Yanılsama ve halüsinasyon argümanları

Giriş

Parlak kırmızı bir daireye yarım dakika kadar gözünü ayırmadan bak, sonra bakışını boş, beyaz bir duvara çevir. Duvarda, kırmızı dairenin yerinde, yeşilimsi bir daire belirir. Birkaç saniye sonra solup kaybolur. Duvar beyazdır; üzerinde yeşil bir daire yoktur. Peki o birkaç saniye boyunca gördüğün yeşil ve yuvarlak şey neydi? Duvar değildi, çünkü duvar beyaz. Kırmızı daire değildi, çünkü o başka yerde ve kırmızı. Ama bir şey yeşil ve yuvarlak göründü. Bir şey görünüyorsa, görünen bir şey olmalı değil mi?

Bu soru, ilk bakışta bir bilmece gibi görünüyor, ama felsefe tarihinin en etkili argümanlarından ikisinin çekirdeğini oluşturur. Ders Ç2.1'de algının bilgi sorununu altı öncüllü bir argüman olarak kurmuştuk. Üçüncü öncül, zincirin nesne olmadan da aynı deneyimi üretebileceğini söylüyordu ve onu sınamadan bırakmıştık. Bu ders, o öncülün en güçlü savunularını inceliyor. Yanılsama argümanı, nesnenin olduğundan farklı göründüğü durumlardan yola çıkar. Halüsinasyon argümanı ise ortada hiçbir nesnenin olmadığı durumlardan. İkisi de aynı sonuca varmak ister: algıda doğrudan farkında olduğumuz şey, sandalyeler, ağaçlar ve masalar gibi sıradan nesneler değildir. Ders, bu iki argümanı öncül öncül kuruyor, hangi öncüllerin en çok yük taşıdığını gösteriyor ve onlara karşı ileri sürülen en güçlü itirazları tartışıyor. Argümanlara verilen kuramsal cevaplar, yani duyu verisi kuramı, yönelimselcilik, temsilci gerçekçilik ve ayrışmacılık, Ders Ç2.3 ve Ç2.4'ün konusu.

Bu dersin kazanımları:

• Yanılsama ve halüsinasyon arasındaki farkı, iki argümanın temel durum ve yayma adımlarını, fenomenal ilkeyi ve ortak tür iddiasını açıklarsın. (anla)
• Bir yanılsama ya da halüsinasyon argümanını Yanılsama Argümanı Çözümleyici ile öncüllerine ayırır, hangi öncülün en çok yükü taşıdığını ve reddedilmesinin bedelini belirlersin. (uygula)
• İki argümana yöneltilen başlıca itirazları, yani fenomenal ilkenin reddini, dışlama varsayımının sorgulanmasını ve ortak tür iddiasının reddini, gerekçeli olarak karşılaştırırsın. (değerlendir)

Kavramlar

Kavramlar, önce iki tür yanıltıcı deneyimi, sonra argümanların ortak iskeletini, en son da bu iskeletin üç taşıyıcı öncülünü tanımlıyor.

Suya batırılmış düz çubuğun kırık görünmesi, uzaktaki köşeli kulenin yuvarlak görünmesi, beyaz bir duvarın sarımsı bir ışık altında sarı görünmesi, felsefi tartışmada yanılsama örnekleri olarak kullanılır. Ders Ç2.1'de gördüğümüz Müller-Lyer yanılsaması da öyledir: iki eşit çizgi, uçlarındaki ok başları yüzünden farklı uzunlukta görünür. Yanılsamanın tanımlayıcı özelliği, ortada gerçekten bir nesnenin bulunmasıdır. Çubuk oradadır, kule oradadır, çizgiler oradadır. Yanıltıcı olan, nesnenin varlığı değil, bir özelliğinin görünüşüdür. Felsefi tartışmada "yanılsama" kelimesi bu dar anlamda kullanılır. Ders Ç2.1'de gördüğümüz gibi Austin, kırık görünen çubuğun yanılsama bile sayılmaması gerektiğini savunmuştu; burada terimi tartışmanın standart kullanımıyla alıyoruz. Gündelik dildeki "hayal" ya da "kuruntu" anlamı, yani olmayan bir şeyi görmek, bir sonraki kavrama karşılık gelir.

Felsefi tartışmada halüsinasyon, çoğu zaman, gerçek bir algıdan "içeriden ayırt edilemeyen" bir deneyim olarak tanımlanır. Karla kaplı bir avluya baktığını düşün. Halüsinasyon argümanının varsaydığı türden bir halüsinasyonda, kişi aynı deneyimi yaşar: avlu, kar, ışık, her şey aynı görünür. Ama ortada hiçbir avlu yoktur. Bu tür bir halüsinasyonun gerçekte ortaya çıkıp çıkmadığı, argüman için önemli değildir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin "The Problem of Perception" maddesi, argümanın kullandığı halüsinasyonların ilaç kaynaklı ya da psikiyatrik halüsinasyonlar gibi olmadığını, yalnızca mümkün olaylar olarak varsayıldığını vurgular. Argümanın ihtiyacı olan, böyle bir deneyimin mümkün olmasıdır. Ders Ç2.1'deki nedensel zincir bu olasılığı destekler: zincirin son halkası, yani beyin, uygun biçimde uyarılırsa, nesne olmadan da bir deneyim ortaya çıkabilir.

Bu ayrım, iki argümanın yapısını açıkça görmemizi sağlar. İki argüman da şu iskelete sahiptir. Temel durum: yanıltıcı bir deneyimde, kişi doğrudan sıradan bir nesneyle karşı karşıya değildir. Yayma adımı: doğru algıya da, yanıltıcı deneyime uygulanan açıklamanın aynısı uygulanmalıdır. Sonuç: kişi hiçbir zaman doğrudan sıradan bir nesneyle karşı karşıya değildir. Yanılsama argümanı ile halüsinasyon argümanı, temel durumu farklı yollardan kurar; yayma adımında ise benzer bir varsayıma dayanır. Bu ayrım, argümanlara verilecek cevapların da haritasını çizer: bir cevap ya temel durumu ya da yayma adımını reddetmelidir.

Yanılsama argümanının temel durumu bu ilkeye dayanır. Duvar sarı görünüyorsa, fenomenal ilkeye göre, kişinin farkında olduğu sarı bir şey vardır. Duvar sarı değil, beyazdır. Öyleyse kişinin farkında olduğu sarı şey duvar değildir. Giriş örneğindeki ardıl görüntü, ilkenin sezgisel gücünü en iyi gösteren durumlardan biridir. Yeşil bir daire görünüyorsa, yeşil ve yuvarlak bir şeyin farkında olmalıyım gibi gelir. İngiliz filozof C. D. Broad, ilkeyi açıklayıcı bir gerekçeyle savundu: bir madeni para eğik açıdan neden elips biçiminde görünüyor da başka bir biçimde görünmüyor? Broad'a göre, eğer zihnimin karşısında elips biçiminde hiçbir şey yoksa, paranın neden başka bir biçimde değil de elips biçiminde göründüğünü anlamak çok zordur. Fenomenal ilke, bu dersteki argümanların en tartışmalı öncülüdür.

Yayma adımının dayanağı genellikle bu iddiadır. Doğru algı ile halüsinasyon aynı türden deneyimlerse, birinin doğası hakkında söylenen öbürü için de geçerli olmalıdır. Halüsinasyonda sıradan bir nesneyle doğrudan karşı karşıya olmadığımıza göre, doğru algıda da değilizdir. İddiayı destekleyen iki gerekçe öne sürülür. Birincisi, içeriden ayırt edilemezliktir: iki deneyimi içeriden ayırt edemiyorsak, onların aynı türden olduğunu varsaymak doğaldır. İkincisi, Robinson'ın nedensel argümanıdır: doğru algıda deneyimin hemen öncesinde belirli bir beyin durumu vardır; aynı beyin durumu laboratuvarda yapay olarak üretilirse, aynı türden bir deneyim ortaya çıkmalıdır, çünkü aynı yakın neden aynı türden etki doğurur. Ortak tür iddiasını reddetmek, Ders Ç2.4'te göreceğimiz ayrışmacılığın merkezî hamlesidir.

Bu varsayımı, yanılsama argümanının geçerliliği üzerine yakın tarihli bir tartışmada Craig French ve Lee Walters adlandırdı; benzer bir noktaya daha önce Snowdon da değinmişti. French ve Walters, 2018'de yayımlanan bir makalelerinde, yanılsama argümanının, yaygın biçimiyle, geçersiz olduğunu savundular. Fenomenal ilke ve Leibniz'in özdeşlerin ayırt edilemezliği yasası birlikte şunu verir: yanılsamada, kişi sıradan nesneden farklı olan sarı bir şeyle doğrudan karşı karşıyadır. Ama bu, kişinin sıradan nesneyle, yani duvarla, doğrudan karşı karşıya olmadığını göstermez. Kişi hem duvarla hem de sarı bir şeyle doğrudan karşı karşıya olabilir. "Duvarla doğrudan karşı karşıya olmamak" ile "duvar olmayan bir şeyle doğrudan karşı karşıya olmak" farklı iddialardır. Argümanı geçerli kılmak için bu boşluğu dışlama varsayımıyla kapatmak gerekir. Varsayımın savunulabilir olup olmadığı açık bir sorudur. Bu nokta, Ders Ç0.4'te gördüğümüz geçerlilik sınamasının felsefi bir argümana uygulanmasının iyi bir örneğidir.

Argüman

Bu bölüm iki argümanı ayrı ayrı kuruyor. Önce yanılsama argümanı, sonra halüsinasyon argümanı.

Yanılsama argümanı:

1. Bir yanılsamada, kişiye bir şey belirli bir duyusal niteliğe, örneğin sarılığa, sahipmiş gibi görünür, ama algılanan sıradan nesne, örneğin duvar, bu niteliğe sahip değildir.
2. Bir şey kişiye bir niteliğe sahipmiş gibi görünüyorsa, kişinin doğrudan farkında olduğu ve bu niteliğe gerçekten sahip olan bir şey vardır. (Fenomenal ilke)
3. Öyleyse yanılsamada, kişi sıradan nesneyle doğrudan karşı karşıya değildir. (İkinci öncülden, Leibniz yasasından ve dışlama varsayımından)
4. Doğru algıya da, yanılsamaya uygulanan açıklamanın aynısı uygulanmalıdır.
5. Öyleyse doğru algıda da kişi sıradan nesneyle doğrudan karşı karşıya değildir.

Halüsinasyon argümanı:

1. Doğru bir algıdan içeriden ayırt edilemeyen bir halüsinasyon mümkündür.
2. Halüsinasyonda, kişi sıradan bir nesneyle doğrudan karşı karşıya değildir, çünkü ortada böyle bir nesne yoktur.
3. Doğru algı ile ondan içeriden ayırt edilemeyen halüsinasyon, aynı temel türden deneyimlerdir. (Ortak tür iddiası)
4. Aynı türden deneyimlerin doğasına aynı açıklama uygulanmalıdır.
5. Öyleyse doğru algıda da kişi sıradan bir nesneyle doğrudan karşı karşıya değildir.

Sonuç: İki argüman da, öncülleri kabul edilirse, Ders Ç2.1'de "dolaysız erişim cevabı" dediğimiz görüşü, yani algıda sıradan nesnelerle doğrudan karşı karşıya olduğumuz görüşünü çürütür. Bu sonuç, algının bilgi sorununu keskinleştirir. Doğrudan farkında olduğumuz şey sıradan nesneler değilse, sıradan nesnelere dair bilgimiz, Russell'ın masası örneğinde olduğu gibi, doğrudan farkında olduğumuz şeyden bir çıkarımla elde edilmelidir. Ama iki argümanın da en az bir tartışmalı öncülü vardır. Yanılsama argümanında bu, fenomenal ilkedir. Halüsinasyon argümanında ise ortak tür iddiasıdır. Bu öncülleri reddetmek mümkündür, ama her reddin bir bedeli vardır.

İki argüman arasındaki fark, temel durumun nasıl kurulduğundadır. Yanılsama argümanında temel durum, fenomenal ilkeye dayanır. Duvar sarı görünüyor ama sarı değilse, kişinin sarı olan başka bir şeyin farkında olması gerekir. Bu adım, fenomenal ilkeyi reddeden biri için çöker. Halüsinasyon argümanında ise temel durum neredeyse kendiliğinden doğrudur. Halüsinasyonda ortada hiçbir sıradan nesne yoktur; öyleyse kişi bir sıradan nesneyle doğrudan karşı karşıya olamaz. Bu yüzden halüsinasyon argümanının temel durumu fenomenal ilkeye ihtiyaç duymaz. Bu, halüsinasyon argümanını daha güçlü kılar. Ama argümanın bütün yükü yayma adımına, yani ortak tür iddiasına biner.

Yayma adımı, iki argümanda da sezgisel bir destek bulur. Yanılsama argümanının savunucuları, İngiliz filozof A. J. Ayer'ın 1940 tarihli The Foundations of Empirical Knowledge kitabındaki gözlemi öne sürer: doğru algılar ile yanılsamalar, birbirine kesintisiz biçimde geçen bir dizi oluşturur. Ayer'a göre aralarındaki farklar türde değil, derecededir. Bir madeni paraya yüzüne dik bakarken onu yavaşça eğdiğinde, görünüşü daireden giderek basıklaşan elipslere adım adım geçer. Bu dizinin hangi noktasında, doğrudan sıradan nesneyle karşı karşıya olmaktan başka bir şeyle karşı karşıya olmaya geçtiğimizi söyleyebiliriz? Bu soru, Ders Ç0.9'da gördüğümüz sınır belirsizliği sorusuna benzer. Halüsinasyon argümanında ise destek, içeriden ayırt edilemezlikten ve nedensel argümandan gelir.

En tartışmalı öncül: Yanılsama argümanının ikinci öncülü, yani fenomenal ilke. Bu ilke, "görünmek" fiilinin her zaman bir nesneyi gerektirdiğini varsayar. Ama "görünmek" fiilini başka biçimde de okuyabiliriz. Duvar sarı görünüyorsa, belki sarı bir şeyin farkında değilizdir; belki yalnızca duvarı sarı olarak temsil ediyoruzdur. Bir resim, var olmayan bir şeyi gösterebilir, ama bu, resmin içinde o şeyin var olduğu anlamına gelmez. Bir cümle, yanlış bir şeyi söyleyebilir, ama bu, cümlenin içinde yanlış bir olgunun bulunduğu anlamına gelmez. Bu okuma, yönelimselciliğin (intentionalism), yani deneyimi dünyayı belirli bir biçimde temsil eden bir durum olarak gören görüşün, temel hamlesidir ve Ders Ç2.3'te ayrıntılı işlenecek. Fenomenal ilkeyi reddetmenin bedeli, Broad'ın sorusuna, yani paranın neden elips biçiminde göründüğüne, bir nesneye başvurmadan cevap vermektir.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Fenomenal ilke yanlıştır; görünmek, bir nesneyi gerektirmez

Fenomenal ilke, dilin bir yanılgısına dayanır. "Duvar bana sarı görünüyor" cümlesi, duvar dışında sarı bir nesnenin varlığını gerektirmez; yalnızca duvarın bana nasıl göründüğünü bildirir. Amerikalı filozoflar C. J. Ducasse ve Roderick Chisholm, bu düşünceden yola çıkarak "zarfçılık" (adverbialism) denen bir görüş geliştirdi. Bu görüşe göre, "sarı bir şey görüyorum" demek yerine "sarımsı biçimde görüyorum" demeliyiz. Sarılık, deneyimin nesnesinin değil, deneyimin kendisinin bir özelliğidir. Ardıl görüntüde de yeşil bir nesne görmeyiz; yeşilimsi biçimde görürüz.

Cevap: Zarfçılık, fenomenal ilkeden kaçmanın en eski ve en doğrudan yollarından biridir, ve sarılığın deneyimin bir özelliği olduğu fikri ilgi çekicidir. Ama görüş iki ciddi sorunla karşılaşır. Birincisi, karmaşık deneyimleri ifade etmekte zorlanır. "Mavi bir karenin solunda kırmızı bir daire görüyorum" cümlesini zarfçı dille ifade etmek, "kırmızımsı ve daire biçiminde ve mavimsi ve kare biçiminde görüyorum" gibi bir kuruluş gerektirir. Ama bu kuruluş, hangi rengin hangi biçime ait olduğunu ve hangisinin solda olduğunu kaybeder. Bu, Avustralyalı filozof Frank Jackson'ın 1975'te ileri sürdüğü "çoklu özellik sorunu"dur (many-property problem). İkincisi, zarfçılık, deneyimin bir şeyi, yani dünyayı, sunduğu duygusunu kaybeder. Deneyim, yalnızca bir duruma girmek gibi değil, bir şeyin karşısında olmak gibidir. Bu iki sorun, fenomenal ilkeyi reddetmek isteyenlerin çoğunu zarfçılık yerine yönelimselciliğe yöneltti. Yönelimselcilik, deneyimin bir nesneyi sunduğunu kabul eder, ama sunulan nesnenin var olmasını gerektirmez. Görünmek, bir şeyi belirli bir biçimde temsil etmektir. Bu çözümün kendi bedelleri Ders Ç2.3'te tartışılacak.

İtiraz 2: Yanılsama argümanı geçersizdir

French ve Walters'ın gösterdiği gibi, fenomenal ilke kabul edilse bile, yanılsama argümanının temel durumu geçerli değildir. Fenomenal ilke, yanılsamada sarı bir şeyle doğrudan karşı karşıya olduğumuzu verir. Leibniz yasası, bu sarı şeyin duvar olmadığını verir. Ama bu ikisinden, duvarla doğrudan karşı karşıya olmadığımız çıkmaz. Belki ikisiyle birden karşı karşıyayızdır: duvarla ve duvarın üzerindeki sarı görünüşle. Öyleyse yanılsama argümanı, kendi öncülleriyle bile, istediği sonuca varamaz.

Cevap: Bu itiraz, argümanın mantıksal yapısını dikkatle incelemenin değerini gösteriyor. Ders Ç0.4'te öğrendiğimiz gibi, bir argümanın geçerliliğini sınamanın yolu, öncüllerin doğru, sonucun yanlış olduğu bir durum aramaktır. French ve Walters tam olarak bunu yapar: fenomenal ilke doğru olabilir, Leibniz yasası doğrudur, ama kişi yine de duvarla doğrudan karşı karşıya olabilir. Argümanı kurtarmanın yolu, dışlama varsayımını eklemektir. Kişi sarı şeyle doğrudan karşı karşıyaysa, duvarla doğrudan karşı karşıya olamaz. Bu varsayım ilk bakışta makul görünür: aynı anda, aynı yerde, iki farklı renkte iki şeyle doğrudan karşı karşıya olmak garip görünür. Ama garipliğin bir kanıt olup olmadığı tartışmalıdır. Bir resme bakarken, hem tuvalin dokusunun hem de resmin gösterdiği sahnenin farkında olabiliriz. Belki algı da benzer bir çift katmanlı yapıya sahiptir. Bu itiraz, yanılsama argümanını çürütmez ama onun ek bir öncüle ihtiyaç duyduğunu gösterir. Bu öncül de, fenomenal ilke gibi, sorgulanabilir.

İtiraz 3: Ortak tür iddiası yanlıştır

Halüsinasyon argümanının yayma adımı, doğru algı ile halüsinasyonun aynı türden olduğunu varsayar. Ama içeriden ayırt edilemezlik, aynı türden olmayı gerektirmez. Bir gerçek altın ile ondan gözle ayırt edilemeyen bir sahte altın, aynı türden maddeler değildir. Aynı biçimde, doğru algı ile ondan içeriden ayırt edilemeyen bir halüsinasyon da farklı türden durumlar olabilir. Doğru algıda, nesnenin kendisi deneyimin bir parçasıdır. Halüsinasyonda ise yalnızca öyleymiş gibi görünen bir durum vardır. İki durumun ortak noktası, yalnızca içeriden ayırt edilemez olmalarıdır. Bu, iki durumun ortak bir öze sahip olduğunu göstermez.

Cevap: Bu, ayrışmacılığın temel hamlesidir ve halüsinasyon argümanına karşı en güçlü cevaplardan biridir. Ayrışmacılık, adını, deneyimin "ya bir nesnenin doğru algısı ya da öyleymiş gibi görünen bir durum" biçiminde ayrışık olarak tanımlanmasından alır. Altın benzetmesi, görünüşte aynılığın türde aynılığı gerektirmediğini gösterir. Ama benzetmenin bir sınırı var: altında türü iç yapı belirler, ve deneyimde iç yapının karşılığı beyin durumu olabilir; ayrışmacı ise deneyimin türünü dış nesneyle ilişkinin belirlediğini söyler. Ama ayrışmacılık, Robinson'ın nedensel argümanına bir cevap vermek zorundadır. Doğru algıdaki beyin durumu laboratuvarda yapay olarak üretilirse, ortaya çıkan deneyim farklı türden mi olacaktır? Ayrışmacının cevabı, beyin durumunun deneyimi tek başına belirlemediği, deneyimin türünün beyin durumu ile dış nesne arasındaki ilişkiye de bağlı olduğudur. Bu cevap, deneyimi zihnin dışına uzanan bir şey olarak görmeyi gerektirir. Bu bedel bazı felsefeciler için kabul edilebilir, bazıları için ise fazla ağırdır. Ayrışmacılığın ayrıntılı savunusu ve ona yöneltilen itirazlar Ders Ç2.4'te işlenecek.

İtiraz 4: Argüman olanaklı halüsinasyonlara dayanır; ama böyle halüsinasyonlar olanaklı olmayabilir

Halüsinasyon argümanı, doğru bir algıdan içeriden ayırt edilemeyen bir halüsinasyonun mümkün olduğunu varsayar. Ama gerçek halüsinasyonlar, örneğin ilaçların ya da hastalıkların yol açtığı halüsinasyonlar, çoğu zaman doğru algıdan farklıdır. Çoğu zaman kararsız ya da tutarsızdır ve kişi bazen onların gerçek olmadığını fark eder. Austin, Sense and Sensibilia'da, rüyaların ve benzeri deneyimlerin gerçek algılardan genellikle ayırt edilebildiğini savundu. Argümanın dayandığı mükemmel halüsinasyon, belki de yalnızca bir felsefi kurgudur.

Cevap: Bu itiraz, gerçek halüsinasyonlar hakkında bir şey söylüyor ve bu bakımdan dikkate değerdir. Ama argüman, gerçek halüsinasyonlara değil, olası halüsinasyonlara dayanır. Ders Ç0.6'da olanaklılığın, gerçekliğe değil, çelişkisizliğe bağlı olduğunu görmüştük. Mükemmel bir halüsinasyonun çelişki içerdiğini göstermek, onun gerçekte nadir olduğunu göstermekten çok daha zordur. Ders Ç2.1'deki nedensel zincir, böyle bir halüsinasyonun en azından fiziksel olarak olanaklı olduğunu düşündürür. Doğru algıdaki beyin durumu bir şekilde üretilebilirse, aynı deneyim de üretilebilir gibi görünür. Ama itirazın bir değeri vardır. Halüsinasyon argümanının gücünün, bir ölçüde, sinirbilimin henüz gerçekleştiremediği bir senaryoya dayandığını hatırlatır. Stanford Felsefe Ansiklopedisi de bu tür halüsinasyonların olanaklılığının yaygın biçimde kabul edildiğini, ama tartışmasız olmadığını belirtir. Bu ölçüde, argümanın birinci öncülü, göründüğünden daha tartışmalıdır.

Örnekler

Basit örnek: çay bardağındaki kaşık

Bir ince belli çay bardağına bir çay kaşığı bırakıldığında, kaşığın sapı, çayın yüzeyinde kırılmış gibi görünür. Kaşık düzdür; dokunduğunda düz olduğunu hissedersin. Ama gözüne kırık görünür.

Yanılsama Argümanı Çözümleyici ile bakalım. Durum türü: yanılsama, çünkü ortada gerçek bir nesne, kaşık, var ve olduğundan farklı bir niteliğe, kırıklığa, sahipmiş gibi görünüyor. Temel durum: fenomenal ilke kabul edilirse, kişinin farkında olduğu kırık bir şey vardır; kaşık kırık değildir; öyleyse kişinin farkında olduğu kırık şey kaşık değildir. Dışlama varsayımı: kişi kırık bir şeyin farkındaysa, kaşığın da farkında olamaz mı? Burada varsayım zayıf görünür. Kişi kaşığı görüyor, onu tanıyor, eline alabiliyor. Kırıklık, kaşığın kendisinin değil, kaşığın görünüşünün bir özelliği gibi duruyor. Yayma adımı: çay bardağındaki kaşık ile tezgâhın üzerindeki kaşık aynı türden deneyimler midir? Ayer'ın süreklilik gözlemine göre, kaşığa bakış açını yavaşça değiştirdiğinde kırıklığın görünen açısı adım adım değişir ve hiçbir noktada keskin bir geçiş fark edilmez.

Sonuç: Bu basit örnekte, yanılsama argümanının en zayıf halkası temel durumdaki dışlama varsayımıdır. Kişinin hem kaşığı hem de onun kırık görünüşünü fark ettiğini söylemek doğal görünüyor. Bu da İtiraz 2'nin gücünü gösteriyor. Ama fenomenal ilkeyi savunan biri, kişinin kaşığı yalnızca dokunma ve önceki bilgisi yoluyla "bildiğini", gözünün önündeki şeyin ise kırık bir görüntü olduğunu söyleyebilir. Bu ayrım, Ders Ç2.1'deki deneyim ile inanç ayrımına geri döner.

Orta örnek: hayalet uzuv

Bir kolunu ya da bacağını kaybetmiş kişilerin büyük bir kısmı, kaybettikleri uzvu hâlâ hissettiklerini bildirir. Bu olguya "hayalet uzuv" denir. Kişi, artık var olmayan elinin parmaklarını hissedebilir, hatta orada ağrı, kaşıntı ya da kasılma duyabilir. Hindistan doğumlu sinirbilimci V. S. Ramachandran ve çalışma arkadaşları, 1990'larda bu olguyu incelerken, aynalı bir kutu kullanarak bazı hastaların hayalet uzuv ağrısının hafifleyebildiğini bildirdiler. Hasta, sağlam elini kutunun bir bölmesine koyar ve aynada bu elin yansımasını, kayıp elinin yerinde görür. Sağlam elini oynattığında, kayıp eli de oynuyormuş gibi görünür, ve bazı hastalar, kayıp ellerindeki kasılmanın gevşediğini hissettiklerini söyler.

Yanılsama Argümanı Çözümleyici ile bakalım. Durum türü: halüsinasyon, en azından dokunma ve beden konumu duyuları açısından, çünkü hissedilen nesne, yani el, yoktur. Temel durum: kişi, kayıp eliyle doğrudan karşı karşıya değildir, çünkü el yoktur. Bu adım, halüsinasyon argümanında olduğu gibi, fenomenal ilkeye ihtiyaç duymaz. Yayma adımı: hayalet elin deneyimi ile sağlam elin deneyimi aynı türden midir? Kişi, içeriden, iki deneyimi çoğu zaman benzer biçimde tarif eder. Beyindeki temsilin, en azından kısmen, korunduğunu gösteren çalışmalar da vardır; Ramachandran'ın kendi bulguları ise korteksin yeniden düzenlendiğini de gösteriyordu. Robinson'ın nedensel argümanına göre, iki deneyimin yakın nedeni aynı beyin durumuysa, bu deneyimler aynı türdendir.

Sonuç: Hayalet uzuv, halüsinasyon argümanının yayma adımını destekler gibi görünen gerçek bir örnektir; ama kişi çoğu zaman uzvun olmadığını bilir. Kişinin elini hissetmesi, elin var olup olmamasından bağımsız olarak, beyindeki bir temsile bağlı görünür. Bu, sağlam elini hissetmenin de, en azından kısmen, aynı temsile bağlı olduğunu düşündürür. Ama bir ayrışmacı, sağlam eli hissetmenin, eli bir temsil aracılığıyla değil, beden yoluyla doğrudan hissetmek olduğunu savunabilir. Hayalet uzuv ise, ona göre, aynı temsilin elin yokluğunda çalışmasıdır, ama aynı türden bir deneyim değildir. Örnek, iki tarafa da malzeme sağlar ve tartışmanın sinirbilimle nasıl iç içe geçtiğini gösterir.

Gerçek hayat örneği: Charles Bonnet sendromu

Görme yetisini büyük ölçüde kaybetmiş bazı kişiler, örneğin ileri yaşta makula dejenerasyonu ya da katarakt geçirenler, net ve ayrıntılı görsel halüsinasyonlar görür: yüzler, insan figürleri, hayvanlar, desenler, binalar. Bu olguya, onu ilk kez 1760'ta kendi büyükbabası Charles Lullin'in deneyimlerinden yola çıkarak tanımlayan İsviçreli doğabilimci Charles Bonnet'nin adı verilir. Lullin, katarakt nedeniyle görmesi zayıfladığında, insanlar, kuşlar ve binalar görmeye başlamış, ama bunların gerçek olmadığının farkında olmuştu. Charles Bonnet sendromunun belirgin bir özelliği budur: kişiler çoğu zaman gördüklerinin gerçek olmadığını bilir, ve sendrom bir psikiyatrik bozukluğun işareti değildir.

Bu sendrom, felsefi tartışma için iki yönden önemlidir. Birincisi, gerçek bir halüsinasyon türünün, kişinin inançlarından bağımsız olarak, son derece ayrıntılı ve canlı olabileceğini gösterir. Bu, İtiraz 4'e bir cevaptır: bazı gerçek halüsinasyonlar, en azından görsel nitelik bakımından, doğru algıya oldukça yaklaşabilir. İkincisi, sendrom, Ders Ç2.1'deki deneyim ile inanç ayrımının tam bir örneğidir. Kişi bir yüz görür, ama yüzün orada olduğuna inanmaz. Deneyim bir yüzü sunar, ama inanç onu reddeder.

Yanılsama Argümanı Çözümleyici ile bakalım. Durum türü: halüsinasyon. Temel durum: kişi, gördüğü yüzle doğrudan karşı karşıya değildir, çünkü ortada bir yüz yoktur. Yayma adımı: bu halüsinasyon, bir yüzün doğru algısıyla aynı türden midir? Burada önemli bir fark var. Charles Bonnet halüsinasyonları çoğu zaman kişinin içeriden ayırt edebildiği deneyimlerdir. Kişi onların gerçek olmadığını çoğu zaman bilir. Bu bilgi bağlamdan, örneğin figürlerin beklenmedik yerlerde ya da beklenmedik boyutlarda görünmesinden gelebilir. Öyleyse sendrom, ayırt edilemez halüsinasyon değil, ayırt edilebilir halüsinasyon örneğidir. Halüsinasyon argümanının birinci öncülünü doğrudan desteklemez.

Sonuç: Charles Bonnet sendromu, halüsinasyonun gerçek ve ayrıntılı olabileceğini gösterir, ama argümanın ihtiyaç duyduğu "içeriden ayırt edilemezlik" koşulunu tam olarak sağlamaz. Bu, argümanın neden gerçek değil, olası halüsinasyonlara dayandığını da açıklar. Gerçek halüsinasyonlar, olası mükemmel halüsinasyonun ne kadar akla yatkın olduğunu gösteren ipuçlarıdır, ama argümanın yerini tutmaz.

Araç kartı: Yanılsama Argümanı Çözümleyici

Özet

• Yanılsamada gerçek bir nesne olduğundan farklı görünür; halüsinasyonda ortada algılanan bir nesne yoktur.
• İki argüman da bir temel durumdan (yanıltıcı deneyim) bir yayma adımıyla bütün deneyimlere genişler (Snowdon).
• Yanılsama argümanının temel durumu fenomenal ilkeye dayanır: bir şey F görünüyorsa, F olan bir şeyin farkındayız (Robinson, Broad).
• French ve Walters'a göre yanılsama argümanı, ek bir dışlama varsayımı olmadan geçersizdir.
• Halüsinasyon argümanının temel durumu kendiliğinden doğrudur; yükü ortak tür iddiası taşır.
• Yayma adımı süreklilik (Ayer), içeriden ayırt edilemezlik ve nedensel argümanla (Robinson) desteklenir; ayrışmacılık ortak tür iddiasını reddeder.
• Fenomenal ilkenin reddi zarfçılık ya da yönelimselcilik yoluyla yapılabilir; zarfçılık çoklu özellik sorunuyla karşılaşır.