Pyrrhon ve Sextus: yargıyı askıya almak

Giriş

Eskişehir'de emekli bir öğretmen olan Hatice Hanım, yıllardır kahvaltı masasında aynı soruyla boğuşuyor: yumurta sağlığa iyi mi, kötü mü? Bir yıl gazetede yumurtanın kolesterolü yükselttiğini okuyor ve haftada ikiyle sınırlıyor; ertesi yıl bir televizyon programında, yumurtanın en değerli besinlerden biri olduğunu, günde bir tane yemenin zararsız olduğunu dinliyor. Komşusu, bir diyetisyenden duyduğuna göre, sarısını atmasını söylüyor; oğlu, internette okuduğu bir yazıya dayanarak, sarısının asıl yararlı kısım olduğunu iddia ediyor. Hatice Hanım her yeni haberde fikrini değiştiriyor, her değişiklikte de önceki yıllarda yanlış beslendiği için kaygılanıyor. Bir gün, torununun okulda öğrendiği bir sözcüğü, "askıya almak" sözcüğünü, kendine uyguluyor: yumurtanın doğası gereği iyi mi kötü mü olduğuna dair bir karar vermeyi bırakıyor. Kendi doktorunun genel önerisine ve canının istediğine göre yemeye devam ediyor; ve şaşırtıcı biçimde, kaygısı azalıyor. Kişiler ve olaylar kurgudur; bu örnek bir beslenme önerisi değil, bir tutumun betimlemesidir.

Hatice Hanım'ın vardığı yer, iki bin yılı aşkın bir süre önce, bir felsefe okulunun bütün yaşamı üzerine kurduğu bir tutuma benziyor. Bu okulun adı, kurucusu sayılan Elisli Pyrrhon'dan gelir: Pyrrhonculuk. Okulun en kapsamlı aktarıcısı, MS 2. ya da 3. yüzyılda yaşadığı tahmin edilen hekim Sextus Empiricus, şüpheciliği bir öğreti olarak değil, bir yetenek olarak tanımlar: birbirine karşıt görünüşleri ve düşünceleri, eşit güçte olacak biçimde karşı karşıya koyma yeteneği. Bu karşıtlık yargının askıya alınmasına, askıya alma da beklenmedik biçimde bir dinginliğe götürür. Hatice Hanım'ın deneyimi, bu üç adımın gündelik bir örneğidir: karşıt haberler eşit güçte görünür, karar askıya alınır, ve kaygı yerini sükûnete bırakır.

Bir önceki derste, Sextus'un felsefecileri üç gruba ayırdığını görmüştük: hakikati bulduğunu düşünen dogmatikler, hakikatin bulunamayacağını öne süren Akademikler, ve araştırmaya devam eden şüpheciler. Şüpheciliğin bu son türü, bir önceki dersin ızgarasında, askıya alan ve kapsamı geniş bir gerekçe şüpheciliğinin yerini tutuyordu. Bu ders, o hücrenin içini dolduruyor. Önce Pyrrhon'a dair bildiklerimizin ne kadar dolaylı olduğunu, sonra Sextus'un yöntemini, yani eşdeğerlik, askıya alma ve dinginlik zincirini inceliyor. Ardından en eski itirazı, şüphecinin yaşayamayacağı itirazını, ve Sextus'un ona verdiği cevabı, yani görünüşlere göre yaşamayı, tartışıyor. Ders, iki karşıt iddianın gerçekten eşit güçte olup olmadığını sınamak için Eşdeğerlik Terazisi adlı bir araç sunuyor.

Bu dersin kazanımları:

• Eşdeğerliği, yargıyı askıya almayı, dinginliği, görünen ile apaçık olmayan arasındaki ayrımı ve şüphecinin gündelik yaşamdaki dörtlü rehberini açıklarsın. (anla)
• Bir tartışmalı iddiaya Eşdeğerlik Terazisi'ni uygulayarak, iddiayı destekleyen ve ona karşı çıkan nedenlerin güvenilirlik bakımından gerçekten eşit olup olmadığını sınar, ve askıya almanın yerinde olup olmadığına karar verirsin. (uygula)
• Şüphecinin yaşayamayacağı itirazının, evrensel eşdeğerlik iddiasının ve dinginlik vaadinin, Pyrrhoncu tutumu ne ölçüde zayıflattığını değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu bölüm önce Sextus'un tanımındaki üç temel kavramı, yani eşdeğerliği, askıya almayı ve dinginliği, sonra şüphecinin neyi askıya aldığını ve neyi askıya almadığını belirleyen ayrımı, en son da şüphecinin eylemine rehberlik eden dörtlü düzeni tanımlıyor.

Sextus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları'nın birinci kitabında, eşdeğerliği açıkça tanımlar: karşıt nedenlerden söz ederken, onların bir şeyi onayladığını ya da reddettiğini değil, yalnızca birbirini dengelediğini kastettiğini; eşdeğerlikle de güvenilirlik ve güvenilmezlik bakımından eşitliği kastettiğini söyler. Bu tanımın iki yanı önemlidir. Birincisi, eşdeğerlik, iki iddianın eşit derecede doğru olduğu anlamına gelmez; yalnızca, kişinin onları değerlendirdiğinde birini ötekine tercih etmek için bir neden bulamadığı anlamına gelir. Eşdeğerlik, dünyaya dair değil, kişinin nedenlerinin durumuna dair bir gözlemdir. İkincisi, Sextus'a göre karşıtlık türleri çeşitlidir: görünüşler görünüşlere, düşünceler düşüncelere, ya da görünüşler düşüncelere karşı konabilir. Hatice Hanım'ın durumunda karşı karşıya gelen, iki tanıklıktır: biri yumurtanın zararlı, öteki yararlı olduğunu söyler.

Sextus'un tanımıyla, askıya alma, bir şeyi ne onayladığımız ne de reddettiğimiz bir düşünce durmasıdır. Bir önceki dersin teknik ayrıntısında gördüğümüz gibi, askıya alma bir tutumun yokluğu değil, kendi başına bir tutumdur: bir soruyla hiç karşılaşmamış kişinin o soruda askıya aldığı bir şey yoktur; askıya alma, önermeyi düşünmüş ve iki yanı tartmış birinin vardığı bir duruştur. Pyrrhoncu şüphecilikte askıya alma, bir karar ilkesinden çıkmaz; şüpheci "eşdeğerlik varsa askıya almalısın" diye bir kural koymaz. Askıya alma, eşdeğerliğin bir sonucu olarak, kendiliğinden gerçekleşir: iki kefesi eşit yüklü bir terazinin hiçbir yana eğilmemesi gibi, zihin de iki eşit nedenin karşısında bir yana eğilmez.

Sextus, şüpheciliğin amacını, kanı konularında dinginlik, kaçınılmaz olarak katlanılan şeylerde ise ölçülü bir duygulanım olarak tanımlar. Dinginliğin askıya almadan nasıl doğduğunu anlatmak için bir öykü aktarır. Ressam Apelles, bir atın resmini yaparken atın ağzındaki köpüğü bir türlü resmedemez; sonunda vazgeçer ve fırçasını temizlediği süngeri resme fırlatır. Sünger resme değdiği anda, köpüğün iyi bir görüntüsünü bırakır. Sextus'a göre şüpheciler de aynı biçimde, görünüşler ile düşünceler arasındaki çelişkiyi çözerek dinginliğe ulaşmayı umdular; çözemediler ve yargıyı askıya aldılar; ve askıya alma sırasında dinginlik, Sextus'un benzetmesiyle, gölgenin bir cismi izlemesi gibi, rastlantıyla geldi. Bu öykünün önemli bir yanı, dinginliğin bir yöntemle üretilmediği, beklenmedik biçimde ortaya çıktığıdır. Hatice Hanım da kaygısından kurtulmak için askıya almadı; askıya almaya başka bir yoldan, kararsızlıktan vardı, ve kaygının azalması onu şaşırttı.

Bu ayrım, Pyrrhoncu şüpheciliğin neyi askıya aldığını belirler. Sextus, şüphecilerin görünüşleri inkâr ettiğini söyleyenlerin, okulun öğretisini bilmediğini yazar. Bal bize tatlı görünür; şüpheci bunu kabul eder, çünkü tatlılığı duyumla deneyimler. Ama balın özü gereği tatlı olup olmadığını sorgular; bu, görünüşle değil, görünüş hakkında öne sürülen şeyle ilgili bir sorudur. Öyleyse şüpheci, "bana öyle görünüyor" düzeyinde onay verir, ama "gerçekte öyle" düzeyinde yargıyı askıya alır. Sextus, bu ayrımla, dogma sözcüğünün iki anlamını da ayırır: dogma, bir şeyi genel olarak kabullenmek, yani duyumun zorunlu kıldığı duygulanımlara onay vermek anlamında kullanılırsa, şüpheci de onay verir; çünkü ısındığında ya da üşüdüğünde, ısınmadığını ya da üşümediğini düşündüğünü söyleyemez; ama dogma, bilimlerin araştırdığı apaçık olmayan şeylere dair bir kanıya onay vermek anlamında kullanılırsa, şüphecinin hiçbir dogması yoktur.

Sextus, şüphecinin ölçütünün, yaşamda bir şeyi yapıp ötekini yapmamak için uyduğu ölçüt anlamında, görünüş olduğunu söyler; ve bütünüyle eylemsiz kalamayacağımız için, görünüşlere uyarak ve kanı sahibi olmadan yaşarız. Bu yaşam dört biçim alır. Doğanın rehberliğiyle duyumsar ve düşünürüz; duygulanımların zorunluluğuyla açlık bizi yemeğe, susuzluk içmeye götürür; yasaların ve göreneklerin geleneğiyle, gündelik yaşamda dindarlığı iyi, dinsizliği kötü sayarız; zanaatların öğretimiyle, edindiğimiz zanaatlarda eylemsiz kalmayız. Sextus, bütün bunları da kesin bir kanı belirtmeden söylediğini ekler. Hatice Hanım'ın kahvaltıdaki tutumu bu rehberin bir örneğidir: canının istemesi duygulanım, doktorunun genel önerisi zanaatın öğretimi, ailesinden gelen kahvaltı alışkanlığı ise gelenektir.

Argüman

Bu bölüm, Sextus'un yöntemini öncülleri açık bir argüman olarak yeniden kuruyor. Sextus'un kendisi, bu öncüllerin hiçbirini bir öğreti olarak öne sürmez; yeniden kurulum, yöntemin mantıksal yapısını görmek içindir.

1. Apaçık olmayan herhangi bir p önermesi için, p'yi destekleyen nedenlere karşı, güvenilirlik bakımından eşit bir karşıt neden bulunabilir.
2. Bir önerme hakkında destekleyen ve karşı çıkan nedenler güvenilirlik bakımından eşitse, kişi onu ne onaylayabilir ne reddedebilir; yargısı askıya alınır.
3. Öyleyse kişi, apaçık olmayan her önerme hakkında yargısını askıya alır.
4. Görünüşler, istemsizce kabul edildikleri için, askıya almanın kapsamı dışında kalır.
5. Görünüşlere, duygulanımlara, geleneklere ve zanaatlara uyarak, apaçık olmayan hakkında kanı sahibi olmadan eylemde bulunmak mümkündür.
6. Apaçık olmayan konularda yargının askıya alınmasını, kanıya dayanan konularda dinginlik izler.

Sonuç: Pyrrhoncu şüpheci, apaçık olmayan her konuda yargıyı askıya alır, görünüşlere göre yaşar, ve bu yaşamda kanıya dayanan konularda dinginliğe ulaşır. Şüphecilik, bu yeniden kurulumla, bir bilgi kuramı değil, bir yaşama biçimidir: yargıyı askıya alma, dogmatiklerin bilgi iddialarına bir cevap olduğu kadar, bir iç sükûnetin de yoludur.

Birinci öncül, Sextus'un şüpheciliği tanımlarken kullandığı "yetenek" sözcüğünün içeriğini dile getiriyor. Şüpheci, her önerme için bir karşıt neden olduğunu öne sürmez; her önerme için bir karşıt neden bulabildiğini gösterir. İkinci öncül, eşdeğerlik ile askıya alma arasındaki bağı kuruyor: zihin, eşit yüklü iki kefe arasında eğilmez. Üçüncü öncül, ilk ikisinden mantıksal olarak çıkar. Dördüncü öncül, askıya almanın kapsamını sınırlıyor: bal bana tatlı görünüyor, bu görünüşü askıya alamam. Beşinci öncül, şüpheciliğin yaşanabilirliğini savunuyor ve bu dersin İtiraz 1'inin hedefidir. Altıncı öncül, şüpheciliğin pratik vaadini dile getiriyor ve olgusal bir iddiadır: Sextus'a göre, bir şeyin doğası gereği iyi ya da kötü olduğunu düşünen kişi sürekli tedirgindir; iyi saydığı şeylere sahip olmadığında ıstırap çeker, onlara sahip olduğunda ise onları kaybetme korkusuyla daha da sarsılır. Bu konularda karar vermeyen kişi ise hiçbir şeyi hırsla aramaz ve hiçbir şeyden hırsla kaçmaz.

En tartışmalı öncül: Birinci öncül. Apaçık olmayan her önerme için eşit güçte bir karşıt nedenin bulunabileceği iddiası, son derece güçlü bir genellemedir. Bu genellemeyi bir sonuç olarak öne sürmek, şüpheciyi tam da kaçındığı türden bir dogmaya bağlar; onu yalnızca bugüne kadarki deneyiminin bir raporu olarak sunmak ise, bir sonraki önermede eşdeğerliğin bulunamayabileceğini açık bırakır. Sextus'un bu ikileme cevabı, İtiraz 2'de ele alınıyor. İkinci önemli zayıflık, altıncı öncüldedir: askıya almanın dinginlik getirdiği, olgusal bir iddiadır, ve deneyimle çelişebilir. Bu, İtiraz 3'ün konusu.

İtirazlar ve cevaplar

Aşağıdaki itirazlar, Pyrrhoncu tutumun dört farklı noktasını hedef alıyor: şüphecinin eylem kapasitesini, eşdeğerliğin genelliğini, dinginlik vaadini, ve görünen ile apaçık olmayan arasındaki sınırı.

İtiraz 1: Şüpheci yaşayamaz

Bu, Pyrrhonculuğa yöneltilen en eski itirazdır ve antik kaynaklarda bir eylemsizlik (apraxia) suçlaması olarak geçer. İtiraza göre, eylem inanç gerektirir: bir kapıdan geçmek için kapının orada olduğuna, yemek yemek için yemeğin besleyici olduğuna inanmak gerekir. Her konuda yargıyı askıya alan biri, hiçbir şey yapamaz. Hume, bir önceki derste andığımız Soruşturma'nın son bölümünde, aynı itirazı daha sert bir biçimde dile getirir: Pyrrhoncu ilkeler evrensel olarak ve sürekli olarak geçerli olsaydı, bütün söylem ve eylem duracak ve insan yaşamı yok olacaktı.

Cevap: Sextus, bu itirazı öngörür ve dörtlü rehberle cevaplar. Eylem, apaçık olmayan şeyler hakkında bir inanç gerektirmez; görünüşlere uymak yeter. Kapıdan geçmek için, kapının özü gereği var olduğuna inanmam gerekmez; kapı bana açık görünür, ve ben görünüşe uyarak geçerim. Yemek yemek için, yemeğin doğası gereği besleyici olduğuna dair bir kuram gerekmez; açlık beni yemeğe götürür. Bu cevabın gücü, görünüşe uyma ile inanma arasındaki farkın ne kadar sağlam olduğuna bağlıdır. İngiliz antik felsefe tarihçisi Myles Burnyeat, 1980'de yayımlanan "Can the Sceptic Live His Scepticism?" başlıklı makalesinde, bu farkın göründüğü kadar rahatlatıcı olmadığını savundu: Burnyeat'e göre Sextus'un şüphecisi, gerçekte nasıl olduğuna dair her yargıdan kaçınır, ve bu yüzden kendi yaşamından bir tür kopukluk içinde yaşar. Öte yandan, Alman antik felsefe tarihçisi Michael Frede, şüphecinin yalnızca kuramsal, felsefi inançlardan kaçındığını, gündelik inançları ise koruduğunu savundu. Bu tartışma Güncel tartışma bölümünde ayrıntılı ele alınıyor. Buradaki ara sonuç şudur: itiraz, şüphecinin bütün inançlardan kaçındığı okumaya karşı güçlüdür; şüphecinin yalnızca apaçık olmayan hakkındaki kuramsal inançlardan kaçındığı okumaya karşı ise zayıftır.

İtiraz 2: Evrensel eşdeğerlik bir dogmadır

Birinci öncül, her apaçık olmayan önerme için eşit güçte bir karşıt nedenin bulunabileceğini söyler. Ama şüpheci bunu nasıl bilir? Henüz incelemediği önermeler için de bir karşıt neden bulacağını iddia ediyorsa, bir tümevarıma, yani tam da askıya alması gereken türden bir akıl yürütmeye, dayanır. Bunu iddia etmiyorsa, yöntemi her konuda işlemeyebilir, ve şüphecilik evrensel olmaktan çıkar.

Cevap: Sextus'un çizgisinden kurulabilecek cevap, onun şüpheciliği bir öğreti değil, bir yetenek olarak tanımlamasındadır: şüphecilik, her önerme için bir karşıt neden olduğu iddiası değil, karşıt nedenler bulma becerisidir. Bu beceri, bir zanaat gibi, her yeni durumda yeniden uygulanır, ve her uygulama başarılı olmayabilir. Üstelik Sextus, birinci kitabın ilk satırlarında, söyleyeceği hiçbir şeyi kesinlikle böyle olduğunu iddia ederek söylemediğini, her şeyi bir tarihçi gibi, kendisine o an göründüğü biçimiyle aktardığını belirtir. Sextus'un bir de yedek stratejisi vardır: biri ona çürütemediği bir argüman sunarsa, bu argümanın, savunduğu okulun kurucusu doğmadan önce geçerli bir argüman olarak ortaya çıkmadığını, doğada gizli kaldığını; aynı biçimde onun çürütmesinin de doğada var olup henüz ortaya çıkmamış olabileceğini söyler. Bu strateji, gelecekteki bir karşıt nedeni, şimdiki bir argümana karşı koyar. Ama burada itiraz yeniden güç kazanır: bu strateji, her argümana uygulanabilir, ve bu yüzden bir argümanın güçlü ya da zayıf olmasına bakmadan eşdeğerlik üretir. Gelecekte bir çürütmenin bulunabileceği olasılığı, bulunmuş bir çürütmeyle aynı güvenilirlikte değildir. Öyleyse bu stratejiyle kurulan eşdeğerlik, Sextus'un kendi tanımındaki "güvenilirlik bakımından eşitlik" koşulunu karşılamaz. Ara sonuç: şüpheciliği bir yetenek olarak tanımlamak, evrensel eşdeğerliği bir dogma olmaktan kurtarır; ama gelecekteki çürütme stratejisi, eşdeğerliği yapay biçimde üretir ve yöntemin en zayıf halkasıdır.

İtiraz 3: Askıya alma dinginlik değil, kaygı getirir

Altıncı öncül, olgusal bir iddiadır ve deneyim onu her zaman desteklemez. Birçok insan için belirsizlik rahatsız edicidir: bir tanının, bir sınav sonucunun ya da bir ilişkinin geleceğinin belirsiz kalması, kaygıyı azaltmaz, artırır. Psikolojide "belirsizliğe tahammülsüzlük" (intolerance of uncertainty) adı verilen bir yapı, bazı insanların belirsiz durumları özellikle sıkıntılı bulduğunu ve bu eğilimin kaygıyla ilişkili olduğunu inceler. Hatice Hanım'ın örneği gerçekçi olabilir, ama aynı tutum bir başkasını kaygıya sürükleyebilir.

Cevap: İtiraz, altıncı öncülün olgusal bir iddia olduğunu ve evrensel olarak doğru olmayabileceğini doğru biçimde gösteriyor. Ama Sextus'un iddiası, itirazın hedef aldığından daha dardır. Birincisi, Sextus, dinginliğin askıya almayı rastlantıyla, "gölgenin cismi izlemesi gibi" izlediğini söyler; bir yasa koymaz, bir deneyimi aktarır. İkincisi, dinginlik, kanıya dayanan konularla, yani bir şeyin doğası gereği iyi ya da kötü olduğu yargısıyla sınırlıdır. Sextus, şüphecinin bütünüyle sarsılmaz olmadığını, kaçınılmaz şeylerden, örneğin soğuktan ve susuzluktan etkilendiğini kabul eder; ona göre sıradan insan bu durumlarda iki yönden sıkıntı çeker, hem duygulanımın kendisinden hem de bu durumların doğası gereği kötü olduğu kanısından; şüpheci ise ikincisinden kurtulduğu için daha kolay atlatır. Belirsizlik kaygısı, çoğu zaman, bir eylem kararının belirsizliğinden doğar: tanı belirsizse, tedaviye karar veremem. Pyrrhoncu ise eylemini apaçık olmayana değil, görünüşlere ve dörtlü rehbere dayandırır; öyleyse onun için kuramsal belirsizlik eylemi felç etmez. Bu cevap, itirazı tümüyle ortadan kaldırmaz: dinginliğin herkese geldiği iddiası savunulamaz, ve askıya almanın kimi insanlarda kaygıyı artırabileceği kabul edilmelidir. Ama Sextus'un iddiası, dinginliğin bir imkân olduğu, ve dogmatik inancın da kendine özgü bir kaygı türü, yani doğası gereği iyi sayılan şeyi kaybetme kaygısı, ürettiğidir.

İtiraz 4: Görünen ile apaçık olmayan arasındaki sınır keyfidir

Sextus, şüphecinin görünüşlere onay verdiğini, apaçık olmayan şeyler hakkında ise yargıyı askıya aldığını söyler. Ama bu sınır nerededir? "Bal bana tatlı görünüyor" bir görünüşse, "bu bir bal kavanozu" da bir görünüş müdür? "Önümde bir insan var" bir görünüş müdür, yoksa görünüşün ardındaki bir şeye dair bir iddia mı? Sınır belirsizse, şüpheci istediği inancı "görünüş" sayarak koruyabilir, istemediğini "apaçık olmayan" sayarak askıya alabilir.

Cevap: Bu itiraz, Pyrrhoncu tutumun en ince noktasına dokunur ve kolayca cevaplanamaz. Sextus'un ölçütü, istemsizliktir: görünüş, kişiye istemsizce kabul ettirilen şeydir; apaçık olmayan ise, ancak bir akıl yürütmeyle, örneğin balın tatlılığının onun özünden geldiği sonucuna götüren bir kuramla, ulaşılan şeydir. Bu ölçüt, sınırı belirsiz bırakır ama keyfi bırakmaz. Bir insanın önümde durduğu, bana istemsizce kabul ettirilir; ama onun bir ruhu olduğu, ya da atomlardan oluştuğu, bir akıl yürütme gerektirir. Bu ayrım, bir derece ayrımıdır, ve aradaki bölgede şüphecinin tutumu belirsiz kalır. Ama bu belirsizlik, Pyrrhonculuğa özgü değildir; Ders Ç2.4'teki algının kurama yüklülüğü tartışması, algı ile yorum arasında keskin bir sınır çizmenin herkes için zor olduğunu gösterir. Pyrrhoncunun sorunu, bu sınırın yalnızca bir kuramsal ayrım olmaması, yaşamının bütününü belirlemesidir: sınırın öbür yanına geçen her yargı, bir dogma sayılır. Öyleyse itiraz, Pyrrhonculuğu çürütmez, ama onu sürekli bir öz denetime zorlar: şüpheci, her yargıda, onun bir görünüşü mü yoksa bir kanıyı mı dile getirdiğini sormak zorundadır.

Örnekler

Örnek 1: Hatice Hanım'ın kahvaltısı (kurgu)

Hatice Hanım'ın durumu, Pyrrhoncu yöntemin üç adımının gündelik bir örneğidir, ama aynı zamanda yöntemin sınırını da gösterir. Birinci adım, eşdeğerliktir: yumurtanın zararlı olduğu ile yararlı olduğu iddiaları, Hatice Hanım'a, eşit güçte görünüyor. Ama bu eşdeğerlik, gerçek bir eşdeğerlik midir? Hatice Hanım'ın karşısındaki nedenler, gazete haberleri, bir televizyon programı, bir komşunun duyduğu, bir oğlun internette okuduğudur. Bu kaynakların hiçbiri, konuya dair araştırmaların toplu bir değerlendirmesi değildir; her biri, belirli bir araştırmanın ya da görüşün aktarımıdır. Hatice Hanım, kaynakları güvenilirlik bakımından tartmadan, yalnızca sayıca ve tonca eşit oldukları için eşdeğer sayıyor. İkinci adım, askıya almadır: Hatice Hanım yumurtanın doğası gereği iyi mi kötü mü olduğuna dair bir karar vermeyi bırakıyor. Üçüncü adım, dinginliktir: kaygısı azalıyor. Ama örnek, Pyrrhoncu tutumun bir zayıflığını da gösteriyor: eşdeğerliği gerçekten sınamadan askıya almak, kişiyi, aslında ayrıştırılabilecek nedenler karşısında gereksiz bir kararsızlığa sürükleyebilir. Belki de araştırmaları toplu olarak değerlendiren bir kaynak, Hatice Hanım'ın sorusuna daha net bir cevap verecekti. Pyrrhoncu bu noktada ikinci bir karşıtlık kurar: o değerlendirmenin de karşısına başka bir değerlendirme konabilir. Bu dersin aracı, tam da bu noktada devreye giriyor: eşdeğerliği varsaymadan önce sınamak.

Örnek 2: Kule ve kar

Sextus, karşıtlık türlerini örneklerle somutlaştırır. Birincisi, bir görünüşün başka bir görünüşe karşı konmasıdır: bir kule uzaktan yuvarlak, yakından köşeli görünür. Bu iki görünüş arasında, kulenin gerçek biçimine dair bir karar vermek için, şüpheciye göre, ayrıcalıklı bir bakış noktası yoktur: Sextus gerekçesini beşinci kipte verir: bir görünüşü ötekine kanıtsız tercih eden güvenilmez olur; bir kanıta dayanan ise o kanıtın da kanıtını vermek zorunda kalır ve sonsuz bir gerilemeye düşer. İkincisi, bir düşüncenin bir görünüşe karşı konmasıdır: Anaksagoras, karın beyaz göründüğü olgusuna, karın donmuş su olduğu ve suyun kara olduğu akıl yürütmesini karşı koyar. Bu örnekte Sextus, Anaksagoras'ın akıl yürütmesinin doğru olduğunu iddia etmez; yalnızca, bir görünüşün bir akıl yürütmeyle dengelenebildiğini gösterir. Üçüncü bir tür, düşüncenin düşünceye karşı konmasıdır: göklerin düzeninden bir ilahî takdir bulunduğunu çıkaran birine, iyilerin sık sık başına kötülük, kötülerin başına iyilik geldiği karşı konur. Bu örnekler, eşdeğerliğin farklı kaynaklardan doğabileceğini gösterir. Ama aynı zamanda, Sextus'un eşdeğerlik iddialarının ne kadar tartışmalı olduğunu da gösterir. Modern bir okur, kule örneğinde, yakından bakmanın daha güvenilir olduğunun, görme hakkındaki geniş bir deneyimle gerekçelendirilebileceğini, ve bu gerekçenin gerilemeyi durdurduğunu söyleyebilir; kar örneğinde ise, Anaksagoras'ın akıl yürütmesinin bir öncülünün, yani suyun kara olduğu öncülünün, açıkça yanlış olduğunu. Pyrrhoncu bu cevaplara da bir karşıt neden bulmaya çalışır; ama örneklerin gücü, karşıt nedenlerin kalitesine bağlıdır.

Örnek 3: Pyrrhon ve fırtınadaki domuz

Pyrrhon'un kendisi günümüze ulaşan hiçbir şey yazmadı; ona dair bildiklerimiz, öğrencisi Phliuslu Timon'un şiirlerinden ve sonraki yazarların aktarımlarından gelir. Diogenes Laertios'un Ünlü Filozofların Yaşamları'nın dokuzuncu kitabında aktarılan bir öyküye göre, Pyrrhon bir gemi yolculuğunda fırtınaya yakalanır. Yol arkadaşları dehşete kapılır; Pyrrhon ise sakin kalır ve gemide hiç bozulmadan yemeğini yemeye devam eden bir domuzu göstererek, bilge kişinin de böyle sarsılmaz olması gerektiğini söyler. Bu öykü, dinginliğin ne olduğunu çarpıcı biçimde gösterir, ama aynı zamanda bir sorun da ortaya koyar: domuzun sükûneti, yargının askıya alınmasından değil, fırtınanın tehlikesini kavrayamamasından gelir. Pyrrhoncu dinginlik, bir bilgisizliğin dinginliği midir? Sextus'un çizgisinden verilebilecek cevap, şüphecinin dinginliğinin, bilgisizlikten değil, bilinçli bir askıya almadan doğduğudur: şüpheci fırtınayı görür ve korkuyu bir duygulanım olarak yaşayabilir; ama fırtınanın doğası gereği kötü olduğu kanısını askıya alır. Aynı kaynakta aktarılan başka öyküler de Pyrrhon'un tutarlılığının sınırlarını gösterir: Diogenes'e göre Pyrrhon bir kez kız kardeşi Philista'nın uğruna öfkelenmiş ve kendisini kınayana, kayıtsızlığın zavallı bir kadın üzerinde gösterilmeyeceğini söylemiş; bir kez de üzerine atılan bir köpekten korkmuş ve bu yüzden eleştirildiğinde, insanlıktan bütünüyle sıyrılmanın kolay olmadığını söylemiştir. Bu öyküler tarihsel olarak güvenilir olmayabilir; ama Pyrrhoncu idealin kendisinin bile bütünüyle yaşanamayabileceğini, ve aktarılan Pyrrhon'un bunu kabul ettiğini gösterir.

Araç kartı: Eşdeğerlik Terazisi

Özet

• Pyrrhoncu şüphecilik, Sextus'a göre, karşıt görünüşleri ve düşünceleri eşdeğer olacak biçimde karşı karşıya koyma yeteneğidir; bu karşıtlık yargının askıya alınmasına, askıya alma da dinginliğe götürür.
• Eşdeğerlik, iki iddianın eşit derecede doğru olması değil, güvenilirlik bakımından eşit görünmesidir; dünyaya değil, kişinin nedenlerinin durumuna dair bir gözlemdir.
• Şüpheci, görünüşlere istemsizce onay verir, ama apaçık olmayan şeyler hakkında, yani görünüşün ardındaki doğa hakkında, yargıyı askıya alır.
• Eylemsizlik itirazına karşı Sextus, şüphecinin dörtlü rehberle, yani doğa, duygulanım, gelenek ve zanaatla, kanı sahibi olmadan yaşayabileceğini savunur.
• Evrensel eşdeğerlik bir dogma olarak öne sürülmez, bir yetenek olarak uygulanır; ama gelecekteki çürütme stratejisi, eşdeğerliği yapay biçimde üretir.
• Eşdeğerlik Terazisi, karşıt nedenleri güvenilirlik bakımından tartarak, bir kararsızlığın gerçek bir dengeden mi yoksa yetersiz bir tartımdan mı doğduğunu ayırır.