Algı kuramları: duyu verisi, dolaysız gerçekçilik, temsilcilik

Giriş

Bir boya mağazasında, Sevgi Hanım salonunun duvarı için bir renk kartelasından açık bir bej seçiyor. Mağazanın floresan ışığı altında renk tam istediği gibi görünüyor. Boya eve geliyor, duvara sürülüyor, ve akşam salonun sarı lambası yandığında duvar, kartelada gördüğünden belirgin biçimde daha pembe görünüyor. Ertesi sabah gün ışığında ise yine başka bir tonda. Sevgi Hanım boyacıyı arıyor: "Bana yanlış boyayı mı verdiniz?" Boyacı kutunun kodunu okuyor, mağazanın cihazıyla karşılaştırıyor: boya, kartelada seçilenin ta kendisi. "Boya aynı, hanımefendi," diyor, "değişen ışık." Sevgi Hanım bir an düşünüyor ve sorunun asıl kaynağını soruyor: "Peki duvarın gerçek rengi hangisi?"

Bu soru, Ders Ç2.1'deki Russell'ın masasının gündelik bir karşılığıdır. Ders Ç2.1'deki Ece'nin ceketinde, gün ışığındaki rengi "gerçek" renk saymıştık; Sevgi Hanım'ın sorusu bu varsayımı açıkça sorguluyor: hangi ışık, rengi gerçekten gösteren ışıktır? Ders Ç2.2, yanılsama ve halüsinasyon argümanlarının, algıda doğrudan farkında olduğumuz şeyin sıradan nesneler olmadığı sonucuna nasıl vardığını ve bu sonuca hangi öncüllerde direnilebileceğini gösterdi. Bu ders, o argümanlara verilen büyük cevapları, yani algı kuramlarını, karşılaştırıyor. Duyu verisi kuramı, argümanları kabul eder ve doğrudan farkında olduğumuz şeyin zihinsel duyu verileri olduğunu söyler. Temsilci gerçekçilik, bu duyu verilerinin ya da fikirlerin dış nesneleri temsil ettiğini ve dış nesneleri onlar aracılığıyla dolaylı olarak algıladığımızı ekler. Dolaysız gerçekçilik, argümanları reddeder ve sıradan nesneleri doğrudan algıladığımızı savunur. Ders Ç2.2'de andığımız yönelimselcilik ise, ikisinin arasında bir yol açmaya çalışır. Bu ders, her kuramın neyi açıkladığını, neyi kaybettiğini ve algının bilgi sorununa ne cevap verdiğini soruyor.

Bu dersin kazanımları:

• Duyu verisi kuramını, temsilci gerçekçiliği, fenomenalizmi, dolaysız gerçekçiliği ve yönelimselciliği, birincil ve ikincil nitelikler ayrımını ve algı perdesi sorununu açıklarsın. (anla)
• Bir algı durumunu Algı Kuramı Karşılaştırıcı ile her kurama göre yeniden betimler, kuramların aynı durumu nasıl farklı açıkladığını gösterirsin. (uygula)
• Kuramları yanıltıcı deneyimleri açıklama, deneyimin görünüşüne sadakat, dış dünyaya epistemik erişim ve bilimle uyum ölçütlerine göre gerekçeli olarak karşılaştırırsın. (değerlendir)

Kavramlar

Kavramlar tarihsel sırayı izliyor: önce duyu verisi kuramı ve ondan çıkan iki yol, sonra bu yolların karşılaştığı sorun, en son da ona karşı geliştirilen iki görüş.

Ders Ç2.1'de Russell'ın, gerçek masanın dolaysız olarak bilinmediğini, duyu verilerinden çıkarıldığını söylediğini görmüştük. Russell, 1912 tarihli The Problems of Philosophy kitabında "duyu verileri" (sense-data) adını, duyumda dolaysız olarak bilinen şeyler için kullandı; terimi Moore da daha önce derslerinde kullanıyordu: renkler, sesler, kokular, sertlikler. Kuram, yirminci yüzyılın ilk yarısında İngiliz felsefesinde egemen oldu ve G. E. Moore, H. H. Price ve A. J. Ayer gibi felsefeciler tarafından farklı biçimlerde geliştirildi. Kuramın en büyük gücü, Ders Ç2.2'deki argümanlara doğrudan bir cevap vermesidir. Duvar sarı görünüyorsa, gerçekten sarı bir şeyin, yani sarı bir duyu verisinin, farkındayızdır. Yeşil bir ardıl görüntü gördüğümüzde, yeşil ve yuvarlak bir duyu verisinin farkındayızdır. Fenomenal ilke böylece kabul edilir ve yanıltıcı deneyimler kolayca açıklanır. Duyu verisi kuramı tek başına bir algı kuramı değil, bir deneyim kuramıdır. Duyu verileri ile dış nesneler arasındaki ilişkiyi açıklamak için iki farklı yol açılır.

Bu görüşün klasik savunucusu İngiliz filozof John Locke'tur. Locke, 1689 tarihli (kapakta 1690) An Essay Concerning Human Understanding adlı eserinde, zihnin dolaysız nesnesinin "fikirler" (ideas) olduğunu, fikirlerin de dış nesneler tarafından duyular aracılığıyla zihinde üretildiğini savundu. Temsilci gerçekçilik, sağduyunun bir kısmını korur: dış nesneler vardır ve algımızın nedenidir. Ama sağduyunun bir kısmını da bırakır: dış nesneleri doğrudan değil, temsilleri aracılığıyla algılarız. Bu görüş, Ders Ç2.1'deki nedensel zincirle de uyumludur: zincirin sonunda bir temsil oluşur ve farkında olduğumuz şey bu temsildir. Görüşün en büyük sorunu, aşağıda tanımlayacağımız algı perdesi sorunudur.

Bu ayrım, temsilci gerçekçiliğin dünya resmini belirler. Locke'a göre, bir kartopunun yuvarlaklığı, kartopunun kendisinde bulunan bir özelliktir ve bizim yuvarlaklık fikrimiz ona benzer. Ama kartopunun beyazlığı, kartopunun kendisinde bizim beyazlık fikrimize benzeyen bir şey olarak bulunmaz. Kartopunda bulunan, yalnızca küçük parçacıkların, belirli bir büyüklük, biçim ve hareketle, bizde beyazlık duyumu üretme gücüdür. Bu ayrım, yeni doğa biliminin dünya resmiyle uyumludur: fizik, cisimleri büyüklük, biçim ve hareket gibi niceliklerle betimler; renkleri ise ışığın dalga boyları ve yüzeylerin yansıtma özellikleriyle açıklar. Giriş örneğindeki duvarın "gerçek rengi" sorusu, Locke'un ayrımına göre şöyle cevaplanır. Duvarda, bizim deneyimlediğimiz bejliğe benzeyen bir şey yoktur. Duvarda yalnızca, belirli bir ışık altında bizde belirli bir renk duyumu üretme gücü vardır. Bu güç ışığa göre farklı duyumlar üretir.

"Algı perdesi" ifadesi, Yeni Zelanda doğumlu filozof Jonathan Bennett'in 1971 tarihli Locke, Berkeley, Hume: Central Themes kitabında yaygınlaştı, ama sorunun kendisi Locke'un çağdaşlarından beri bilinir. İrlandalı filozof George Berkeley, 1710 tarihli A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge adlı eserinde, Locke'un görüşüne iki itiraz yöneltti. Birincisi, benzerlik itirazıdır (§8): Berkeley'e göre, bir fikir ancak bir fikre benzeyebilir; bir renk ancak başka bir renge benzeyebilir. Zihinden bağımsız bir nesnenin bir fikre "benzemesi" anlamsızdır. İkincisi, erişim itirazıdır (§18–20): dış nesneleri hiç doğrudan algılamıyorsak, fikirlerimizin onları doğru temsil edip etmediğini karşılaştırma yoluyla hiçbir zaman sınayamayız. Bir haritayı araziyle karşılaştırabiliriz, çünkü araziyi de görebiliriz. Ama yalnızca haritaları görebiliyorsak, haritanın bir araziyi temsil ettiğini nasıl bilebiliriz? Ders Ç2.2'de Hume'un vardığı şüphecilik, bu sorunun bir sonucudur.

Fenomenalizm, algı perdesi sorununa radikal bir çözüm önerir: perdenin arkasında bir şey yoksa, perde sorun olmaktan çıkar. Berkeley, bu yönde ilk büyük adımı attı, ama kendisi ruhları ve Tanrı'yı kabul eden bir idealistti. Ona göre, duyulur şeylerin varlığı algılanmalarından ibarettir: "esse est percipi", yani var olmak algılanmaktır. Berkeley'nin, çalışma odasındaki masanın, odada olsaydı onu algılayacağı anlamında var olduğunu söylemesi, fenomenalizmin karşı-olgusal çözümlemesinin öncüsü sayılır. Berkeley, algılanmayan şeylerin varlığını Tanrı'nın algısıyla açıkladı. On dokuzuncu yüzyılda İngiliz filozof John Stuart Mill, 1865 tarihli bir eserinde, maddeyi "duyumun kalıcı olanakları" (permanent possibilities of sensation) olarak tanımladı. Odadaki masa, ben odadan çıktığımda var olmaya devam eder, çünkü odaya girersem belirli duyu verilerine sahip olacağım doğrudur. Fenomenalizm, dış dünyaya dair bilgimizi kurtarır: dış dünyaya dair önermeler, duyu verilerine dair önermelere çevrilebildiği için, duyu verilerini bilmek dış dünyayı bilmektir. Ama bu çeviri hiçbir zaman tam olarak yapılamadı. "Masa odada" önermesini duyu verileri diliyle eksiksiz ifade etmek, sonsuz sayıda koşullu önerme gerektirir ve bu koşullu önermelerin kendisi, gözlemcinin bedeni ve konumu gibi fiziksel nesnelere başvurmadan kurulamaz. Fenomenalizm, yirminci yüzyılın ortasından sonra büyük ölçüde terk edildi.

Dolaysız gerçekçilik, sağduyunun algı anlayışına en yakın kuramdır: masayı gördüğümde, masanın kendisini görürüm, bir masa görüntüsünü değil. Saf biçimi, nesnelerin göründükleri gibi olduğunu, renkler dahil bütün algılanan özelliklerin nesnelerin kendisinde bulunduğunu savunur. Bilimsel biçimi ise, nesneleri doğrudan algıladığımızı, ama bazı algılanan özelliklerin, örneğin renklerin, Locke'un dediği gibi, nesnelerle algılayanlar arasındaki bir ilişkiye bağlı olabileceğini kabul eder. Dolaysız gerçekçiliğin en büyük gücü, algı perdesi sorununu ortadan kaldırmasıdır: dış nesnelerle doğrudan karşı karşıyaysak, onların var olduğunu ve nasıl olduklarını algı yoluyla bilebiliriz. En büyük sorunu ise, Ders Ç2.2'deki argümanlara bir cevap vermek zorunda olmasıdır. Yanılsamada ve halüsinasyonda neyle karşı karşıyayız? Bu soruya verilen cevaplardan biri, Ders Ç2.4'te göreceğimiz ayrışmacılıktır.

Ders Ç2.2'de fenomenal ilkeyi reddeden yönelimselci görüşü kısaca görmüştük. Yönelimselciliğe göre, duvar sarı göründüğünde, sarı bir şeyin farkında değiliz; deneyimimiz duvarı sarı olarak temsil ediyor. Bir harita, var olmayan bir köprüyü gösterebilir, ama haritanın içinde bir köprü yoktur. Bu görüş, duyu verisi kuramının aracı nesnelerinden kurtulur. Ama dolaysız gerçekçiliğin yanıltıcı deneyimlerle ilgili sorununu da çözer: yanıltıcı deneyim, yanlış bir temsildir. Yönelimselciliğin en etkili gerekçelerinden biri, Amerikalı filozof Gilbert Harman'ın 1990 tarihli "The Intrinsic Quality of Experience" makalesinde savunduğu saydamlık gözlemidir. Bir ağaca bak ve dikkatini görsel deneyiminin kendine ait niteliklerine yöneltmeye çalış. Harman'a göre, bulacağın tek nitelikler, sunulan ağacın nitelikleridir. Deneyimin kendisi, içinden dünyaya bakılan bir pencere gibi saydamdır. Bu gözlem, deneyimin niteliksel karakterinin, sunduğu dünyanın özelliklerinden ibaret olduğunu, yani temsil içeriğiyle belirlendiğini düşündürür. Benzer bir gözlemi G. E. Moore, 1903 tarihli "The Refutation of Idealism" makalesinde, bilincin "diyafan", yani saydam göründüğünü belirterek yapmıştı. Ama Moore, yeterince dikkatli bakılırsa bilincin de ayırt edilebileceğini ekler; saydamlıktan Harman'ın sonucunu çıkarmaz.

Argüman

Bu bölüm, kuramları karşılaştıran bir argüman kuruyor. Argümanın amacı tek bir kazanan seçmek değil, her kuramın bedelini aynı ölçütlerle görünür kılmak.

1. Bir algı kuramı dört ölçütü karşılamaya çalışmalıdır: yanıltıcı deneyimleri açıklamalı, deneyimin dünyayı sunan görünüşüne sadık kalmalı, dış dünyaya epistemik erişimi açıklamalı ve algının bilimsel açıklamasıyla uyumlu olmalıdır.
2. Duyu verisi kuramı birinci ölçütü en iyi karşılar, ama ikinci ölçütü karşılamaz: deneyimimiz, zihinsel nesneleri değil, dünyadaki nesneleri sunar gibi görünür.
3. Temsilci gerçekçilik, duyu verisi kuramının birinci ölçütteki başarısını korur ve dördüncü ölçütle uyumludur, ama üçüncü ölçütte algı perdesi sorunuyla karşılaşır.
4. Fenomenalizm, algı perdesi sorununu dış dünyayı duyu verilerine indirgeyerek çözer, ama bu indirgeme hiçbir zaman başarıyla yapılamamıştır ve dördüncü ölçütle, yani fiziksel nesneleri temel alan bilimsel açıklamayla, gerilim içindedir.
5. Dolaysız gerçekçilik ikinci ve üçüncü ölçütleri en iyi karşılar, ama birinci ölçütte, yani yanıltıcı deneyimleri açıklamakta, ek bir kurama ihtiyaç duyar.
6. Yönelimselcilik, yanıltıcı deneyimleri yanlış temsil olarak açıklar ve deneyimin dünyayı sunduğu görünüşünü korur; ama temsil içeriğinin dünyayla nasıl bağlandığını ve deneyimin niteliksel karakterinin tam olarak içerikle belirlenip belirlenmediğini açıklamak zorundadır.

Sonuç: Hiçbir kuram dört ölçütü birden bedelsiz karşılamaz. Duyu verisi kuramı ve temsilci gerçekçilik, yanıltıcı deneyimleri açıklamanın bedelini, dünyayla doğrudan temastan vazgeçerek ve algı perdesi sorununa açık kalarak öder. Dolaysız gerçekçilik ve yönelimselcilik, dünyayla teması korur, ama yanıltıcı deneyimleri açıklamak için ek bir yük taşır. Çağdaş tartışmada duyu verisi kuramı ve fenomenalizm büyük ölçüde terk edilmiştir. Yönelimselcilik ile dolaysız gerçekçiliğin bir biçimi olan ayrışmacılık arasındaki tartışma ise hâlâ canlıdır. Bu karşılaştırma, Ders Ç2.1'deki üç cevap türüne de bir harita sunar. Duyu verisi kuramı ve temsilci gerçekçilik, çıkarım cevabının metafizik temelidir. Dolaysız gerçekçilik ve yönelimselcilik ise dolaysız erişim ya da güvenilir süreç cevaplarıyla birleşebilir.

Birinci öncüldeki dört ölçüt, bu modülün önceki iki dersinden çıkıyor. Yanıltıcı deneyimler, Ders Ç2.2'nin konusuydu. Deneyimin dünyayı sunan görünüşü, Ders Ç2.1'de algısal deneyimin bir şeyi "sunduğunu" söylerken kastettiğimiz özelliktir. Dış dünyaya epistemik erişim, algının bilgi sorununun kendisidir. Bilimle uyum ise, Ders Ç2.1'deki nedensel zincirin bir kuram tarafından açıklanabilmesidir. Bu ölçütlerin ağırlığı tartışmalıdır. Bir epistemolog, üçüncü ölçüte, bir zihin felsefecisi ise birinci ya da ikinci ölçüte daha çok ağırlık verebilir.

Üçüncü öncül, temsilci gerçekçiliğin en zayıf noktasını gösteriyor. Algı perdesi sorunu, temsilci gerçekçiliğin bir yan sonucu değil, onun yapısından doğan bir sorundur. Dış nesneleri yalnızca temsiller aracılığıyla algılıyorsak, dış nesnelere dair her inancımız, temsillerden yapılan bir çıkarıma dayanır. Bu çıkarım nasıl gerekçelendirilir? En iyi açıklamaya çıkarım, Ders Ç0.7'de gördüğümüz gibi, bir cevap adayıdır: dış nesnelerin varlığı, duyu verilerimizin düzenini en iyi açıklayan hipotezdir. Bu cevap, Modül Ç5'te, özellikle eksik belirlenim argümanında (Ders Ç5.16), yeniden tartışılacak. Ama cevabın kendisi, dış dünya şüphecisinin önerdiği alternatif açıklamalara, örneğin kötü cin hipotezine, karşı neden üstün olduğunu göstermek zorundadır.

En tartışmalı öncül: İkinci öncül, yani deneyimimizin zihinsel nesneleri değil, dünyadaki nesneleri sunar gibi göründüğü iddiası. Bu öncül, deneyimin görünüşüne, yani bize nasıl geldiğine başvurur. Ama bu görünüşün güvenilir bir rehber olup olmadığı tartışmalıdır. Duyu verisi kuramcısı, deneyimin dünyayı sunar "gibi göründüğünü" kabul edebilir, ama bunun bir yanılsama olduğunu, felsefi düşüncenin bu görünüşü düzeltmesi gerektiğini söyleyebilir. Hume'un "en küçük bir felsefe" ifadesi tam olarak bunu söylüyordu. Öte yandan, saydamlık gözlemi, ikinci öncülü destekler: deneyime yöneldiğimizde, zihinsel nesneler değil, dünyadaki nesneler buluruz. Ama saydamlığın kendisi de tartışmalıdır. Bazı felsefeciler, bulanık görmenin ya da ardıl görüntülerin, deneyimin kendine ait niteliklerine dikkat etmenin mümkün olduğunu gösterdiğini savunur. Bulanık gördüğümde, nesne bulanık değildir; bulanıklık deneyimin bir özelliği gibi görünür. Bu tartışma, Ders Ç2.5'te içebakışın güvenilirliği sorusuyla yeniden açılacak.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Locke'un ayrımı tutarsızdır; birincil nitelikler de ikincil nitelikler kadar göreceli görünür

Berkeley, Locke'un birincil ve ikincil nitelikler ayrımının tutarlı olmadığını savundu. Locke, ikincil niteliklerin göreceli olduğunu, örneğin aynı suyun bir ele sıcak, öbür ele soğuk gelebileceğini, bu yüzden sıcaklığın suda bulunmadığını söyler. Ama aynı akıl yürütme birincil niteliklere de uygulanabilir. Bir masa, farklı açılardan farklı biçimlerde, farklı uzaklıklardan farklı büyüklüklerde görünür. Ders Ç2.2'deki Hume pasajı tam olarak bunu söylüyordu: masa uzaklaştıkça küçülür gibi görünür. Öyleyse biçim ve büyüklük de, renk ve sıcaklık kadar, algılayana göre değişir. Locke'un ayrımı çökerse, birincil nitelikler de zihne bağımlıdır ve temsilci gerçekçilikten Berkeley'nin idealizmine bir adım kalır.

Cevap: Berkeley'nin itirazı, görecelik argümanını tek başına kullanırsak güçlüdür. Ama Locke'un ayrımının asıl dayanağı görecelik değildir. Locke, birincil nitelikleri, cisimden hiçbir bölünme ya da değişiklikle ayrılamayan nitelikler olarak tanımlar. Bir buğday tanesini ikiye, sonra dörde böldükçe, her parça yine katılığını, uzamını, biçimini ve hareket edebilirliğini korur. Locke'a göre renk böyle bir ayrılmazlık göstermez; başka bir yerde, yeterince küçük parçalarda, örneğin mikroskop altında, rengin değiştiğini anar. Daha önemlisi, Locke'un ayrımı fiziğin dünya resmine dayanır: birincil nitelikler, fizik kuramının kullandığı niceliklerdir ve ikincil niteliklerin nedensel açıklamasında yer alır. Bugünkü fizikle söylersek, renk, yüzeyin yansıtma özellikleri ve ışığın dalga boylarıyla açıklanır; ama yansıtma özellikleri renklerle açıklanmaz. Bu açıklayıcı asimetri, görecelikten bağımsızdır. Berkeley'nin itirazı, ayrımın algısal görünüşe dayandırılamayacağını gösterir. Ama ayrımın bilimsel açıklamaya dayandırılabileceğini çürütmez. Ancak bu savunma, birincil niteliklerin de ancak bilimsel bir kuram aracılığıyla, yani dolaylı olarak bilindiğini kabul eder. Bu da algı perdesi sorununu yeniden gündeme getirir.

İtiraz 2: Dolaysız gerçekçilik, nedensel zincirle çelişir

Ders Ç2.1'de algının uzun bir nedensel zincir aracılığıyla gerçekleştiğini gördük. Sirius'tan gelen ışık, sekiz buçuk yıl yolculuk eder, göze ulaşır, sinirsel sinyallere dönüşür ve beyinde işlenir. Bu zincirin sonunda bir deneyim oluşur. Deneyimin doğrudan nesnesi, zincirin son halkası olmalıdır, ilk halkası değil. Dolaysız gerçekçilik, zincirin ilk halkasındaki nesneyle doğrudan karşı karşıya olduğumuzu söylüyorsa, bilimsel algı anlayışıyla çelişir.

Cevap: Bu itirazın bir biçimi, Ders Ç2.1'deki İtiraz 4'te zaman gecikmesi argümanı olarak karşımıza çıkmıştı. Cevabın ilkesi ise Ders Ç2.1'in dolaysız ve dolaylı algı ayrımında konmuştu: nedensel aracılık, epistemik aracılık doğurmak zorunda değildir. Dolaysız gerçekçi, "doğrudan" kelimesini nedensel değil, epistemik ya da fenomenolojik bir anlamda kullanır. Masayı doğrudan algılamak, masa ile deneyim arasında hiçbir nedensel süreç olmadığı anlamına gelmez. Masayı, başka bir şeyin farkında olup ondan çıkarım yaparak değil, masanın kendisinin farkında olarak algıladığım anlamına gelir. Telefonla konuşma benzetmesi, Ders Ç2.1'de bu noktayı göstermişti. Sesin bir dizi elektronik dönüşümden geçmesi, karşımdakiyle değil telefonla konuştuğum anlamına gelmez. Bu cevap, dolaysız gerçekçiliği nedensel zincirle uzlaştırır. Ama "doğrudan farkında olmanın" ne olduğuna dair olumlu bir açıklama borcunu da bırakır. Bu açıklamanın en gelişmiş biçimleri, Ders Ç2.4'teki ayrışmacılıkta ve yönelimselcilikte bulunur.

İtiraz 3: Yönelimselcilik, deneyimin niteliksel karakterini açıklayamaz

Yönelimselciliğe göre, deneyimin niteliksel karakteri, yani kırmızıyı görmenin "nasıl bir şey olduğu", deneyimin temsil içeriğiyle belirlenir. Ama iki kişinin, aynı içeriğe sahip ama farklı niteliksel karakterde deneyimler yaşaması düşünülebilir. Bu, felsefede "ters çevrilmiş renk tayfı" (inverted spectrum) olarak bilinen düşünce deneyidir. Bir kişinin renk deneyimleri, öbürününkinin tam tersi olabilir: domatese baktığında, öbür kişinin çimene bakarken yaşadığı deneyimi yaşar. Ama ikisi de domatesi "kırmızı" olarak adlandırır ve aynı renk ayrımlarını yapar. Bu durumda deneyimlerin temsil içeriği aynıdır, çünkü ikisi de domatesi kırmızı olarak temsil eder; ama niteliksel karakterleri farklıdır. Öyleyse niteliksel karakter, temsil içeriğiyle belirlenmez.

Cevap: Ters çevrilmiş renk tayfı, aslen işlevselciliğe karşı geliştirilmiş, yönelimselciliğe de uyarlanmış ünlü bir itirazdır; yönelimselciliğe özgü biçimi Amerikalı filozof Ned Block'un 1990 tarihli "Ters Dünya" (Inverted Earth) düşünce deneyidir. Tartışma hâlâ sürmektedir. Yönelimselcilerin bir cevabı, düşünce deneyinin tutarlı olmadığını savunmaktır. İnsan renk uzayı simetrik değildir. Örneğin sarı, maviden daha açık görünür ve renkler arasındaki benzerlik ilişkileri, deneyimleri tam olarak ters çevirmeyi davranışsal olarak fark edilir kılabilir. Bu cevap, ters çevirmenin ayrıntılı biçimlerini zorlaştırır, ama ilkesel olasılığı tam olarak dışlamaz. İkinci bir cevap, içeriğin sanıldığından daha ince olduğunu, iki kişinin deneyimlerinin aynı nesneyi farklı biçimlerde temsil edebileceğini söylemektir. Bu cevap, temsil içeriği kavramını genişletir. Bu tartışmanın ayrıntıları zihin felsefesinin konusudur. Epistemoloji açısından önemli olan, niteliksel karakterin dünyayla bağlantısının tartışmalı olmasıdır. Niteliksel karakter içerikle belirlenmiyorsa, deneyimin dünyayı ne kadar sunduğu da sorgulanabilir hâle gelir.

İtiraz 4: Kuramlar arasındaki fark yalnızca sözel bir farktır

Bu kuramların hepsi, aynı olguları kabul eder: dış nesneler vardır, ışık onlardan yansır, göze ulaşır, beyin işler ve bir deneyim oluşur. Kuramlar yalnızca bu süreci betimlemek için farklı kelimeler kullanır. Birinin "duyu verisi" dediğine öbürü "temsil", bir başkası "nesnenin kendisi" der. Ayer da, 1940 tarihli kitabında, duyu verisi dili ile sıradan dil arasındaki tercihin bir olgu sorusu değil, bir dil tercihi sorusu olduğunu ileri sürmüştü. Öyleyse algı kuramları arasındaki tartışma, gerçek bir felsefi sorun değil, bir dil seçimidir.

Cevap: Bu itiraz, kuramların gözlemsel sonuçlarının çoğu zaman aynı olduğunu doğru biçimde fark ediyor. Ama kuramlar, epistemik sonuçlarında ayrışır. Duyu verisi kuramına ve temsilci gerçekçiliğe göre, dış dünyaya dair her inancımız bir çıkarıma dayanır ve bu çıkarım gerekçelendirilmelidir. Dolaysız gerçekçiliğe göre ise, algısal inançlarımızın en azından bir kısmı çıkarımsal değildir ve dünyayla doğrudan temasa dayanır. Bu fark, Ders Ç2.1'de gördüğümüz algısal gerekçenin yapısını değiştirir. Çıkarımsal mı, çıkarımsal olmayan mı? Ve bu fark, Modül Ç3'teki temelcilik tartışmasında ve Modül Ç5'teki şüphecilik tartışmasında belirleyici bir rol oynar. Şüpheci, temsilci gerçekçiye karşı, dolaysız gerçekçiye karşı olduğundan çok daha güçlü bir konumdadır. Öyleyse kuramlar arasındaki tercih, yalnızca sözel değil, epistemolojik bir tercihtir. Ayer da duyu verisi dilini keyfî bir seçim olarak değil, algının olgularını betimlemek için daha elverişli bulduğu için önermişti.

Örnekler

Basit örnek: iki eldeki aynı su

Locke'un Deneme'nin II. kitabında, 8. bölümün 21. paragrafında açıkladığı olguyla başlayalım; düzeneğin aşağıdaki biçimi Berkeley'den gelir. Bir elini bir süre sıcak suda, öbür elini soğuk suda tut. Sonra iki elini birlikte ılık bir su kabına daldır. Sıcak sudan gelen el, ılık suyu soğuk; soğuk sudan gelen el ise aynı suyu sıcak hisseder. Aynı su, aynı anda, bir ele soğuk, öbür ele sıcak gelir.

Algı Kuramı Karşılaştırıcı ile bakalım. Duyu verisi kuramı: kişi aynı anda iki duyu verisinin farkındadır, biri soğuk, biri sıcak. İkisi de gerçektir, ama ikisi de zihnin içindedir. Temsilci gerçekçilik: suyun kendisinde, iki ele farklı duyumlar üreten tek bir sıcaklık durumu vardır, yani parçacıkların belirli bir hareketi. Sıcaklık hissi, ikincil bir niteliğin fikridir ve suya benzemez. Locke'un kendisi bu örneği tam olarak bu sonuç için kullanır. Dolaysız gerçekçilik: kişi suyun kendisini doğrudan hisseder, ama iki el farklı durumlarda olduğu için suyun sıcaklığını farklı biçimlerde algılar. Sıcaklık hissi, suyun mutlak sıcaklığını değil, el ile su arasındaki sıcaklık farkını bildirir. Yönelimselcilik: iki el, suyu farklı sıcaklıklarda temsil eder; temsillerden en az biri, mutlak sıcaklık açısından yanlıştır.

Sonuç: Bu örnekte bilimsel dolaysız gerçekçiliğin cevabı özellikle doğal görünüyor. Dokunma duyusu, mutlak sıcaklığı değil, sıcaklık akışını algılar ve bu, iki elin farklı tepkisini tutarlı biçimde açıklar. Locke'un kendi açıklaması da ilişkiseldir: su, bir elin parçacık hareketini artırır, öbürününkini azaltır. Locke ile ayrılık, bu ilişkinin algılanan bir özellik mi, yoksa yalnızca duyumun nedeni mi olduğundadır. Dolaysız gerçekçiye göre sıcaklık hissi, suyun gerçek bir ilişkisel özelliğini, el ile su arasındaki ısı akışını, doğru biçimde algılıyordur.

Orta örnek: uzaktaki mavi dağlar

Açık bir günde uzaktaki dağlara bakan biri, dağların mavimsi göründüğünü fark eder. Yakına gidildiğinde ise dağlar yeşil ormanlarla ya da kahverengi kayalarla kaplıdır. Bu olgunun bilimsel açıklaması bilinir: güneş ışığı atmosferdeki moleküllerde saçılır, kısa dalga boylu mavi ışık daha çok saçılır, ve gözlemci ile dağ arasındaki uzun hava sütunu, dağın kendi renginin üzerine bir mavi tabaka ekler. Ressamlar bu olguyu yüzyıllardır uzaklık duygusu vermek için kullanır.

Algı Kuramı Karşılaştırıcı ile bakalım. Duyu verisi kuramı: gözlemci mavi bir duyu verisinin farkındadır. Dağın kendisi mavi değildir. Temsilci gerçekçilik: mavi duyu verisi, dağı ve aradaki havayı birlikte temsil eder; dağın renginin bir fikri değil, dağ ile hava sütununun birleşik etkisinin bir fikridir. Dolaysız gerçekçilik: gözlemci dağı doğrudan görür, ama dağı, aradaki hava sütunuyla birlikte görür. Mavilik, dağın değil, gözlemciden dağa uzanan görüş hattının bir özelliğidir ve gözlemci bu özelliği de doğru biçimde algılar. Yönelimselcilik: deneyim dağı mavi olarak temsil ediyorsa, yanlıştır. Ama deneyim belki dağı "uzaktan bakıldığında mavi görünen" bir şey olarak temsil ediyordur ve bu doğrudur.

Sonuç: Bu örnek, kuramların farkının deneyimin içeriğini nasıl tanımladığımıza bağlı olduğunu gösteriyor. Deneyimin "dağ mavidir" dediğini düşünürsek, deneyim yanıltıcıdır ve duyu verisi kuramı ile temsilci gerçekçilik doğal açıklamalar sunar. Deneyimin "dağ buradan mavi görünüyor" dediğini düşünürsek, deneyim doğrudur ve dolaysız gerçekçilik ile yönelimselcilik de aynı kolaylıkla açıklama sunar. Deneyimin içeriği sorusu, Ders Ç2.1'de Siegel'in zengin ve ince içerik ayrımıyla tartışılmıştı. Bu örnek, o sorunun algı kuramlarını nasıl etkilediğini gösteriyor.

Gerçek hayat örneği: metamerizm

Tekstil, boya ve baskı sanayilerinde iyi bilinen bir sorun vardır. İki kumaş parçası, bir mağazanın ışığı altında tam olarak aynı renkte görünür, ama gün ışığında belirgin biçimde farklı görünür. Bu olguya "metamerizm" denir. Nedeni, iki yüzeyin farklı dalga boylarındaki ışığı farklı oranlarda yansıtmasıdır. Belirli bir ışık altında, iki yüzeyin yansıttığı ışık, gözdeki üç tür renk algılayıcı hücreyi aynı düzeyde uyarır ve yüzeyler aynı renkte görünür. Işık değiştiğinde, iki yüzeyin yansıttığı ışığın bileşimi farklı biçimde değişir ve renkler ayrışır. Bu yüzden sanayide renk eşleştirmesi, Uluslararası Aydınlatma Komisyonu'nun (Commission Internationale de l'Éclairage, CIE) tanımladığı standart ışık kaynakları altında yapılır ve iki ürünün yalnızca bir ışık altında değil, birkaç standart ışık altında eşleşmesi istenir. Renk ölçümü, yüzeyin her dalga boyundaki yansıtma oranını ölçen spektrofotometrelerle yapılır.

Bu uygulama, birincil ve ikincil nitelikler tartışmasına beklenmedik bir ışık tutuyor. Sanayi, yüzeyin yansıtma profilini algılayandan bağımsız olarak ölçer, ama rengi bu profilin standart bir ışık ve standart bir gözlemci altında nasıl görüneceğiyle belirtir. Profil, Locke'un birincil niteliklerine benzer biçimde, ölçülebilir ve algılayandan bağımsızdır; renk tanımı ise standart bir gözlemciye görelidir. Algılanan renk ise, bu profil ile ışık kaynağı ve gözün yapısı arasındaki etkileşimin sonucudur. Sanayi, bu yüzden, Locke'un ayrımını pratikte uygular: algılanan rengin ardındaki fiziksel temel kesin olarak ölçülebilir, ama renk, o temel ile gözlemci arasındaki ilişkiyle belirtilir. Ama metamerizm, bazı felsefecilerin savunduğu "renk fizikalizmi", yani renklerin yüzeylerin yansıtma özellikleriyle özdeş olduğu görüşü için bir sınavdır: farklı profiller aynı renkte görünebiliyorsa, renk tek bir profille özdeş olamaz. Amerikalı felsefeciler Alex Byrne ve David Hilbert gibi fizikalistler bu yüzden rengi tek bir profille değil, yansıtma türleriyle özdeşleştirir.

Sevgi Hanım'ın duvarı, tek bir boyanın farklı ışıklarda farklı görünmesi olduğu için, tam anlamıyla metamerizm değildir; ama kartela ile duvar boyası metamerik olabilir, yani mağaza ışığında eşleşip evde ayrışabilir. Metamerizm, Giriş'teki soruya da bir cevap sunar. Duvarın "gerçek rengi", tek bir ışık altındaki görünüşü değil, yansıtma profilidir. Boyacının cihazının okuduğu da tam olarak budur. Bu uygulamanın felsefi açıdan dar bir yanı da var. Sanayi, renk sorununu pratik bir eşleştirme sorunu olarak çözer. Ama algılanan renk deneyiminin, yani bejin bize nasıl göründüğünün, bu profille ilişkisi felsefi bir soru olarak kalır. Bu soru, renk felsefesinin ve İtiraz 3'teki ters çevrilmiş tayf tartışmasının konusudur.

Araç kartı: Algı Kuramı Karşılaştırıcı

Özet

• Duyu verisi kuramı, doğrudan farkında olduğumuz şeyin, çoğu savunucusuna göre zihinsel olan duyu verileri olduğunu söyler ve yanıltıcı deneyimleri kolayca açıklar (Russell, Moore, Price, Ayer).
• Temsilci gerçekçilik, dış nesneleri temsiller aracılığıyla dolaylı olarak algıladığımızı savunur (Locke).
• Locke, birincil nitelikleri (katılık, uzam, biçim, hareket, sayı) ikincil niteliklerden (renk, ses, tat, sıcaklık) ayırır; yalnızca birincilerin fikirleri nesnelere benzer.
• Temsilci gerçekçilik algı perdesi sorunuyla karşılaşır; Berkeley'e göre bir fikir ancak bir fikre benzeyebilir.
• Fenomenalizm, dış nesneleri gerçek ya da olası duyu verilerinin kümelerine indirger (öncüsü Berkeley; Mill), ama indirgeme başarıyla yapılamamıştır.
• Dolaysız gerçekçilik, sıradan nesneleri doğrudan algıladığımızı savunur; nedensel aracılık epistemik aracılık doğurmaz.
• Yönelimselcilik, deneyimi dünyayı temsil eden bir içerik olarak görür; Harman'ın saydamlık gözlemine dayanır, ama ters çevrilmiş tayf itirazıyla karşılaşır.