İçebakış: kendi zihnimizi nasıl biliriz?

Giriş

Bir aile hekiminin muayene odasında hekim, hastası Yusuf Bey'e soruyor: "Başınız nerenizde, nasıl ağrıyor?" Yusuf Bey elini alnının sağ yanına koyuyor: "Burada, zonklayarak." Hekim not alıyor. Hastanın ağrısını göremiyor, ölçemiyor, dokunamıyor. Tahlil sonuçları, tansiyon, nabız, hepsi başka şeyler söylüyor. Ağrının nerede ve nasıl olduğu konusunda tek kaynak, Yusuf Bey'in kendi sözü. Hekim bu söze itiraz etmiyor: "Hayır, sizin başınız aslında ağrımıyor" demek, hekimlik açısından da, gündelik dil açısından da tuhaf olurdu. Ama aynı muayenede hekim başka bir soru soruyor: "Son zamanlarda kendinizi gergin hissediyor musunuz?" Yusuf Bey düşünüyor, "Yok, gayet sakinim" diyor, ve hekim, hastasının sıkılmış çenesine ve kıpır kıpır parmaklarına bakarak, bu cevaba ağrı cevabına güvendiği kadar güvenmiyor.

Modül Ç2'nin algı bölümü, dış dünyaya dair bilgimizin bir boşluk üzerinden kurulduğunu gösterdi: deneyim ile nesne arasında bir zincir uzanır ve zincirin herhangi bir halkası bizi yanıltabilir. Ders Ç2.4'ün sonunda, ayrışmacılığın bir sonucu olarak, kişinin kendi deneyiminin türünü içeriden her zaman göremeyebileceğini görmüştük. Bu ders, o sınırı genel bir soruya dönüştürüyor: kendi zihnimizi nasıl biliriz? Felsefe geleneğinin büyük kısmı, kendi zihnimize dair bilginin, dış dünyaya dair bilgiden daha güvenli olduğunu, hatta bütün bilginin bu güvenli temele dayandığını düşündü. Descartes, her şeyden şüphe ederken bile, şüphe ettiğinden şüphe edemeyeceğini söyledi. Ama Yusuf Bey'in iki cevabı, bu güvenliğin her zihinsel durum için aynı olmadığını düşündürüyor. Bu ders, içebakışın ne olduğunu, kendi zihnimize dair bilginin hangi bakımdan ayrıcalıklı olduğunu ve bu ayrıcalığın sınırlarını inceliyor.

Bu dersin kazanımları:

• İçebakışı, ayrıcalıklı erişimin bileşenlerini, birinci kişi ile üçüncü kişi arasındaki asimetriyi, iç duyu modelini ve saydamlık yöntemini açıklarsın. (anla)
• Bir öz-bildirimi İçebakış Güvenilirlik Kontrolü ile sınar, bildirilen zihinsel durumun türüne ve bildirimin koşullarına göre ne kadar güvenilir olduğunu belirlersin. (uygula)
• Ayrıcalıklı erişim tezini, içebakışın güvenilmezliğine dair güncel kanıtlar karşısında gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Kavramlar sırasıyla, içebakışın kendisini, ona atfedilen ayrıcalığı, ayrıcalığın iki açıklama modelini ve ayrıcalığa yöneltilen çağdaş meydan okumayı tanımlıyor.

Ders Ç1.1'de içebakışı, algı, bellek, akıl ve tanıklıkla birlikte bilginin başlıca kaynaklarından biri olarak saymıştık. İçebakışın öbür kaynaklardan iki belirgin farkı vardır. Birincisi, konusu dış dünya değil, kişinin kendi zihnidir. İkincisi, yalnızca o kişi tarafından kullanılabilir: başkasının ağrısını onun gibi içeriden bilemem, yalnızca davranışından, sözünden ya da yüzünden çıkarabilirim. İngiliz filozof John Locke, 1689 tarihli Deneme'sinde, dış duyuların karşılığı olarak, zihnin kendi işlemlerini algılamasına "düşünüm" (reflection) adını verdi. Locke'a göre fikirlerimizin iki kaynağı vardı: dış nesnelere yönelen duyum ve zihnin kendi işleyişine yönelen düşünüm. "İçebakış" kelimesinin kendisi, zihnin içine bakmak gibi bir imge taşır. Bu imgenin yanıltıcı olup olmadığı, aşağıda göreceğimiz gibi, tartışmanın merkezindedir.

Tez iki ayrı iddia içerir ve bunları ayırmak önemlidir. Birincisi, özel yöntem iddiasıdır: kişi kendi zihnini, başkalarının zihnini bildiği yoldan, yani davranış gözlemi ve çıkarımla değil, doğrudan bilir. İkincisi, özel güvenlik iddiasıdır: kişinin kendi zihinsel durumlarına dair inançları, başkalarının ona dair inançlarından ya da kendi dış dünyaya dair inançlarından daha güvenlidir. Güvenlik iddiasının farklı güçte biçimleri vardır. En güçlü biçim, yanılmazlıktır: kişi kendi zihinsel durumu hakkında yanılamaz. Daha zayıf bir biçim, düzeltilemezliktir (incorrigibility): kişi yanılabilir, ama başka hiç kimse onu düzeltecek konumda değildir. Bir başka biçim ise kendini açığa vurmadır (self-intimation): bir zihinsel durumda olmak, o durumda olduğunu bilmek için yeterlidir; hiçbir zihinsel durum farkına varılmadan var olamaz. Descartes'ın geleneği, bu güçlü biçimlerin en azından bazılarını savundu. Çağdaş tartışmada ise ayrıcalıklı erişim, genellikle bu güçlü biçimlerden çok daha ılımlı bir anlamda savunulur.

"Ali'nin başı ağrıyor" dediğimde, bu yargıyı Ali'nin yüzünü buruşturmasına, elini başına götürmesine ya da sözüne dayandırırım. "Benim başım ağrıyor" dediğimde ise, bu yargıyı herhangi bir gözleme dayandırmam. Kendimi aynada görüp yüzümü buruşturduğumu fark ederek başımın ağrıdığı sonucuna varmam. Avusturyalı filozof Ludwig Wittgenstein'ın Felsefi Soruşturmalar'ının 244. paragrafına dayanan bir okumaya göre, Wittgenstein bu asimetrinin bazı birinci kişi ifadelerinin bir bilgi bildirimi değil, bir dışavurum olduğunu gösterdiğini öne sürdü. Bir çocuk canı yandığında önce ağlar; sonra ona ağlamanın yerine "acıyor" demesi öğretilir. "Acıyor" ifadesi, bu görüşe göre, ağlamanın dilsel bir yerine geçmesidir, bir iç durumun betimlemesi değil. Bu "dışavurumcu" görüş, asimetriyi ilginç bir biçimde açıklar: dışavurumlar kanıta dayanmaz, çünkü hiçbir şey betimlemezler. Ama bedeli de ağırdır. Birinci kişi ifadelerinin doğru ya da yanlış olabileceğini, dolayısıyla bilgi verebileceğini kabul etmek zorlaşır.

Locke'un düşünüm kavramı, bu modelin erken bir biçimidir. Çağdaş savunucuları arasında Avustralyalı filozof D. M. Armstrong ve Amerikalı filozof William Lycan sayılır. Armstrong, 1968 tarihli A Materialist Theory of the Mind kitabında, içebakışı, beynin kendi durumlarını tarayan bir alt sistemi olarak tanımladı. Bu model, içebakışı doğallaştırır ve ona bilimsel bir açıklama sağlar. Aynı zamanda, içebakışın neden yanılabilir olduğunu da açıklar: her algı mekanizması gibi, iç tarayıcı da hatalı çalışabilir. Ama model, Ders Ç2.1'deki algının bilgi sorununu içebakışa da taşır. İçebakış bir algıysa, onun da bir nedensel zinciri, bir aracı temsili ve bir yanılma olasılığı vardır. Amerikalı filozof Sydney Shoemaker, 1994'te yayımlanan bir dizi derste, bu modele karşı güçlü bir itiraz geliştirdi. Shoemaker'a göre, gözü görmeyen biri tamamen rasyonel olabilir. Ama kendi inançlarına karşı "kör" olan, yani inançları olduğu hâlde bunları hiçbir zaman içebakışla bilemeyen rasyonel bir kişi düşünülemez. İç algı, dış algı gibi ayrı bir yetenek olsaydı, böyle bir "kendine körlük" mümkün olurdu. Shoemaker'a göre bu olanaksızlık, içebakışın algı gibi işlemediğini gösterir.

İngiliz filozof Gareth Evans, ölümünden sonra 1982'de yayımlanan The Varieties of Reference kitabında, bu gözlemi şöyle ifade etti: biri bana "Üçüncü bir dünya savaşı çıkacağını düşünüyor musun?" diye sorarsa, cevap verirken dikkatimi dışarıya, yani dünyaya yöneltirim; içime bakmam. Evans'a göre, p'ye inanıp inanmadığım sorusunu cevaplamak için, p olup olmadığı sorusunu cevaplamak için elimde olan yöntemi işletirim. Bu gözlem, Ders Ç2.3'te gördüğümüz deneyimin saydamlığı fikrinin inanca uygulanmasıdır. MIT'de çalışan İngiliz filozof Alex Byrne, 2018 tarihli Transparency and Self-Knowledge kitabında, bu yöntemi, "p ise, p'ye inandığına inan" kuralı biçiminde geliştirdi ve onu inançtan istek ve algı gibi başka zihinsel durumlara genişletmeye çalıştı. Saydamlık yöntemi, iç duyu modelinin "iç tarayıcısına" gerek bırakmaz. Ders Ç1.4'teki Moore paradoksuyla da bağlantılıdır: "yağmur yağıyor ama yağdığına inanmıyorum" cümlesinin tuhaflığı, saydamlık yöntemine göre, "yağmur yağıyor" yargısının zaten "yağmur yağdığına inanıyorum" yargısının dayanağı olmasından kaynaklanır.

Amerikalı filozof Eric Schwitzgebel, 2008'de yayımlanan "The Unreliability of Naive Introspection" makalesinde, bu tezi çarpıcı örneklerle savundu. Ders Ç1.4'te Schwitzgebel'in aradalık kavramını görmüştük. Bu makalede Schwitzgebel, içebakışın en güvenilir sanılan alanlarda bile yanıldığını öne sürer. İnsanlar, o anki duygularını, görsel deneyimlerinin netliğini ve düşüncelerinin sözel olup olmadığını içebakışla tarif ederken, birbirleriyle ve bilimsel bulgularla çelişen, hatta kendi önceki tariflerine ters düşen cevaplar verir. Schwitzgebel'e göre, içebakış dış algıdan daha güvenilir değildir; bazı alanlarda çok daha az güvenilirdir. Bu tez, Descartes'tan beri süren ayrıcalıklı erişim geleneğine karşı en sert çağdaş meydan okumadır.

Argüman

Bu bölüm, ayrıcalıklı erişim tezini sınayan bir argüman kuruyor. Amaç, tezi bütünüyle kabul ya da reddetmek değil, onun hangi zihinsel durumlar için ve hangi anlamda doğru olduğunu belirlemek.

1. Ayrıcalıklı erişim tezi doğruysa, kişinin kendi o anki zihinsel durumlarına dair inançları, hem özel bir yöntemle edinilir hem de dış dünyaya dair inançlarından daha güvenlidir.
2. Özel yöntem iddiası, birinci kişi ile üçüncü kişi arasındaki asimetri tarafından güçlü biçimde desteklenir: kişi kendi zihinsel durumlarını, başkalarınınkini bildiği gibi, davranış gözlemi ve çıkarımla bilmez.
3. Özel güvenlik iddiası, bazı zihinsel durumlar için, örneğin o anki keskin bir ağrı ya da şu an bilinçli olarak düşünülen bir yargı için, akla yatkındır.
4. Ama başka zihinsel durumlar için, örneğin duygular, ruh hâlleri, görsel deneyimin ayrıntılı nitelikleri ve süregiden düşüncenin biçimi için, kişinin içebakışla edindiği inançlar sık sık yanlış olabilir ve başkalarının gözlemiyle düzeltilebilir.
5. Öyleyse özel güvenlik iddiası, bütün zihinsel durumlar için genel olarak doğru değildir.

Sonuç: Ayrıcalıklı erişim tezinin iki bileşeni birbirinden ayrılır. Özel yöntem iddiası, çoğu felsefecinin kabul ettiği ama yorumcu kuramın reddettiği bir iddia olarak, büyük ölçüde savunulabilir: kendi zihnimizi, başkalarının zihnini bildiğimizden farklı bir yolla biliriz. Özel güvenlik iddiası ise yereldir: bazı zihinsel durumlar için doğrudur, bazıları için değildir. İçebakış, tek tip bir bilgi kaynağı değil, farklı zihinsel durumlar için farklı güvenilirlikte çalışan bir yöntemler ailesidir. Bu sonuç, Descartes'ın kendi zihnimize dair bilginin bütün bilginin güvenli temeli olduğu görüşünü zayıflatır, ama içebakışı değersiz kılmaz. Kendi zihnimize dair bazı bilgilerimiz gerçekten ayrıcalıklıdır; görev, hangilerinin olduğunu ayırt etmektir.

Birinci öncül, ayrıcalıklı erişim tezinin iki bileşenini açıkça ayırıyor. Bu ayrım, tartışmanın çoğu zaman gözden kaçan bir noktasıdır. Bir kişi, kendi duygusunu başkalarının bilmediği bir yoldan bilebilir, ama bu yol onu yanıltabilir. Özel yöntem, özel güvenliği gerektirmez. Bir pilotun kokpitteki göstergelere özel erişimi vardır, yolcuların yoktur; ama göstergeler bozuksa, pilot yolculardan daha kötü bilgilenmiş olabilir. Yolcular, pencereden dışarıya bakarak uçağın alçaldığını görebilir.

İkinci öncül, Kavramlar bölümünde gördüğümüz asimetriye dayanır. Bu asimetri, ayrıcalıklı erişim tezinin en sağlam dayanağıdır ve çoğu felsefeci onu bir biçimde kabul eder. Ama tamamen reddedenler de vardır: İtiraz 5'te göreceğimiz gibi, Gilbert Ryle'dan Peter Carruthers'a uzanan bir çizgi, kendimizi de başkalarını bildiğimiz gibi, davranışı yorumlayarak bildiğimizi savunur. Tartışmanın çoğu, asimetrinin nasıl açıklanacağı üzerinedir: iç duyu modeline göre, özel bir iç algı yoluyla; saydamlık yöntemine göre, dünyaya bakmanın özel bir kullanımıyla; dışavurumcu görüşe göre, bilgi bildiriminin değil, dışavurumun mantığıyla.

Üçüncü ve dördüncü öncül, güvenliği zihinsel durum türüne göre ayırıyor. Keskin bir ağrıda yanılmak zor görünür. Yusuf Bey'in başının ağrıdığına dair inancı, en azından ağrının varlığı bakımından, neredeyse yanılmazdır. Ama Yusuf Bey'in gergin olmadığına dair inancı, hekimin gözlemiyle çelişir ve büyük olasılıkla yanlıştır. Bu fark, Schwitzgebel'in tezinin merkezindedir: içebakış, belirgin, yoğun ve dikkat çeken durumlarda daha güvenilir, yaygın, belirsiz ve süreğen durumlarda daha az güvenilirdir.

En tartışmalı öncül: Dördüncü öncül, yani içebakışın bazı alanlarda sık sık yanıldığı iddiası. Bu iddianın savunucuları, çelişen öz-bildirimlere ve öz-bildirimlerin davranış ve fizyolojiyle uyuşmamasına dayanır. Ama eleştirmenler, bu çelişkilerin içebakışın değil, içebakışla edinilen bilginin sözel bildirimine dair olduğunu savunabilir. Kişi, duygusunu doğru biçimde içebakışla biliyor olabilir, ama onu yanlış kelimelerle bildirebilir ya da bildirimi bir kurama göre biçimlendirebilir. Bu durumda yanılan içebakış değil, dil ya da kuramdır. Ayrıca bazı durumlarda, örneğin Yusuf Bey'in gerginliğinde, sorun içebakışın değil, dikkatin eksikliği olabilir: kişi içeri bakmamıştır, bakmış ama yanlış görmemiştir. Bu itirazlar, dördüncü öncülü çürütmez, ama onun "içebakış yanılıyor" mu yoksa "içebakışa dayanan bildirim yanılıyor" mu dediğini netleştirmeyi gerektirir. İtiraz 4 bu noktayı tartışıyor.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Zihin kendini gözlemleyemez

Fransız düşünür Auguste Comte, on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında yayımlanan Cours de philosophie positive adlı eserinde, içebakışın bir bilgi yöntemi olarak imkânsız olduğunu savundu. Comte'a göre düşünen kişi, kendi düşünme işlemini gözlemlemek için kendini ikiye bölemez; tutkular bir ölçüde gözlenebilir, ama güçlü bir tutku gözlemle bağdaşmaz. Bir öfkeyi gözlemlemek için öfkeli olmayı bırakıp gözlemci olmak gerekir. Ama o anda öfke ortadan kalkar ya da değişir. Öyleyse içebakış, gözlemlemeye çalıştığı şeyi ya yok eder ya da bozar.

Cevap: Comte'un itirazı, zekice bir gözleme dayanır ve bazı zihinsel durumlar için gerçekten geçerlidir. Yoğun bir öfke ya da derin bir dalgınlık, gözlemlendiği anda değişebilir. Ama İngiliz filozof John Stuart Mill, Comte'a verdiği cevapta, bu sorunun büyük ölçüde belleğe başvurarak aşılabileceğini belirtti. Bir zihinsel durumu tam olarak yaşandığı anda değil, hemen ardından, henüz bellekte tazeyken inceleyebiliriz. Amerikalı psikolog ve filozof William James, 1890 tarihli The Principles of Psychology kitabında bu tartışmayı ele aldı ve Mill'in cevabına büyük ölçüde katılarak, bir duyguyu adlandırdığımızda onun çoktan geçmiş olduğunu, içebakışın bu anlamda bir geriye bakış olduğunu, ama zor ve yanılabilir kaldığını söyledi. Bu cevap, itirazı tamamen ortadan kaldırmaz, ama onu dönüştürür. İçebakış, belleğe dayandığı ölçüde, belleğin yanılabilirliğini de devralır. Belleğin bu yanılabilirliği, Ders Ç2.7'de ayrıntılı ele alınacak. Ayrıca saydamlık yöntemi, Comte'un itirazından büyük ölçüde kaçar: inancımı bilmek için içeri bakmam gerekmiyorsa, içeri bakmanın gözlemlenen şeyi bozması da bir sorun olmaz.

İtiraz 2: İçebakış bilimsel bir yöntem olamaz

On dokuzuncu yüzyılın sonunda deneysel psikoloji, büyük ölçüde içebakışa dayanıyordu. Alman psikolog Wilhelm Wundt'un laboratuvarında eğitimli gözlemciler basit duyum ve algılarını bildiriyordu; Wundt, düşünce gibi yüksek süreçlerin içebakışla incelenebileceğinden kuşkuluydu. Öğrencisi İngiliz psikolog Edward Titchener ise, Cornell Üniversitesi'ndeki laboratuvarında, içebakışı daha geniş kullandı. Ama farklı laboratuvarların gözlemcileri, aynı konularda birbiriyle çelişen bildirimler verdi. Ünlü bir örnek, "imgesiz düşünce" tartışmasıydı: Würzburg okulunun gözlemcileri, bazı düşüncelerin hiçbir duyusal imge içermediğini bildirirken, Titchener'ın gözlemcileri her düşüncede bir imge bulduklarını söyledi. Çelişkiyi çözmenin bir yolu yoktu, çünkü her taraf yalnızca kendi içine bakabiliyordu. Bu çıkmaz, Amerikalı psikolog John Watson'ın 1913'te başlattığı davranışçılığın yükselişine katkıda bulundu. Davranışçılar, içebakışı psikolojiden tamamen dışladı.

Cevap: İmgesiz düşünce tartışması, içebakışın sınırlarının gerçek ve önemli bir kanıtıdır. Ama sonraki gelişmeler, davranışçılığın içebakışı tamamen dışlamasının da aşırı olduğunu gösterdi. Bilişsel psikoloji, öz-bildirimleri yeniden kullanmaya başladı, ama onları yanılmaz gözlemler olarak değil, başka verilerle karşılaştırılabilecek kanıtlar olarak ele aldı. İsveçli psikolog K. Anders Ericsson ile Amerikalı bilim insanı Herbert Simon, 1980'de Psychological Review'da yayımlanan "Verbal Reports as Data" makalesinde, katılımcıların bir problemi çözerken yüksek sesle düşünmelerine dayanan sözel bildirimlerin, belirli koşullarda güvenilir veri sağlayabileceğini savundu. Bu koşullar, Argüman bölümünün sonucuyla uyumludur: kişi, o anda dikkatinin odağında olan şeyi bildirirken daha güvenilirdir; kendi zihinsel süreçlerinin nedenlerini açıklamaya çalışırken daha az güvenilirdir. Öz-bildirimin nedenlere dair sınırları Ders Ç2.6'nın konusu. İçebakış, bilimsel bir yöntem olarak yanılmaz değildir, ama denetlenebilir bir kanıt kaynağıdır.

İtiraz 3: Saydamlık yöntemi bütün zihinsel durumlara uygulanamaz

Evans'ın saydamlık yöntemi, inançlar için çekicidir: inanıp inanmadığımı bilmek için dünyaya bakarım. Ama bu yöntem başka zihinsel durumlara nasıl uygulanacak? Başımın ağrıdığını bilmek için dünyaya mı bakarım? Hangi dünya olgusu, benim ağrımın dayanağıdır? Benzer biçimde, bir şeyi isteyip istemediğimi bilmek için dünyaya bakmak, en iyi durumda, o şeyin istenmeye değer olup olmadığını gösterir; ama istenmeye değer bir şeyi istemeyebilirim. Öyleyse saydamlık yöntemi, içebakışın genel bir kuramı olamaz.

Cevap: Bu itiraz, saydamlık yönteminin en çok tartışılan sınırıdır. Byrne, yöntemi istek ve algı gibi durumlara genişletmeye çalışır. İstek için ayrı bir kural önerir: "Bir şeyi yapmak istenmeye değer bir seçenekse, onu yapmak istediğine inan." İtiraz tam bu noktaya yönelir: istenmeye değer bulduğum bir şeyi istemeyebilirim. Byrne bu kuralın yanılabilir olduğunu kabul eder, ama çoğu durumda doğru sonuç verdiğini savunur. Ama ağrı gibi duyumlar, yöntemin en zor alanıdır. Byrne'ın kendisi ağrıyı da kapsamaya çalışır; bunu yeterli bulmayanlar vardır. Bazı saydamlık savunucuları, duyumların farklı bir modelle açıklanması gerektiğini kabul eder. Bu durumda, Argüman bölümünün sonucuna benzer bir sonuca varırız: içebakış, tek bir yöntem değil, bir yöntemler ailesidir. İnançlar için saydamlık yöntemi, duyumlar için belki iç duyu modeline daha yakın bir yöntem işler. Bu çoğulcu tablo, kendi içinde bir sorun değildir. Ama ayrıcalıklı erişimin tek bir açıklamasının olmadığını, farklı zihinsel durumların farklı nedenlerle ayrıcalıklı olabileceğini gösterir.

İtiraz 4: Schwitzgebel'in örnekleri içebakışın değil, kuramın hatasını gösterir

Schwitzgebel'in örneklerinde insanlar, kendi deneyimlerini birbiriyle çelişen biçimlerde tarif eder. Ama bu çelişkiler, insanların deneyimlerini değil, deneyimleri hakkındaki kuramlarını yansıtıyor olabilir. Örneğin, Schwitzgebel'in 2002'de yayımlanan "Why Did We Think We Dreamed in Black and White?" makalesinde tartıştığı gibi, rüyalarımızın renkli mi siyah-beyaz mı olduğu sorusuna verilen cevaplar, yirminci yüzyılın ortasında, siyah-beyaz fotoğraf ve görüntü teknolojisinin yaygın olduğu dönemde farklıydı. Bu, insanların rüyalarının değiştiğini değil, rüyalarına dair kuramlarının değiştiğini gösterebilir. Öyleyse yanılan içebakış değil, içebakışın sonuçlarını yorumlayan kuramdır.

Cevap: Bu itiraz, Ders Ç2.4'teki gözlem ile yorum ayrımının içebakışa uygulanmasıdır ve önemli bir noktaya işaret eder. İçebakışla edinilen bilginin de bir çekirdeği ve bir yorum katmanı olabilir. Rüya örneğinde, Schwitzgebel'in kendisi de, renkli rüya bildirimlerindeki tarihsel değişimin bir kurama yüklülük etkisi olabileceğini tartışır; ama örneği içebakışı kurtarmak için değil, rüya deneyimine dair bilgimizin güvensizliğini göstermek için kullanır. Ama bu cevap, içebakışın güvenilirliğini kurtarmak için bedel öder. İçebakışın çekirdeği güvenilirse ama bu çekirdeğe yalnızca kuram aracılığıyla erişebiliyorsak, pratikte içebakışa dayanan bildirimlerimiz yine de güvenilmezdir. Ayrıca bazı örneklerde, örneğin görsel çevrenin netliğinde, kuramın değil, dikkatin ve beklentinin rol oynadığı görülür. İnsanlar, görüş alanlarının çevresini, merkezle neredeyse aynı netlikte gördüklerini söyler; ama bu, gözün yapısına dair bilgiyle çelişir. Bu yanılgı büyük ölçüde, bakmak istediğimiz her yere gözümüzün hemen kayması ve orayı keskin görüş bölgesine getirmesinden kaynaklanır; yalnızca bir kurama indirgenemez. Bu tür bir yanılgı, içebakışın kendisinin bir sınırıdır.

İtiraz 5: Kendimizi de başkalarını bildiğimiz gibi biliriz

İngiliz filozof Gilbert Ryle, 1949 tarihli The Concept of Mind kitabında, kendimiz hakkında öğrenebildiklerimizin ve bunları öğrenme yollarımızın, başkaları hakkındakilerle hemen hemen aynı olduğunu savundu. Kendi kaygımı da, başkasının kaygısını bildiğim gibi, davranışlarımdan ve koşullarımdan çıkarırım. Amerikalı psikolog Daryl Bem'in 1972'de geliştirdiği kendini algılama kuramı, bu görüşe deneysel bir dayanak sağladı. Çağdaş bir biçimini savunan Peter Carruthers, 2011 tarihli The Opacity of Mind kitabında, inançlarımız ve kararlarımız gibi tutumlarımıza doğrudan bir içebakış erişimimiz olmadığını, onları kendi davranışımızı ve iç konuşmamızı yorumlayarak bildiğimizi savundu. Bu durumda Argüman bölümünün ikinci öncülü çöker: özel yöntem bir yanılsamadır.

Cevap: Yorumcu kuram, ayrıcalıklı erişime karşı en radikal itirazdır ve bazı bulgularla desteklenir. Ama kuram, birinci kişi ile üçüncü kişi arasındaki gündelik asimetriyi açıklamak zorundadır: kendi inancımı bildirirken, kendi davranışımı gözlemliyormuşum gibi gelmez. Carruthers bu izlenimin kendisinin bir yanılsama olduğunu, yorumun hızlı ve bilinçdışı işlediğini savunur. Bu cevap tutarlıdır, ama sonucunu kabul etmek, Descartes'ın geleneğini tamamen tersine çevirmektir: kendi zihnimize dair bilgi, başkalarının zihnine dair bilgiden daha güvenli değil, aynı türdendir. Carruthers, duyumlar gibi bazı durumlar için doğrudan bir erişimi kabul eder; yorumcu tez, esas olarak tutumlar için geçerlidir. Bu ayrım, Argüman bölümünün sonucuyla uyumludur: ayrıcalık, zihinsel durumun türüne göre değişir. Kendi kararlarımızın nedenlerine dair yorumların nasıl yanılabileceği, Ders Ç2.6'nın konusu.

Örnekler

Basit örnek: ağrı ve gerginlik

Giriş'teki Yusuf Bey'in iki cevabına dönelim. Birinci cevap: "Başım burada, zonklayarak ağrıyor." İkinci cevap: "Gergin değilim, gayet sakinim."

İçebakış Güvenilirlik Kontrolü ile bakalım. Birinci bildirimin konusu, o anki, keskin, dikkatin odağında olan bir duyumdur. Bildirimin üç bileşeni var: ağrının varlığı, yeri ve niteliği. Ağrının varlığı konusunda Yusuf Bey'in yanılması çok zordur; bu, ayrıcalıklı erişimin en güçlü durumudur. Ağrının yeri konusunda ise yanılabilir. Tıpta "yansıyan ağrı" denen olguda, bir iç organdaki sorun, vücudun başka bir yerinde ağrı olarak hissedilir; örneğin bazı kalp sorunları sol kolda ağrı olarak duyulabilir. Ağrının niteliği, yani zonklayıcı mı batıcı mı olduğu, dil ve karşılaştırma gerektirir ve daha belirsizdir. İkinci bildirimin konusu ise yaygın, belirsiz ve süreğen bir durumdur: gerginlik. Yusuf Bey bu duruma dikkat etmiyor olabilir. Bildirimi, davranışıyla, yani sıkılmış çenesi ve kıpırdayan parmaklarıyla, çelişiyor. Hekim, bu durumda üçüncü kişi kanıtına daha çok güveniyor.

Sonuç: Aynı kişinin aynı muayenedeki iki öz-bildirimi, çok farklı güvenilirlikte. Bu, Argüman bölümünün üçüncü ve dördüncü öncülünün gündelik bir örneğidir. Ayrıcalıklı erişim, bir kişinin bütün zihnine değil, belirli türden zihinsel durumlara uzanır.

Orta örnek: görüş alanının çevresi

Bu örneği okurken kendin deneyebilirsin. Gözünü bu satırdaki bir kelimeye sabitle ve gözünü kıpırdatmadan, sayfanın kenarındaki kelimeleri okumaya çalış. Çoğu insan, gözünü sabitlemeden önce, görüş alanının büyük bir kısmını oldukça net gördüğünü düşünür. Ama göz sabitlendiğinde, merkezin birkaç kelime ötesindeki kelimelerin bile okunamadığı fark edilir. Bunun nedeni, gözün yapısıdır. Retinada, keskin görmeyi sağlayan hücrelerin yoğun olduğu merkezî bölge, görüş alanının yalnızca çok küçük bir kısmını kapsar. Görüş alanının geri kalanı, giderek bulanıklaşan bir çevredir. Gündelik hayatta bunu fark etmeyiz, çünkü gözümüz sürekli hareket eder ve dikkat ettiğimiz her yer, o anda merkeze gelir.

İçebakış Güvenilirlik Kontrolü ile bakalım. Bildirimin konusu: o anki görsel deneyimin ayrıntılı niteliği, yani görüş alanının çevresinin ne kadar net olduğu. Bildirimin koşulları: kişi, gündelik deneyimine dair genel bir yargı veriyor; deneyimi tam olarak incelemiyor. Bildirim başka bir kanıtla çelişiyor mu? Evet: gözün yapısına dair bilgiyle ve sabit bakış deneyiyle. Hatanın kaynağı: dikkat ettiğimiz her yerin hemen netleşmesi, bütün görüş alanının net olduğu izlenimini yaratıyor. Schwitzgebel bu örneği, içebakışın kendi deneyimimizin en temel niteliklerinde bile yanılabileceğinin kanıtı olarak kullanır.

Sonuç: Bu örnek, Ders Ç2.1'deki kör nokta örneğiyle birlikte düşünüldüğünde daha da ilginçtir. Kör noktada beyin görmediği yeri dolduruyordu. Burada ise içebakış, görmediğimiz netliği "dolduruyor". İki durumda da, deneyimin kendisine dair bilgimiz, deneyimin gerçek yapısından farklıdır. Ama bu örnekten çıkan ders tek yönlü değil. Sabit bakış deneyini yapan kişi, çevrenin bulanık olduğunu yine içebakışla fark eder. İçebakış, dikkatli kullanıldığında kendi hatalarını düzeltebilir.

Gerçek hayat örneği: ağrı ölçekleri

Hastanelerde ağrıyı değerlendirmek için yaygın olarak kullanılan araçlardan biri, sayısal derecelendirme ölçeğidir: hastadan, ağrısını sıfırdan ona kadar bir sayıyla, sıfır "hiç ağrı yok", on "düşünülebilecek en kötü ağrı" olacak biçimde puanlaması istenir. Sayıları kullanamayan küçük çocuklar için farklı yüz ifadelerini gösteren resimlerden oluşan ölçekler kullanılır; hiç konuşamayan bebeklerde ise ağrı davranıştan gözlenir. Bu ölçekler, tıbbın içebakışa dayandığı en belirgin yerlerden biridir. Ağrı, nesnel olarak ölçülemez; hekim, bildirim yapabilen hastalarda, hastanın öz-bildirimine güvenmek zorundadır. Ağrı tedavisi literatüründe Amerikalı hemşire Margo McCaffery'nin 1968'de dile getirdiği bir ilke sıklıkla anılır: ağrı, hasta onu nasıl bildiriyorsa öyledir. Uluslararası Ağrı Araştırmaları Derneği'nin 2020'de güncellenen tanımı ise, sözel bildirimi ağrıyı ifade etmenin yollarından yalnızca biri sayar.

Bu uygulama, ayrıcalıklı erişimin kurumsal bir kabulüdür. Ama ölçeklerin kullanımı, içebakışın sınırlarını da gösterir. Aynı ağrı, farklı hastalar tarafından farklı sayılarla bildirilebilir. Bir hasta için yedi olan ağrı, başka bir hasta için dört olabilir. Bunun nedeni, ağrının kendisinin farklı olması değil, ölçeğin kişiden kişiye farklı kullanılması olabilir. Ayrıca aynı hastanın bildirimleri de bağlama göre değişebilir: ağrının ne zaman geçeceğini bilmek, kaygı düzeyi, hekimin nasıl sorduğu bildirimi etkileyebilir. Bu yüzden ağrı ölçekleri, genellikle tek bir ölçümden çok, aynı hastanın zaman içindeki değişimini izlemek için kullanılır. Bir hastanın ağrısının yediden dörde düşmesi, iki farklı hastanın yedi ile dördünü karşılaştırmaktan daha anlamlıdır.

Bu uygulama, Argüman bölümünün sonucunu somut bir biçimde gösteriyor. Ağrının varlığına dair bildirim, neredeyse tartışmasız kabul edilir; ayrıcalıklı erişimin güçlü biçimi burada işler. Ağrının şiddetine dair sayısal bildirim ise, karşılaştırma ve dil gerektirdiği için, daha belirsizdir ve dikkatli yorumlanır. Ama bu uygulamadan felsefi bir ders çıkarırken dikkatli olmak gerekir. Ağrı ölçekleri, ağrının ne olduğunu değil, ağrı hakkında nasıl iletişim kurulacağını düzenler. Ağrıyı bildirmenin güvenilirliği ile ağrıyı bilmenin güvenilirliği aynı şey değildir.

Araç kartı: İçebakış Güvenilirlik Kontrolü

Özet

• İçebakış, kişinin kendi o anki zihinsel durumlarına dair bilgi edinme yoludur; Locke ona "düşünüm" adını verdi.
• Ayrıcalıklı erişim tezi iki iddia içerir: özel yöntem ve özel güvenlik; güvenlik iddiasının yanılmazlık, düzeltilemezlik ve kendini açığa vurma gibi biçimleri vardır.
• Birinci kişi ile üçüncü kişi asimetrisi, kendime zihinsel durum atfederken başkasına atfederken olduğu gibi kanıta dayanmadığımı gösterir.
• İç duyu modeli içebakışı bir iç algı olarak görür (Locke, Armstrong, Lycan); Shoemaker'ın kendine körlük itirazıyla karşılaşır.
• Saydamlık yöntemi, "p'ye inanıyor muyum?" sorusunu "p doğru mu?" sorusuyla cevaplar (Evans, Byrne).
• Schwitzgebel'e göre içebakış, duygular ve deneyimin ayrıntıları gibi alanlarda sanıldığından çok daha güvenilmezdir.
• Özel yöntem iddiası genel olarak doğrudur; özel güvenlik iddiası ise zihinsel durumun türüne göre değişir.