Bilgi-önce epistemoloji II: kanıt bilgidir

Giriş

Ankara'da Kızılay'daki bir sahafın sahibi Necdet Bey, raflarındaki eski bir şiir kitabının, şairin ilk baskısı olduğunu biliyor. Kitabın iç kapağındaki matbaa damgasını, kâğıdın dokusunu, dizgideki bir hatayı yıllar önce bir koleksiyoncu dostuyla birlikte incelemişti; o hata, yalnızca ilk baskıda vardı ve ikinci baskıda düzeltilmişti. Necdet Bey'in yan sokağında, bir başka sahaf, Rıza Bey, aynı kitaptan bir nüsha satıyor; onun nüshası da aynı damgayı, aynı kâğıdı, aynı dizgi hatasını taşıyor. Ama Rıza Bey'in bilmediği bir şey var: nüshası, ustaca yapılmış bir taklittir; taklitçi, ilk baskının bütün işaretlerini, dizgi hatası da dahil, kusursuz biçimde kopyalamıştır. İki sahaf, nüshalarına aynı özenle bakıyor, aynı işaretleri görüyor, aynı sonuca varıyor. (Sahaflar, kitap ve olaylar kurgudur.)

İki sahafın kanıtı aynı mı? Gündelik konuşmada, evet demeye eğilimliyizdir: ikisi de aynı işaretleri görmüştür. Ders Ç3.11'de, bu sezginin, kanıtın kişinin zihinsel durumları olduğunu savunan zihinselciliğin temel dayanağı olduğunu görmüştük. Ama İngiliz filozof Timothy Williamson'a göre, iki sahafın kanıtı aynı değildir. Necdet Bey, nüshasının ilk baskı olduğunu bilir; ve Williamson'ın tezine göre, bir kişinin bütün kanıtı, onun bütün bilgisinin içeriğidir. Rıza Bey ise, nüshasının ilk baskı olduğunu bilmez, çünkü nüsha ilk baskı değildir. Öyleyse Necdet Bey'in kanıtı, Rıza Bey'inkinden fazladır; ve Rıza Bey, kanıtının daha az olduğunun farkında değildir.

Ders Ç3.11, Williamson'ın kanıtın bilgi olduğu tezini, kısaca E=K adıyla anılan tezi, kanıtın ne olduğuna dair üç görüşten biri olarak tanıtmıştı: Williamson'ın kanıtın önermesel olduğuna dair dayanaklarını, aldatılan ikiz vakasını ve Gettier itirazını orada incelemiştik. Ders Ç4.11, E=K'yi, bilgi-önce epistemolojinin, bilginin öbür kavramları açıklamada verimli olup olmadığını sınayacak en önemli ayağı olarak bıraktı. Bu ders, E=K'yi bu ikinci açıdan inceliyor: bilgi-önce çerçevenin bir parçası olarak, kanıt üzerinden şüpheciliğe, olasılığa ve akılsallığa ne yaptığını soruyor. Ders, Ders Ç3.11'de tartışılan dayanakları yeniden kurmuyor; tezin sonuçlarına bakıyor.

Bu dersin kazanımları:

• E=K'nin bilgi-önce çerçevedeki yerini, kanıtsal olasılığı, bilinen bir önermenin kendi kanıtı olmasını, kanıtın kaybedilebilirliğini ve kanıtın ışıklı olmamasını açıklarsın. (anla)
• Bir inanca Kanıt Olarak Bilgi Testi'ni uygulayarak kişinin kanıt saydığı önermelerden hangilerinin bilinen önermeler olduğunu ayıklar, kalan kanıta göre inancı değerlendirir ve kötü durumdaki ikizin kanıtını karşılaştırırsın. (uygula)
• E=K'nin şüpheciliğe verdiği cevabın ve yanılabilircilikle gerilimi konusundaki itirazların, kanıta dayanarak ne ölçüde savunulabileceğini değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu bölüm önce tezin kendisini bilgi-önce çerçeveye yerleştiriyor, sonra tezin olasılıkla ilişkisini, en son da tezin iki şaşırtıcı sonucunu tanımlıyor.

Ders Ç3.11'de, E=K'nin iki yarısını gördük: kanıt önermeseldir, ve önermesel kanıta sahip olmak onu bilmektir. Bu derste, tezin bilgi-önce çerçevedeki işlevine bakıyoruz. Williamson, 2011 tarihli "Knowledge First Epistemology" (Bilgi-Önce Epistemoloji) bölümünde, E=K'nin kaynağını teşhis eder: kişinin kanıtını onun o anki öznel durumlarıyla sınırlama eğilimi, kişinin her zaman hangi kanıta sahip olduğunu bilebilecek konumda olması gerektiği varsayımından kaynaklanıyor olabilir. Ders Ç4.11'de gördüğümüz ışıklılık karşıtı argüman bu varsayımı reddeder; ve varsayım reddedilince, Williamson'a göre, kanıtın bilginin bütün içeriği olduğu dolaysız bir anlayış ciddiye alınabilir. Williamson, bu anlayışın, bilim insanlarının kanıtı ele alış biçimine çok daha yakın olduğunu da ekler. Örneğin, bir bilim insanı, bir deneyde ölçtüğü değeri kanıt sayar, o değere dair öznel deneyimini değil.

Ders Ç3.11'in Teknik ayrıntı bölümünde, Williamson'ın E=K'yi bir olasılık kuramıyla birleştirdiğini kısaca görmüştük. Bu birleşimin bilgi-önce çerçevedeki önemi, gerekçenin derecelerini tanımlamasıdır. Ders Ç4.11'de, bilgi-önce çerçevede tam anlamda gerekçenin yalnızca bilgi olduğunu gördük: inanç için bilgi kuralına göre, ancak biliyorsan inan. Ama gündelik değerlendirmelerimiz, gerekçeyi derecelendirir: bir inanç, öbüründen daha iyi ya da daha kötü gerekçeli olabilir. Kanıtsal olasılık, bu derecelendirmeyi bilgi cinsinden yapar: bir önermeye inanmaktaki gerekçenin derecesi, o önermenin, kişinin bildiği her şeye göre olasılığıdır. Böylece, bilgi-önce çerçeve, hem "ancak biliyorsan inan" diyen katı bir normu hem de bilgiye ulaşmayan inançları derecelendiren yumuşak bir ölçüyü birlikte barındırır.

Bu sonuç, ilk bakışta tuhaftır. Bir önermenin kendisi için kanıt olması, bir döngü gibi görünür: "Bunu neden biliyorsun?" sorusuna "Çünkü biliyorum" diye cevap vermek gibi. Williamson, sonucu kabul eder, ama onun bir döngü olmadığını savunur. E=K, bir önermeyi nasıl bildiğimizi açıklamaz; bildiğimiz önermelerin, başka önermelere inanırken nasıl kullanılabileceğini açıklar. Necdet Bey, nüshanın ilk baskı olduğunu, kâğıdı, damgayı ve dizgi hatasını inceleyerek bilir; bu bilgiyi edindikten sonra, "bu nüsha ilk baskıdır" önermesi, onun kanıtının bir parçası olur, ve örneğin nüshaya hangi fiyatı biçeceği sorusunda kullanılabilir. Önermenin kanıta dayalı olasılığının 1 olması, Necdet Bey'in onu sorgulanamaz saydığı anlamına gelmez; yalnızca, o önermenin, onun kanıtının bir parçası olduğu anlamına gelir. İtiraz 2'de, bu sonucun yanılabilircilikle gerilimini göreceğiz.

Olasılık kuramının standart güncelleme kuralı, koşullandırma, kanıtı birikimli olarak modeller: yeni bir kanıt edindiğimizde, olasılıklarımızı ona göre koşullandırırız, ve bir kez kanıt olan bir şey, kanıt olarak kalır. E=K, bu birikimliliği bozar. Kişi bir önermeyi bir zaman bilir, sonra unutursa, o önerme artık kişinin kanıtının parçası değildir. Bilgi bir çürütücüyle de kaybedilebilir: Ders Ç3.10'da gördüğümüz yanıltıcı bir çürütücü, kişinin bir önermeyi bilmesini engelleyebilir, ve o önerme, doğru olmaya devam etse de, kişinin kanıtı olmaktan çıkar. Williamson, bu yüzden, unutmayla kanıtın kaybedilebildiği bir güncelleme modeli önerir (Knowledge and Its Limits, 10. bölüm); çürütücüyle kayıp ise, bu dersin aynı mantıktan çıkardığı bir uzantıdır. Bu, Ders Ç2.8'de gördüğümüz bellek tartışmasıyla doğrudan bağlantılıdır: bilgi unutulduğunda, onunla birlikte kanıt da gider.

Bu sonuç, epistemolojinin pratik yanı için önemlidir. Ders Ç3.12'deki kanıtçılık, "inancını kanıtınla orantılı tut" diye bir norm önerir; ve bu norm, Williamson'ın 2011 bölümündeki ayrımla, "işlemsel" bir norm gibi görünür: "doğruya inan" normunun aksine, kişinin, ona uyup uymadığını her zaman bilebileceği bir norm. Ama E=K doğruysa, kişi kanıtının ne olduğunu her zaman bilemez, ve bu yüzden kanıtçı normun da işlemsel olmadığı ortaya çıkar. Williamson, bunu bir kusur olarak değil, kaçınılmaz bir durum olarak görür: ışıklılık karşıtı argümana göre, tamamen işlemsel bir norm, ancak önemsiz bir norm olabilir; ve akılsallığa, gerekçeye ve kanıta dair sorular da ışıklı değildir. Rıza Bey, kanıtının Necdet Bey'inkinden az olduğunu bilmez; ve bunu bilmemesi, onun bilişsel yoksunluğunun bir parçasıdır.

Argüman

Williamson, E=K'nin en çarpıcı uygulamalarından birini, şüpheciliğe karşı kurar. Şüphecinin argümanlarının çoğu, gündelik durumda ve ona karşılık gelen şüpheci senaryoda kişinin kanıtının aynı olduğu öncülüne dayanır. Williamson'ın argümanı, bu öncülü hedef alır:

1. Bir kişinin bütün kanıtı, onun bütün bilgisinin içeriğidir (E=K).
2. Gündelik durumda, ellerim olduğunu bilirim.
3. Şüpheci senaryoda, örneğin bir kavanozdaki beyin olduğum ya da bir cinin beni aldattığı bir durumda, ellerim yoktur; öyleyse ellerim olduğunu bilmem.
4. Öyleyse, iki durumda bilgim farklıdır.
5. Birinci ve dördüncü öncülden, iki durumda kanıtım farklıdır.

Sonuç: Şüphecinin "iki durumda kanıtın aynıdır" öncülü yanlıştır; ve bu öncüle dayanan şüpheci argüman, yanlış bir öncüle dayanır.

Birinci öncül, E=K'dir; Ders Ç3.11'de dayanaklarını incelemiştik. İkinci öncül, sağduyunun bir önermesidir, ve Modül Ç5'te göreceğimiz Moore'un sağduyu cevabını hatırlatır. Üçüncü öncül, bilginin olgusallığından çıkar: yanlış bir önerme bilinemez. Dördüncü ve beşinci öncüller, ilk üçünden doğrudan çıkar. Williamson'ın argümanın bir yanını vurgulaması önemlidir: şüpheci senaryodaki bilişsel yoksunluğumun bir parçası, gündelik durumdakinden daha az kanıtım olduğunun farkında olmamamdır. Rıza Bey gibi, kötü durumdaki kişi, kendi kanıtının eksik olduğunu bilemez; ona göre, kanıtı iyi durumdaki kişininkiyle aynıdır. E=K'ye göre bu, kişinin kanıtına dair bir yanılgıdır, kanıtın gerçek bir özelliği değil.

Argümanın sınırını da Williamson'ın kendisi belirtir: bu sonuç, şüphecinin bütün kaynaklarını tüketmez; şüpheci argüman çeşitli biçimlerde yeniden kurulabilir. Ama Williamson'a göre, şüpheci akıl yürütmenin, tartışılmamış epistemolojik varsayımları, örneğin kanıtın iki durumda aynı olduğu varsayımını, nasıl gizleyebileceğinin farkında olan biri, bu akıl yürütmeye itiraz etmek için daha iyi bir konumdadır. Argümanın asıl katkısı, şüpheciliği çürütmek değil, şüphecinin genellikle tartışmasız kabul edilen bir öncülünün, aslında tartışmalı bir epistemolojik teze, kanıtın öznel durumlardan oluştuğu tezine, dayandığını göstermektir.

En tartışmalı öncül: İkinci öncül, yani gündelik durumda ellerim olduğunu bildiğim. Şüpheciye karşı bir argümanda bu öncülü kullanmak, şüphecinin tam olarak sorguladığı şeyi varsaymak, yani soru dilenmek gibi görünür. Şüpheci, "ellerin olduğunu bildiğini nereden biliyorsun?" diye soruyordu; Williamson'ın argümanı, bu bilgiyi bir öncül olarak kullanarak, sorunun cevabını varsayar. Williamson'ın 2011 bölümünde felsefenin kendi epistemolojisi için yaptığı bir ayrım, buraya bir cevap olarak uygulanabilir: bir kişi, başka birinin fikrini değiştirmeye çalışıyorsa, o kişinin reddettiği olguları kanıt olarak öne sürmesi genellikle anlamsızdır; ama kişinin amacı, başkasını ikna etmek değil, kendisi için doğruyu bulmaksa, bildiği şeyleri, karşı tarafın reddettiği şeyler de dahil, neden kullanmasın? Williamson'a göre, yalnızca herkesin kabul ettiği kanıtı kullanma stratejisi umutsuzdur, çünkü neredeyse hiç böyle kanıt yoktur. Bu cevap, Modül Ç5'te ayrıntılı olarak göreceğimiz şüphecilik tartışmasının, diyalektik bir tartışma mı yoksa bireysel bir araştırma mı olduğu sorusuna bağlıdır.

Argümanın bir başka özelliği, şüphecinin en yaygın argüman biçimine, Ders Ç5.7'de göreceğimiz kapanış ilkesine dayanan biçime, doğrudan dokunmamasıdır. Kapanış ilkesine dayanan şüpheci, kanıtın aynılığını öncül olarak kullanmaz; yalnızca, kişinin şüpheci senaryonun gerçekleşmediğini bilmediğini, ve bilgi bilinen gerektirme altında kapalıysa, gündelik önermeleri de bilmediğini söyler. Williamson'ın argümanı, bu biçime karşı, kişinin şüpheci senaryonun gerçekleşmediğini bilebileceğini savunmak için ayrı bir dayanak gerektirir. E=K, bu dayanağı kendiliğinden sağlamaz; yalnızca, kişinin iyi durumda, kötü durumda olmayan bir kanıta sahip olabileceğini gösterir. Bu kanıtın, kötü durumun gerçekleşmediğini bilmek için yeterli olup olmadığı, ayrı bir sorudur.

İtirazlar ve cevaplar

Aşağıdaki itirazlar, Ders Ç3.11'de incelenen aldatılan ikiz ve Gettier itirazlarından farklı olarak, E=K'nin bilgi-önce çerçevedeki sonuçlarını hedef alır: şüpheciliğe karşı kullanımını, yanılabilircilikle gerilimini, kanıtın kaybını ve kanıtın işlemsel olmayışını.

İtiraz 1: Şüpheciye karşı soru dilenir

E=K'nin şüpheciliğe verdiği cevap, şüphecinin kabul etmediği bir öncülü, yani gündelik durumda ellerimin olduğunu bildiğimi, kullanır. Bu, bir tartışmada karşı tarafın reddettiği bir önermeyi kanıt olarak öne sürmektir; ve bu, argümanı karşı taraf için değersiz kılar. Şüpheci, haklı olarak, "beni ikna etmek için, benim de kabul ettiğim öncüllerden yola çıkmalısın" diyebilir.

Cevap: Williamson'ın 2011 bölümünde felsefenin epistemolojisi için kurduğu bir ayrım burada da iş görür. Williamson, karşı tarafın reddettiği olguları kanıt diye öne sürmenin, onun fikrini değiştirmeye çalışırken genellikle anlamsız olduğunu kabul eder. Ama epistemolojinin amacı, her zaman şüpheciyi ikna etmek değildir; çoğu zaman, kendi bilişsel durumumuzu anlamaktır. Williamson'ın gözlemine göre, felsefeciler, akıl yürütmelerini, kanıtları rakip kuramların hepsinin kabul edebileceği verilerle sınırlıymış gibi yürütme eğilimindedir. Biri makroskobik fiziksel nesnelerin var olduğunu reddederse, öbürü, kayaların var olduğu olgusunu değil, yalnızca kayaların var olduğuna dair bir "sezgisi" olduğu psikolojik olgusunu kanıt olarak öne sürer. Ama Williamson'a göre, amaç kendi için doğruyu bulmaksa, kişi kayaların var olduğuna dair bilgisini neden kullanmasın? Psikolojik olgu, sorusuyla çok daha az ilgili olabilir. Ayrıca, herkesin kabul ettiği kanıtı kullanma stratejisi umutsuzdur: bazı felsefeciler, belki bu tür zihinsel durumlar hakkında elemeci (eliminativist) oldukları için, kayaların var olduğunu kabul ettikleri halde kimsenin kayaların var olduğuna dair bir sezgisi olduğunu kabul etmeyecektir. Williamson'ın deyişiyle, felsefe yapmak, tartışmaya girmektir. Bu cevap, şüpheciyle bir tartışmayı kazanmaz; ama şüphecinin koyduğu kurallara uymayı da reddeder.

İtiraz 2: Bilgi yanılmaz hale gelir

Kavramlar bölümünde gördüğümüz gibi, E=K'ye göre, bilinen her önerme kişinin kanıtının bir parçasıdır, ve bu yüzden kanıta göre olasılığı 1'dir. Ama epistemolojinin yaygın bir görüşü, yanılabilircilik, kişinin, kanıtı önermenin doğruluğunu garanti etmediği durumlarda da bilebileceğini söyler. Ders Ç3.2'de, klasik temelciliğin yanılmaz temeller talebinin neden terk edildiğini görmüştük. E=K ise, yanılabilirciliği bir anlamda boşa çıkarır gibi görünür: bilinen her önerme, kişinin kanıtını gerektirir, çünkü kişinin kanıtının bir parçasıdır. St Andrews Üniversitesi'nden filozof Jessica Brown, 2018'de Oxford University Press'ten çıkan Fallibilism: Evidence and Knowledge (Yanılabilircilik: Kanıt ve Bilgi) kitabında, bu tür sonuçları, E=K'ye ve bilginin kanıtın gerektirmesini gerektirdiği görüşlere karşı kullandı. Brown'a göre, bir önerme hiçbir zaman kendisi için kanıtın parçası değildir; bunun en iyi açıklaması da, bir önermenin kendisi için kanıt olarak yerinde biçimde anılamamasıdır: p'ye inanmak için kanıtım nedir, diye sorulduğunda, "p" demek bir cevap değildir.

Cevap: E=K savunucusu, yanılabilirciliğin iki anlamını ayırabilir. Birinci anlamda, yanılabilircilik, kişinin, bildiği bir önermeye ulaştığı kanıtın, o önermeyi gerektirmediği durumlarda da bilebileceğidir. E=K bu anlamı reddetmez: Necdet Bey, nüshanın ilk baskı olduğunu, kâğıt, damga ve dizgi hatasından oluşan, ilk baskıyı gerektirmeyen bir kanıta dayanarak bilmiştir. Bilgiyi edindikten sonra, önerme onun kanıtının bir parçası olur; ama bu, bilgiyi edinme sürecinin yanılabilir olmadığı anlamına gelmez. İkinci anlamda, yanılabilircilik, kişinin, kolayca yanılabileceği bir durumda da bilebileceğidir; ve E=K bununla da çelişmez. Williamson ayrıca, kanıta göre olasılığın 1 olmasının, kişinin o önermeyi psikolojik olarak kesin saydığı anlamına gelmediğini vurgular. Ama Brown'ın itirazının dokunduğu bir yer var: kanıt kavramının gündelik işlevlerinden biri, bir inancın neden makul olduğunu göstermektir; ve bir önermenin kendisini kanıt olarak öne sürmek, bu işlevi yerine getirmez. E=K savunucusu, bu durumda, inancın neden makul olduğunu, önermenin nasıl bilindiğine, yani bilgiyi edinme sürecine bakarak açıklamak zorundadır; ve bu açıklama, kanıtın değil, bilginin kaynağının bir açıklamasıdır.

İtiraz 3: Unutulan bilgiyle kanıt da gider

E=K'ye göre, bilgi kaybedildiğinde kanıt da kaybedilir. Ama bu, gündelik kanıt anlayışımızla çatışır gibi görünür. Bir hakim, bir davada bir belgeyi kanıt olarak kabul ettikten sonra, belgenin içeriğini unutsa bile, belge davanın kanıtı olmaya devam eder. Bir bilim insanı, yıllar önce yaptığı bir ölçümün sonucunu unutsa bile, ölçüm, kuramın kanıtı olmaya devam eder. Ayrıca, olasılık kuramının standart güncelleme kuralı, kanıtın birikimli olduğunu varsayar; ve E=K, bu kuralı terk etmeyi gerektirir.

Cevap: E=K savunucusu, kişinin kanıtı ile bir kurumun ya da bir topluluğun kanıtı arasında bir ayrım yapabilir. Hakimin unuttuğu belge, mahkemenin kayıtlarında durur, ve mahkemenin kanıtı olmaya devam eder; ama hakim, belgenin içeriğini unuttuğu ölçüde, onu kişisel olarak, örneğin bir karar verirken, kullanamaz. Bilim insanının ölçümü de, bilimsel literatürün kanıtı olarak kalır; ama bilim insanı, onu unuttuğu ölçüde, kendi akıl yürütmesinde kullanamaz. Bu, Ders Ç3.11'in kanıta sahip olma ile kanıtın var olması arasında çizdiği ayrımın bir uygulamasıdır. Olasılık kuramına gelince, E=K savunucusu, kanıtın kaybedilebildiği bir güncelleme modelinin, birikimli modelden daha gerçekçi olduğunu savunabilir: gerçek insanlar unutur, ve yanıltıcı çürütücülerle bildiklerini kaybeder. Ama itirazın bir bedeli vardır: kanıtın kaybedilebildiği bir model, standart koşullandırmanın sağladığı bazı tutarlılık güvencelerini yitirir; ve bu modelin akılsal güncelleme için ne önerdiği, hâlâ tartışılan bir sorudur.

İtiraz 4: Kişi kanıtını bilemezse, kanıta göre davranamaz

Kanıt, kişiye neye inanacağı konusunda yol göstermelidir. Ama E=K'ye göre, kişi her zaman hangi kanıta sahip olduğunu bilemez: Rıza Bey, kanıtının Necdet Bey'inkinden az olduğunu bilmez. Öyleyse, "inancını kanıtınla orantılı tut" normu, Rıza Bey'e ne yapacağını söyleyemez; çünkü Rıza Bey, kanıtının ne olduğunu bilmeden, ona göre davranamaz. Bir norm, ona uymaya çalışan kişiye yol gösteremiyorsa, ne işe yarar? Bu itiraz, Ders Ç4.7'de gördüğümüz rehberlik-ödev anlayışının bir yankısıdır.

Cevap: Williamson, itirazın varsaydığı ideali reddeder. Ona göre, kişinin her zaman ona uyup uymadığını bilebileceği, tamamen işlemsel bir norm, imkânsız bir idealdir: ışıklılık karşıtı argümana göre, kişinin bir kurala uyup uymadığını her zaman bilebileceği bir durum ışıklı olurdu, ve ışıklı durumlar önemsizdir; öyleyse tamamen işlemsel bir kural da önemsiz olurdu. Kanıtçının "inancını kanıtınla orantılı tut" normu da, kanıtın ne olduğu nasıl anlaşılırsa anlaşılsın, tamamen işlemsel değildir; çünkü kişi, zihinsel durumlarını da her zaman tam olarak bilemez. Öyleyse, E=K'nin kanıtı işlemsel olmaktan çıkarması, onu rakip görüşlerden daha kötü bir konuma koymaz. Ama itirazın bir doğru yanı vardır: E=K, kanıtın, kişinin kendi bakış açısından değerlendirilen bir rehber olma işlevini, zihinselcilikten daha fazla zayıflatır. Zihinselcinin kanıtı da ışıklı olmayabilir, ama kötü durumdaki kişiye iyi durumdakiyle aynı yolu gösterir; E=K'nin kanıtı ise, kötü durumdaki kişiye, onun bilmediği bir eksiklik yüzünden, farklı bir yol gösterir. Bu fark, Ders Ç4.6 ve Ç4.7'nin tartıştığı içselci ve dışsalcı sezgiler arasındaki tartışmanın, kanıt kavramına taşınmış biçimidir.

Örnekler

Örnek 1: İki sahaf (kurgu)

Girişteki iki sahafa, E=K'nin gözünden dönelim. Necdet Bey, nüshasının ilk baskı olduğunu bilir; Rıza Bey bilmez. E=K'ye göre, Necdet Bey'in kanıtı, "bu nüsha ilk baskıdır" önermesini içerir; Rıza Bey'inki içermez. İkisinin ortak kanıtı, ikisinin de bildiği önermelerdir: nüshanın kâğıdının belirli bir dokuda olduğu, iç kapakta belirli bir damga bulunduğu, dizgide belirli bir hata olduğu. Bu ortak kanıt, nüshanın ilk baskı olduğunu yüksek bir olasılıkla destekler; ama gerektirmez, çünkü taklitler de aynı işaretleri taşıyabilir.

Örneğin öğretici yanı, iki sahafın fiyat belirlerken ne yapması gerektiği sorusunda ortaya çıkar. Necdet Bey, nüshasını ilk baskı fiyatından satabilir, çünkü onun kanıtı, nüshanın ilk baskı olduğunu içerir. Rıza Bey de, kendi bakış açısından, aynı fiyatı isteyecektir; ve onu bu yüzden kınayamayız, çünkü elindeki her işaret ilk baskıyı gösterir. Ama E=K'ye göre, Rıza Bey'in fiyatı, kanıtının desteklediğinden fazladır: Rıza Bey'in kanıtı, yalnızca ortak işaretleri içerir, ve bu işaretler, taklitlerin var olduğu bir pazarda, ilk baskıyı yalnızca yüksek bir olasılıkla destekler. Williamson'ın ayrımıyla, Rıza Bey'in yüksek fiyat istemesinin iyi bir mazereti vardır, ama gerekçesi yoktur. Örnek, E=K'nin, Ders Ç4.6'daki mazeret ve gerekçe ayrımını, gündelik bir ticari karara nasıl taşıdığını gösterir.

Örnek 2: Williamson'ın eller örneği

Williamson'ın 2011 bölümünde şüpheciliğe karşı kullandığı örnek, felsefe tarihinin en ünlü örneklerinden birini yeniden kullanır. Ders Ç1.1'den bu yana birkaç kez andığımız İngiliz filozof G. E. Moore, 1939 tarihli "Proof of an External World" (Dış Dünyanın Kanıtı) dersinde, ellerini kaldırıp "işte bir el, işte bir başkası" diyerek dış dünyanın varlığını kanıtladığını öne sürmüştü. Moore'un bu hamlesi, Modül Ç5'te, Ders Ç5.9'da ayrıntılı olarak ele alınacak.

Williamson'ın kullanımı, Moore'unkinden önemli bir bakımdan farklıdır. Moore, ellerinin varlığını bir kanıtın öncülü olarak kullanır; Williamson ise, ellerinin varlığını bildiğini, kanıtının ne olduğuna dair bir tezin, E=K'nin, girdisi olarak kullanır. Williamson'ın sorusu, "ellerim olduğunu biliyor muyum?" değil, "iki durumda kanıtım aynı mı?"dır. Bu ikinci soru, şüphecinin argümanının bir öncülüne yöneliktir, ve şüpheciye, bu öncülün tartışmasız olmadığını gösterir. Örnek, aynı sağduyu önermesinin, farklı epistemolojik çerçevelerde farklı işlevler görebileceğini gösterir: Moore'da bir kanıtın öncülü, Williamson'da bir kanıt kuramının bir uygulaması.

İki kullanım arasındaki fark, eleştirilerin de farklı yerlere düşmesine yol açar. Moore'a yöneltilen standart eleştiri, onun kanıtının, şüpheciyi ikna edemeyeceği, çünkü şüphecinin tam olarak sorguladığı öncülü kullandığıdır. Williamson'a yöneltilen eleştiri ise daha incedir: E=K'nin kendisi, şüpheciye karşı bağımsız olarak savunulmadıkça, kanıtın aynılığı öncülünün reddi, şüpheciyi ikna etmez. Williamson'ın kendi sınırlaması bu eleştiriyle uyumludur: argümanın şüphecinin bütün kaynaklarını tüketmediğini kabul eder; ona göre kazanç, şüphecinin tartışılmamış bir varsayımını görünür kılmaktır. Bu, felsefi argümanların, bazen bir sonucu kanıtlamak için değil, bir tartışmanın haritasını değiştirmek için kurulduğunu hatırlatır.

Örnek 3: Geri çekilen ölçüm (kurgu)

Bir üniversitenin malzeme laboratuvarında çalışan Doç. Dr. Elif Hanım, yeni bir alaşımın dayanıklılığına dair bir hipotezi sınıyor. Altı ay boyunca yaptığı ölçümler, hipotezi destekliyor; ve Elif Hanım, ölçüm sonuçlarını bildiği için, onları kanıt olarak kullanıyor. Sonra, laboratuvarın bir teknisyeni, ölçüm cihazlarından birinin kalibrasyonunun, son üç ayda kaymış olduğunu fark ediyor. Elif Hanım, son üç ayın ölçümlerini artık bilmediğini kabul ediyor: cihazın gösterdiği değerlerin gerçek değerler olup olmadığını bilmiyor. (Laboratuvar, kişiler ve alaşım kurgudur.)

E=K'ye göre, Elif Hanım'ın kanıtı küçülmüştür: son üç ayın ölçüm sonuçları, artık onun bildiği önermeler değildir, ve bu yüzden onun kanıtı değildir. Bu, Kavramlar bölümünde gördüğümüz kanıtın kaybının bir örneğidir; ve ilginç bir biçimde, kayıp, bir unutma değil, bir çürütücü yüzünden gerçekleşmiştir. Elif Hanım, ölçümlerin sonuçlarını hâlâ hatırlıyor; ama kalibrasyon sorunu, onların doğruluğunu bilmesini engelleyen bir kesen çürütücüdür (Ders Ç3.10). Laboratuvarın yapacağı şey, E=K'nin önerisine uyar: hipotezin olasılığını, yalnızca kalibrasyon sorunundan etkilenmeyen ilk üç ayın ölçümlerine göre yeniden değerlendirmek, ve son üç ayın ölçümlerini yeniden yapmak. Örnek, kanıtın kaybedilebilirliğinin, bilimsel pratikte tanıdık bir durum olduğunu gösterir: bir ölçümün geri çekilmesi, onun kanıt olmaktan çıkmasıdır; ve bu, birikimli bir kanıt modelinin yakalayamadığı bir durumdur.

Araç kartı: Kanıt Olarak Bilgi Testi

Özet

• E=K, bilgi-önce çerçevenin en önemli ayağıdır: kişinin bütün kanıtı, bütün bilgisinin içeriğidir; Williamson'a göre kanıtı öznel durumlarla sınırlama eğilimi, kişinin kanıtını her zaman bilebileceği varsayımından kaynaklanıyor olabilir, ve ışıklılık karşıtı argüman bu varsayımı reddeder.
• Kanıtsal olasılık, bir önermenin kişinin bütün bilgisine koşullu olasılığıdır, ve gerekçenin derecesi olarak yorumlanabilir; böylece bilgi-önce çerçeve hem katı bir bilgi normunu hem de derecelenen bir gerekçe ölçüsünü barındırır.
• E=K'nin üç şaşırtıcı sonucu: bilinen her önerme kendi kanıtıdır (kanıta göre olasılığı 1), kanıt bilgiyle birlikte kaybedilebilir, ve kişi her zaman kanıtının ne olduğunu bilemez.
• Şüpheciliğe karşı: gündelik durumda ellerimin olduğunu bilirim, şüpheci senaryoda bilmem; E=K'ye göre iki durumda kanıtım farklıdır, ve şüphecinin "kanıt aynıdır" öncülü yanlıştır.
• İtirazlar: soru dilenme (Williamson: amaç başkasını ikna etmek değil kendi için doğruyu bulmaksa, bilinen her şey kullanılabilir); yanılabilircilikle gerilim (Brown, 2018); kanıtın kaybı ve güncelleme; kanıtın işlemsel olmayışı.
• E=K, kanıtın kişinin kendi bakış açısından bir rehber olma işlevini zihinselcilikten daha çok zayıflatır; bu, içselci ve dışsalcı sezgiler arasındaki tartışmanın kanıt kavramına taşınmış biçimidir.