede durduğunu ve ikincisinin neden gerektiğini gösterir.

Araç kartı: Ayırt Edilemezlik Testi

Özet

• Rüya argümanı, uyanıklığı uykudan kesin işaretlerle ayırt edemediğimiz için, şu anki algısal deneyimlerimin uyanık olduğundan emin olamayacağımı ve tek tek nesnelere dair algısal inançlarımın kesin olmadığını savunur.
• Ressam benzetmesi, rüya argümanının kapsamını sınırlar: rüyalar da basit ve genel öğelerden kurulur; bu yüzden aritmetik ve geometri, uyanık da olsam uyuyor da olsam doğrudur.
• Aldatıcı Tanrı varsayımı şüpheyi dış dünyanın varlığına ve matematiğe de genişletir; kötü cin varsayımı ise bu şüpheyi dış şeyler ve beden üzerinden akılda tutan, alışkanlığa karşı kurulmuş bir araçtır.
• Rüya argümanı, anlık ayırt etmenin imkânsız olduğunu iddia eder; geriye dönük ayırt etmenin mümkün olması bu iddiayla çelişmez.
• Descartes'ın altıncı meditasyondaki tutarlılık ölçütü, yani bellek ve bağlantı ölçütü,, rüya şüphesini pratik bakımdan önemsizleştirir, ama kuramsal bakımdan ancak Tanrı'nın aldatıcı olmadığı önermesine dayanarak çözer.
• Ayırt Edilemezlik Testi, bir şüpheci senaryonun şu anki kanıttan ayırt edilemez olup olmadığını ve hangi inanç türlerini tehdit ettiğini belirler.