Şüpheciliğin türleri: yerel, küresel, bilgi ve gerekçe şüpheciliği

Giriş

Bursa'daki bir otomotiv yan sanayi fabrikasında kalite mühendisi olarak çalışan Gülsüm, pazartesi sabahı bir sorunla karşılaşıyor. Fren pedalı bağlantı parçalarını ölçen koordinat ölçüm makinesinin kalibrasyon sertifikasının süresi cuma günü dolmuş; hafta sonu üretilen dört bin parçanın hepsi bu makineyle ölçülmüş ve hepsi tolerans içinde çıkmış. Toplantıda üç ayrı ses yükseliyor. Teknisyen Hakan, "Sertifikası olmayan bir makinenin ölçtüğü değeri bilemeyiz; bu parçaların uygun olduğunu bilmiyoruz" diyor. Üretim şefi Necdet Bey, "Makine geçen yıl da, ondan önceki yıl da kalibrasyondan sapmasız çıktı; üç gün içinde bozulmuş olması çok düşük bir ihtimal. Kesin bilmiyoruz, ama parçaların uygun olduğuna inanmak için iyi bir nedenimiz var" diye karşılık veriyor. Stajyer Barış ise işi daha ileri götürüyor: "Kalibrasyonu yapan laboratuvarın referans bloklarını da başka bir cihaz ölçüyor; onu da bir başkası. Zincirin sonunda hiçbir ölçüme güvenemeyiz." Fabrika ve kişiler kurgudur.

Üç ses de bir tür şüphe dile getiriyor; ama aynı şüpheyi değil. Hakan yalnızca bu makinenin bu hafta sonu ölçtüklerinden şüphe ediyor ve şüphesi bilgiyle ilgili: parçaların uygun olduğunu bilmiyoruz. Necdet Bey, Hakan'ın bilgi hakkındaki sözünü kabul ediyor, ama inancın gerekçeli olduğunu savunuyor: bilmesek de, inanmak için nedenimiz var. Barış ise başka bir yere gidiyor: onun şüphesi tek bir makineyle sınırlı değil, ölçümün kendisine, ilkece bütün ölçümlere uzanıyor; ve "güvenemeyiz" derken yalnızca bilgiyi değil, inanmanın gerekçesini de reddediyor gibi görünüyor. Toplantı masasındaki bu üç tutum, felsefede şüpheciliğin türlerini birbirinden ayıran eksenlerden ikisine karşılık geliyor: şüphenin kapsamı, yani yerel mi küresel mi olduğu, ve şüphenin hedefi, yani bilgiyi mi gerekçeyi mi sorguladığı.

Bir önceki dersin sonunda, William James'in Clifford'u, yetersiz kanıtla yanlışa inanma riskini almaktansa zihnini sonsuza dek askıda tutmaya razı bir karakter olarak karşımıza çıkmıştı. Clifford'un ilkesi, "yetersiz kanıta dayanarak bir şeye inanmak her zaman, her yerde ve herkes için yanlıştır", bir şüphecinin sloganına benzer. Ama Clifford bir şüpheci miydi? Bu soruya cevap verebilmek için, önce "şüpheci" sözcüğünün hangi anlamda kullanıldığını bilmemiz gerekir. Bu modül, Modül Ç5, hiçbir şey bilmediğimizi ya da hiçbir şeye inanmakta gerekçeli olmadığımızı gösterdiğini iddia eden argümanları ve onlara verilen cevapları inceliyor. Bu ders, modülün geri kalanına bir harita çiziyor: şüpheci argümanları, neyi hedeflediklerine ve ne kadar geniş bir alanı kapsadıklarına göre ayırıyor; ve bu ayrımları, bir şüpheci argümanın türünü yedi adımda saptayan Şüphe Türü Ayırıcı'da bir araya getiriyor.

Bu dersin kazanımları:

• Felsefi ve gündelik şüpheciliği, yerel ve küresel şüpheciliği, bilgi ve gerekçe şüpheciliğini, olumsuz ve askıya alan şüpheciliği açıklarsın. (anla)
• Bir şüpheci argümana Şüphe Türü Ayırıcı'yı uygulayarak argümanın hedefini, kapsamını ve gücünü belirler, ve argümanın kendi alanının dışına yayılıp yayılmadığını sınarsın. (uygula)
• Bilgi şüpheciliğinin gerekçeye sızıp sızmadığı, küresel şüpheciliğin kendini çürütüp çürütmediği ve şüpheciliğin pratik önemi tartışmalarında, bu ayrımların ne ölçüde dayanıklı olduğunu değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu bölüm önce felsefi şüpheciliği gündelik şüphecilikten ayırıyor, sonra şüpheciliğin üç ekseninden ilk ikisini, kapsamı ve hedefi, tanımlıyor; en son da üçüncüsünü, şüpheci sonucun gücünü, ekliyor.

Juan Comesaña ve Peter Klein, Stanford Encyclopedia of Philosophy'deki "Skepticism" maddesinde bu ayrımı bir örnekle açar: Samanyolu'ndaki yıldızların sayısının çift olduğunu bilmediğimizi söylemek gündelik bir şüphecilik biçimidir; yarın güneşin açacağını bilmediğimizi söylemek ise felsefi bir şüpheciliktir. Gündelik şüphecilik kimseyi rahatsız etmez, çünkü kanıtımızın yetmediği yerde onu zaten kabul ederiz. Felsefi şüpheciliği ilginç kılan, sonucunun ilk bakışta akıl dışı görünmesine rağmen ona götüren argümanların güçlü görünmesidir. Gülsüm'ün toplantısında Hakan'ın şüphesi, sertifikası dolmuş bir makine söz konusu olduğu için, gündelik şüpheciliğe yakındır: kalite mühendisliği, böyle durumlarda şüpheyi zaten öngörür. Barış'ın şüphesi ise felsefidir: bütün ölçümlere uzanır ve normalde hepimizin bildiğini düşündüğü şeyleri, örneğin bir cetvelin bir parçanın uzunluğunu göstermesini, sorgular. Bu modülün konusu felsefi şüpheciliktir; ama gündelik şüphecilik onun anlaşılması için iyi bir başlangıç noktasıdır, çünkü felsefi argümanlar çoğu zaman gündelik şüphenin mantığını alıp onu genişletir.

Kapsam, bir derece meselesidir ve Comesaña ile Klein onu üç basamaklı bir merdivenle gösterir. Tarihsel doğruluk iddiası taşımadan, adlarını üç filozoftan aldıkları basamaklar şunlardır. "Humecu" şüpheci, doğrudan deneyimle ve tümdengelimle bildiklerimizi kabul eder, ama kanıtı tümdengelimsel olmayan bir çıkarıma dayanan önermeleri bilemeyeceğimizi söyler: bugün güneşli olduğunu bilebilirim, ama yarın da güneşli olacağını bilemem. "Kartezyen" şüpheci daha ileri gider: dış dünyaya dair hiçbir önermeye gerekçeyle inanamayız; yalnızca kendi zihinsel durumlarımızı, örneğin elim varmış gibi göründüğünü, bilebiliriz. "Pyrrhoncu" şüpheci en sona varır: hiçbir önermeyi, bize öyle göründüğünü bile, bilmeyiz. Merdivenin her basamağı yereldir, son basamak dışında; Pyrrhoncu şüphecilik, bu anlamda, küresel şüpheciliktir. Bu ayrımın pratik önemi, yerel bir şüphecinin, şüphe ettiği alanın dışındaki bilgilerimizi kullanmamıza izin vermesidir: dış dünyadan şüphe eden Kartezyen, kendi zihinsel durumlarımıza dair bilgimizi kabul eder, ve tartışma bu ortak zemin üzerinde yürüyebilir. Küresel şüpheci böyle bir zemin bırakmaz.

Bu ayrım, Gülsüm'ün toplantısındaki Hakan ile Necdet Bey arasındaki farktır. Bilgi, Modül Ç1'deki standart çözümlemeye göre, doğru ve gerekçeli inanç artı bir şeydir; öyleyse bir şüpheci, bilgiyi iki yoldan düşürebilir. Birinci yol, gerekçeyi düşürmektir: önermeye inanmak gerekçeli değilse, onu bilmek de mümkün değildir. Bu, gerekçe şüpheciliğidir ve bilgi şüpheciliğini de beraberinde getirir. İkinci yol, gerekçeye dokunmadan, bilginin gerekçeden fazlasını, örneğin kesinliği ya da bir duyarlılık koşulunu, gerektirdiğini söylemektir. Bu yol, yalnızca bilgi şüpheciliğine varır: önermeye gerekçeyle inanırız, ama onu bilmeyiz. Comesaña ve Klein, bazı şüpheci argümanların doğrudan bilgiyi hedeflediğini ve gerekçe hakkında sessiz kaldığını not eder; duyarlılık koşuluna dayanan argümanlar bunun örneğidir, çünkü duyarlılığın bilginin koşulu olduğu ama gerekçenin koşulu olmadığı savunulabilir. Bilgi şüpheciliği ile gerekçe şüpheciliği arasındaki fark, şüpheci sonucun bizden ne istediğini belirler: bilgi şüpheciliği yalnızca bir iddiamızı, yani bildiğimiz iddiasını, geri çekmemizi ister; gerekçe şüpheciliği ise inancımızı askıya almamızı ister.

Bu ayrım, şüpheciliğin kapsamından ve hedefinden bağımsız üçüncü bir eksendir: şüphecinin kendi sonucuna karşı tutumu. "Hiçbir şey bilinemez" diyen biri, bir şeyi, yani hiçbir şeyin bilinemeyeceğini, biliyor gibi konuşur; bu yüzden kendi sözüyle çelişme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Antik dünyada bu ayrım büyük bir öneme sahipti. Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları'nın hemen başında, felsefecileri üç gruba ayırır: hakikati bulduğunu düşünenler, yani dogmatikler; hakikatin kavranamaz olduğunu öne sürenler, ki Sextus bunların arasında Akademi'den Kleitomakhos'u ve Karneades'i sayar; ve hâlâ araştırmaya devam edenler, yani şüpheciler. Sextus'a göre ikinci grup, kavranamazlığı kesin biçimde öne sürdüğü için şüpheciden ayrılır; modern yorumcular bu tutumu "olumsuz dogmatizm" diye adlandırır; gerçek şüpheci ise ne bilginin mümkün olduğunu ne de imkânsız olduğunu öne sürer. Bu ayrımın tarihsel ayrıntıları, Ders Ç5.2 ve Ders Ç5.3'ün konusu; burada önemli olan, şüpheci bir sonucun iki ayrı güçte okunabileceğidir.

Argüman

Bu bölümün argümanı, şüpheciliği türlerine ayırmanın neden yalnızca bir sınıflandırma alıştırması olmadığını, şüpheci bir argümanın ağırlığını değerlendirmenin ilk adımı olduğunu gösteriyor.

1. Bir şüpheci argüman, bizden ancak sonucunun gerektirdiği tutum değişikliğini isteyebilir.
2. Bir bilgi şüpheciliği, bilgi için gerekçeden fazlasını, örneğin kesinliği, şart koşarak sonuca varıyorsa, bir önermeyi bilmediğimizi söyler, ama ona gerekçeyle inanmamızı yasaklamaz; öyleyse bizden yalnızca bilgi iddiamızı geri çekmemizi ister.
3. Bir gerekçe şüpheciliği, bir önermeye inanmakta gerekçeli olmadığımızı, yani yargıyı askıya almanın tek gerekçeli tutum olduğunu söyler; öyleyse bizden inancımızı değiştirmemizi ister.
4. Aynı kapsamda, gerekçe şüpheciliği, bilgi şüpheciliğinden daha fazlasını, yani yalnızca iddialarımızın değil, inanç pratiğimizin değişmesini ister.
5. Yerel bir şüphecilik, şüphe ettiği alanın dışındaki bilgilerimizi ortak zemin olarak kullanmamıza izin verir; küresel bir şüphecilik böyle bir zemin bırakmaz.
6. Öyleyse kapsam genişledikçe, şüpheci argümanın talebi de büyür ve ona cevap vermenin yolları daralır.

Sonuç: Bir şüpheci argümanın ağırlığını değerlendirmek için, önce iki soru cevaplanmalıdır: argüman neyi hedefliyor, bilgiyi mi gerekçeyi mi; ve kapsamı ne, yerel mi küresel mi? En ağır meydan okuma, gerekçeyi hedefleyen ve kapsamı geniş olan argümandır; en hafifi, yüksek bir bilgi standardına dayanarak yalnızca bilgiyi düşüren yerel argümandır. Bu iki soru, ayrıca, hangi cevap stratejisinin uygun olduğunu da belirler: yalnızca bilgiyi hedefleyen bir argümana, bilgi kavramını inceleyerek cevap verilebilir; gerekçeyi hedefleyen bir argümana ise gerekçenin yapısını incelemek gerekir.

Birinci öncül, şüpheciliği bir öneri olarak değil, bir argümanın sonucu olarak ele alıyor ve oldukça sağlamdır: bir argüman, sonucunun ötesinde bir şey isteyemez. İkinci ve üçüncü öncüller, bilgi ile gerekçe arasındaki farkı şüpheci sonuca taşıyor. Gülsüm'ün fabrikasında, Necdet Bey ikinci öncülü kullanıyor: "Kesin bilmiyoruz" demek, onun gözünde, parçaları sevk etmemek için yeterli bir neden değildir, çünkü bilgi iddiasından vazgeçmek, makul bir inançtan vazgeçmeyi gerektirmez. Dördüncü öncül, iki şüpheciliği ister açısından karşılaştırıyor: aynı alanda, gerekçe şüpheciliği daha fazlasını ister, çünkü inancın askıya alınması, bilgi iddiasının geri çekilmesini de içerir, ama tersi doğru değildir. Beşinci öncül, kapsamın diyalektik sonucunu dile getiriyor: bir tartışma, ancak iki tarafın da kabul ettiği bir zemin varsa ilerler; ve küresel şüpheci, bu zemini ortadan kaldırır. Altıncı öncül, beşinciden çıkıyor: zemin daraldıkça, şüpheciye karşı kullanılabilecek kanıt da daralır.

En tartışmalı öncül: İkinci öncül. Bu öncül, bilgi şüpheciliğinin gerekçeye dokunmadan kalabileceğini varsayıyor. Ama iki ayrı düşünce bu varsayımı sarsar. Birincisi, Comesaña ile Klein'ın gözlemidir: bir argüman bir önermeyi bilmediğimizi gösterirse, bize bilmediğimize dair bilgi ya da en azından gerekçeli inanç verir; ve bir önermeyi bilmediğimizi bilen birinin, o önermeye inanmakta gerekçeli olmadığı, yargıyı askıya alması gerektiği akla yatkındır. İkincisi, Ders Ç4.11 ve Ç4.12'de incelenen bilgi-önce epistemolojide, Williamson'ın gerekçeyi bilgiyle özdeşleştiren görüşü bu ayrımı kökünden siler: gerekçe bilgiyse, bilgi şüpheciliği gerekçe şüpheciliğinin ta kendisidir. Bu iki düşünce, İtiraz 1'de ele alınıyor.

İtirazlar ve cevaplar

Aşağıdaki itirazlar, dersin ayrımlarının her birini ayrı ayrı hedef alıyor: bilgi ile gerekçe ayrımını, küresel şüpheciliğin tutarlılığını, yerel ile küresel ayrımının kalıcılığını, ve son olarak, bütün bu ayrımların pratik değerini.

İtiraz 1: Bilgi şüpheciliği gerekçeye sızar

Bir şüpheci argüman, kesinlik gibi yüksek bir standarda dayanarak, dış dünyaya dair hiçbir şey bilmediğimizi gösterse, biz de bu argümanı kabul etsek, artık bir şeyi biliriz: dış dünyaya dair önermeleri bilmediğimizi. Ama bir önermeyi bilmediğini bilen biri, ona hâlâ gerekçeyle inanabilir mi? İnanmak, bir önermeyi doğru saymaktır; ve doğru saydığın bir şeyi bilmediğini kabul etmek, Moore'un tuhaf cümlelerine benzer bir gerilim yaratır: "Elim var, ama elim olduğunu bilmiyorum." Üstelik, Williamson haklıysa ve gerekçe bilgiyse, ikinci öncül bütünüyle çöker: bilgiyi düşüren her argüman, gerekçeyi de düşürür.

Cevap: İtiraz, ikinci öncülün kırılgan olduğunu doğru biçimde gösteriyor; ama bu kırılganlık ayrımı ortadan kaldırmaz, ayrımın hangi koşullarda işlediğini belirler. Birincisi, sızma ilkesi, yani bilmediğini bilmenin gerekçeyi düşürdüğü ilkesi, tartışmalıdır. Gündelik hayatta, bilmediğimizi kabul ettiğimiz ama gerekçeyle inandığımız önermeler vardır. Bir piyango biletinin kazanmayacağına, bin biletten biri kazanacaksa, çok güçlü bir gerekçeyle inandığımız düşünülür, gerçi bu da tartışmalıdır; ama birçok epistemolog, biletin kaybedeceğini bilmediğimizi düşünür. Bu durum Ders Ç6.1'de piyango paradoksu adıyla ayrıntılı ele alınacak; burada, bilmediğimizi kabul ettiğimiz bir önermeye gerekçeyle inanmanın en azından tutarlı bir tutum olduğunu göstermesi yeterlidir. İkincisi, Williamson'ın özdeşliği gerçekten ayrımı siler; ama bu bir maliyetle gelir. Williamson'ın görüşünde, Gettier vakalarındaki kişiler ve kötü cin dünyasındaki kişiler, gerekçesiz inançlara sahiptir; bu sonuç, Ders Ç4.6'nın yeni kötü cin sorununun gösterdiği gibi, birçok epistemolog için kabul edilmesi zor bir sonuçtur. Öyleyse argüman, koşullu biçimde okunmalıdır: gerekçe bilgiden ayrı bir kavramsa, bilgi şüpheciliği gerekçe şüpheciliğinden daha az şey ister. Gerekçe bilgiyle özdeşse, bu fark ortadan kalkar; ama o zaman da bilgi şüpheciliği, bilgi-önce kuramcı için gerekçe şüpheciliği kadar ağır bir tehdit olur. Ayrım, her iki durumda da, şüpheci argümanın ne istediğini görmemize yardım eder.

İtiraz 2: Küresel şüphecilik kendi kendini çürütür

Küresel şüpheci, hiçbir şeyi bilmediğimizi, ya da hiçbir önermeye inanmakta gerekçeli olmadığımızı söyler. Ama bu sözün kendisi bir önermedir. Şüpheci ona inanıyorsa, kendi ilkesine göre bu inanç gerekçesizdir; inanmıyorsa, neden bize onu öne sürüyor? Öyleyse küresel şüphecilik tutarlı bir görüş değildir, ve onu ayrı bir tür olarak saymak gereksizdir.

Cevap: Bu itiraz, olumsuz şüpheciliğe karşı güçlüdür, ama askıya alan şüpheciliğe karşı aynı güçte değildir; ve bu fark, dersin dördüncü teriminin neden önemli olduğunu gösterir. Comesaña ve Klein, Pyrrhoncu şüpheciliğin biçimsel olarak tutarlı olduğunu not eder: "p hakkında askıya almak tek gerekçeli tutumdur" ile "bu önerme hakkında da askıya almak tek gerekçeli tutumdur" arasında bir çelişki yoktur. Çelişki, ancak ek bir ilke eklenirse doğar: bir önermeye bağlanan herkesin, o önermeye inanmanın gerekçeli olduğuna da (belki örtük olarak) bağlandığı ilkesi. Comesaña ve Klein bu ilkeye "Bağlılık Yineleme İlkesi" (Commitment Iteration Principle) adını verir. Bu ilke kabul edilirse, Pyrrhoncu şüphecilik kendini çürütür; ama Pyrrhoncu, bu ilke hakkında da yargıyı askıya alır. Sextus'un kendisi, bu türden bir itirazı öngörmüştü: Ana Hatlar'ın birinci kitabında, şüpheci ifadelerin, örneğin "hiçbir şey belirlenmiş değildir" ifadesinin, kendisini de kapsadığını, tıpkı müshil ilaçlarının vücuttaki sıvılarla birlikte kendilerini de dışarı atması gibi, söyler. Bu cevabın başarılı olup olmadığı Ders Ç5.2'nin konusu; ama itirazın yalnızca "hiçbir şey bilinemez" diye bir sonuç öne süren şüpheciyi vurduğu, ve küresel şüpheciliğin askıya alan biçiminin itirazdan bu kadar kolay etkilenmediği açıktır.

İtiraz 3: Yerel ile küresel arasındaki çizgi kalıcı değildir

Yerel şüpheci argümanlar, genellikle bir şablon kullanır: kanıtımız, sıradan hipotezle de şüpheci hipotezle de aynı ölçüde uyumludur, öyleyse sıradan hipotezi seçmek için nedenimiz yoktur. Ama bu şablon, bir alana uygulandığında, neredeyse her zaman başka alanlara da uygulanabilir. Dış dünya şüpheciliği, geçmişe dair bilgiyi de vurur, çünkü geçmişe dair kanıtımız da algıya dayanır; geçmişe dair şüphecilik, tümevarımı da vurur, çünkü tümevarım geçmiş gözlemlere dayanır. Öyleyse "yerel" şüphecilik, henüz yayılmamış bir küresel şüphecilikten ibarettir.

Cevap: İtirazın gözlemi değerlidir ve dersin aracı onu bir adım olarak içerir: bir şüpheci argümanın kendi alanının dışına yayılıp yayılmadığını sormak, beşinci adımdır. Ama yayılma, ayrı bir argüman adımıdır ve her zaman gerçekleşmez. Comesaña ile Klein'ın merdiveninde, Kartezyen şüpheci, dış dünyadan şüphe ettiği hâlde, kendi zihinsel durumlarımıza dair bilgiyi kabul eder; çünkü onun argümanının öncülü, yani algısal deneyimin dış dünyayı eksik belirlemesi, içebakışa uygulanmaz. Bir argümanın yayılıp yayılmayacağı, şablonun genel yapısına değil, her alandaki kanıtın şüpheci hipotezle ilişkisine bağlıdır. Ayrıca, yerel şüphecilik, kendi başına bir tutum olarak, gündelik hayatta ve bilimde sürekli kullanılır: astrolojiye dair şüphecilik, yerel ve gerekçeli bir tutumdur ve başka alanlara yayılmaz, çünkü dayandığı kanıt, yani astrolojik öngörülerin kontrollü sınamalarda başarısız olması, başka alanlara uygulanmaz. Öyleyse ayrım kalıcıdır, ama yerel şüpheci argümanlar için her zaman şu soruyu sordurur: bu argüman, durması gereken yerde duruyor mu?

İtiraz 4: Bu ayrımların pratik bir değeri yoktur

David Hume, İnsan Anlığı Üzerine Bir Soruşturma'nın son bölümünde, aşırı şüpheciliğin en büyük düşmanının eylem, iş ve gündelik hayatın uğraşları olduğunu söyler; şüpheci ilkeler okulların gölgesinde parlayabilir, ama gerçek nesnelerle karşılaştıklarında duman gibi dağılırlar. Doğa, ilkeden her zaman daha güçlüdür. Şüpheciliği kimse yaşayamıyorsa, onun türlerini ayırmak, var olmayan bir düşmanın üniformalarını sınıflandırmaktan ibarettir.

Cevap: Hume'un gözlemi doğrudur ve Ders Ç5.19'da şüpheciliğin pratik sonuçları ayrıca ele alınacak. Ama gözlem, şüpheciliğin önemsiz olduğunu göstermez; iki nedenle. Birincisi, şüphecilik bir yaşam tarzı olarak değil, bir paradoks olarak ilgi çekicidir: bize kabul edilebilir görünen öncüllerden kabul edilemez bir sonuca götüren bir argüman, öncüllerden birinin, yani bilgi ya da gerekçe hakkındaki bir varsayımımızın, yanlış olduğunu gösterir. Kanadalı filozof Barry Stroud, 1984 tarihli The Significance of Philosophical Scepticism kitabında, dış dünya sorunu geleneksel biçimiyle kurulduğunda şüpheciliğin kaçınılmaz olarak çıktığını ve bilinen cevapların bunu önleyemediğini savundu; ona göre şüpheciliğin önemi, insan bilgisini anlama çabamız hakkında açığa çıkardığı şeydedir. Hangi varsayımın yanlış olduğunu bulmak için de, argümanın neyi hedeflediğini bilmek gerekir; bilgiyi hedefleyen bir paradoks, bilgi kavramımızda, gerekçeyi hedefleyen bir paradoks ise gerekçe kavramımızda bir sorun olduğunu gösterir. İkincisi, Hume'un kendisi, aşırı şüpheciliği reddederken, "ılımlı" bir şüpheciliği savunur: bu şüphecilik ya bütün yargılarımıza bir alçakgönüllülük ve temkin katar, ya da araştırmayı insan anlığının ulaşabileceği konularla sınırlar. Gülsüm'ün fabrikasında, Hakan'ın yerel şüphesi tam da bu türdendir ve pratik bir değeri vardır: sertifikası dolmuş bir makineyle ölçülen parçalar yeniden örneklenmelidir. Türleri ayırmak, hangi şüpheyi yaşayabileceğimizi, hangisini ise yalnızca bir paradoks olarak çözmemiz gerektiğini görmemizi sağlar.

Örnekler

Örnek 1: Gülsüm'ün toplantısı (kurgu)

Gülsüm, toplantının sonunda üç sesi bir tabloya yazıyor. Hakan'ın şüphesi yereldir, çünkü yalnızca bu makinenin bu hafta sonu yaptığı ölçümlere uzanır; hedefi bilgidir; ve gündelik bir şüphedir, çünkü kalite prosedürü onu zaten öngörür. Necdet Bey, Hakan'ın bilgi şüpheciliğini kabul ediyor, ama gerekçe şüpheciliğini reddediyor; onun tutumu, bu dersin Argüman bölümündeki ikinci öncülün gündelik bir uygulamasıdır. Barış'ın şüphesi ise farklıdır: kapsamı ölçümün bütününe uzanır, ve "güvenemeyiz" ifadesi gerekçeyi hedefler. Ama Barış'ın argümanı, bir gerileme argümanıdır: her ölçüm, bir başka ölçüme dayanıyor ve zincirin bir sonu yok. Gülsüm, bu argümanın Modül Ç3'te incelenen gerileme sorununun ölçüme uygulanmış bir biçimi olduğunu fark ediyor; ve onun şüphesini, metrolojinin kendi cevabıyla, yani ölçümlerin ulusal bir ölçüm standardına kadar izlenebilir bir zincire bağlanmasıyla, karşılıyor. Zincirin sonu, belirsizliği beyan edilmiş bir referans standarttır; zincir sonsuza gitmez. Bu cevap, Barış'ı tamamen ikna etmeyebilir, çünkü referans standardın kendisinin nasıl gerekçelendirildiği sorusu kalır; ama tartışmayı felsefi bir soruya, temelciliğin ölçüm bilimindeki karşılığına, taşır. Kararını da şöyle veriyor: parçalardan rastgele bir örneklem, kalibrasyonu geçerli bir makinede yeniden ölçülecek. Hakan'ın yerel şüphesi, pratik bir karara dönüşüyor; Barış'ın bütün ölçümlere uzanan geniş şüphesi ise toplantının değil, felsefenin konusu olarak kalıyor.

Örnek 2: Russell'ın beş dakika hipotezi

İngiliz filozof Bertrand Russell, 1921 tarihli The Analysis of Mind kitabının belleğe ayrılan dokuzuncu dersinde, dünyanın beş dakika önce, olduğu gibi, gerçek olmayan bir geçmişi "hatırlayan" bir nüfusla birlikte var olmuş olmasının mantıksal olarak imkânsız olmadığını yazar. Farklı zamanlardaki olaylar arasında mantıksal olarak zorunlu bir bağlantı yoktur; bu yüzden, Russell'a göre, şimdi olan ya da gelecekte olacak hiçbir şey bu hipotezi çürütemez. Şüphe Türü Ayırıcı bu hipoteze uygulandığında, ilk gözlem, şüphenin kapsamıdır: hipotez, geçmişe dair önermeleri hedefler ve şimdiye dair önermelere, örneğin şu an bir masanın önünde oturduğuma, dokunmaz. Öyleyse yereldir, ama geniş bir yerel alanı, bütün geçmişi kapsar. İkinci gözlem, hedeftir. Russell'ın argümanı, geçmişe dair kanıtımızın, yani şimdiki anılarımızın ve kayıtlarımızın, sıradan hipotezle ve beş dakika hipoteziyle aynı ölçüde uyumlu olduğunu gösterir; bu, bir eksik belirlenim argümanıdır ve eğer kanıtın iki hipotezi eşit ölçüde desteklediği kabul edilirse, gerekçeyi hedefler. Üçüncü gözlem, güçtür. Russell, hipotezi bir sonuç olarak öne sürmez; aynı pasajda, geçmişin var olmadığının ciddi bir hipotez olarak düşünülmesini önermediğini, bütün şüpheci hipotezler gibi bunun da mantıksal olarak savunulabilir ama ilginç olmadığını yazar. Hipotezi, belleğin ne olduğunu çözümlemek için bir araç olarak kullanır. Öyleyse Russell bir şüpheci değildir; ama onun hipotezi, kim tarafından ciddiye alınırsa alınsın, yerel ve gerekçeyi hedefleyen bir şüpheciliğin malzemesidir. Bu hipotezin yayılıp yayılmadığı da sorulabilir: geçmişe dair gerekçemiz düşerse, tümevarımla elde ettiğimiz geleceğe dair inançlarımız da düşer, çünkü tümevarım geçmiş gözlemlere dayanır. Russell'ın hipotezi, böylece, İtiraz 3'teki yayılma kaygısının somut bir örneği olur.

Örnek 3: Sextus'un üç felsefe türü

Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları'nın ilk bölümlerinde, bir şey arayanların ya bulduklarını, ya bulunamayacağını ve kavranamaz olduğunu öne sürdüklerini, ya da araştırmaya devam ettiklerini söyler. Bu üç tutum, üç felsefe türüne karşılık gelir: dogmatikler, Aristoteles, Epikuros ve Stoacılar gibi, hakikati bulduklarını düşünür; Kleitomakhos ve Karneades gibi Akademikler, hakikatin kavranamaz olduğunu öne sürer; şüpheciler ise araştırmaya devam eder. Bu sınıflandırma, bu dersin dördüncü ayrımının antik bir uygulamasıdır. Sextus'un gözünde, Akademikler ile şüpheciler arasındaki fark, kapsam ya da hedef farkı değildir: ikisi de geniş bir alanda bilgiden şüphe eder. Fark, güçtedir: Akademikler kavranamazlığı bir sonuç olarak öne sürer, şüpheciler ise o sonucu da askıya alır. Bu, İtiraz 2'deki kendini çürütme tartışmasının neden Akademiklere karşı daha güçlü olduğunu açıklar. Ama Sextus'un Akademiklere dair bu tasviri, tarihsel olarak tartışmalıdır: Akademiklerin kendisinin kavranamazlığı bir öğreti olarak mı öne sürdüğü, yoksa yalnızca rakiplerinin öncüllerinden bir sonuç olarak mı türettiği, antik felsefe tarihçileri arasında tartışılır. Bu tartışma, Ders Ç5.3'te Arkesilaos ve Karneades incelenirken ele alınacak. Burada, Sextus'un sınıflandırmasının, şüpheciliğin gücünü ayrı bir eksen olarak gördüğünü göstermesi yeterlidir.

Araç kartı: Şüphe Türü Ayırıcı

Özet

• Gündelik şüphecilik, zaten bilmediğimizi kabul edeceğimiz önermeleri, felsefi şüphecilik ise normalde bildiğimizi düşündüğümüz önermeleri hedefler.
• Kapsam eksenine göre şüphecilik yerel ya da küresel olabilir; Comesaña ve Klein'ın merdiveninde Humecu, Kartezyen ve Pyrrhoncu şüphecilik, giderek genişleyen alanları kapsar.
• Hedef eksenine göre şüphecilik, bilgiyi ya da gerekçeyi sorgular; gerekçe şüpheciliği, aynı kapsamda, bilgi şüpheciliğinden daha fazlasını, yani inancın askıya alınmasını ister.
• Güç eksenine göre, olumsuz şüphecilik bilginin imkânsız olduğunu öne sürer, askıya alan şüphecilik bu sonucu da askıya alır; kendini çürütme itirazı birincisine karşı daha güçlüdür.
• Bilgi ile gerekçe arasındaki fark kırılgandır: bilmediğini bilmek gerekçeyi düşürebilir, ve Williamson'ın özdeşliği ayrımı tamamen siler.
• Şüphe Türü Ayırıcı, bir şüpheci argümanın hedefini, kapsamını, yayılmasını ve gücünü belirleyerek, hangi cevap stratejisinin uygun olduğunu gösterir.