Güven ve söz: tanıklığın ahlakı

Giriş

Königsberg'de anlatılan bir hikâyeye göre, Immanuel Kant her gün aynı saatte yürüyüşe çıkardı, ve komşuları saatlerini onun geçişine göre ayarlardı. Hikâyenin ne kadar doğru olduğu bilinmiyor. Ama Yeni Zelandalı filozof Annette Baier, 1986'da yayımlanan "Trust and Antitrust" (Güven ve Güvensizlik) makalesinde, bu hikâyeden ince bir ayrım çıkardı. Bir gün Kant uyuyakalıp yürüyüşe geç çıksaydı, komşuları belki hayal kırıklığına uğrardı. Ama Kant onları yüzüstü bırakmış, hele güvenlerine ihanet etmiş olmazdı. Kant onlara hiçbir şey vaat etmemişti; onlar yalnızca onun alışkanlığına dayanıyordu.

Şimdi farklı bir durum düşünelim. Komşunuz Rahşan Hanım, siz tatildeyken çiçeklerinizi sulayacağını söylüyor. Döndüğünüzde çiçekler kurumuş; Rahşan Hanım unutmuş. Burada hissettiğiniz şey, Kant'ın komşularının hissedeceği şeyden farklıdır. Rahşan Hanım size bir söz vermişti, ve siz ona güvenmiştiniz. Bu güven boşa çıktığında, yalnızca hayal kırıklığı değil, bir tür kırgınlık, belki de bir ihanet duygusu yaşarsınız.

Bu iki durum arasındaki fark, bu dersin konusudur. Ders Ç2.13'ten bu yana tanıklığı bir bilgi kaynağı olarak inceledik: bir söz hangi koşullarda bilgi verir, dinleyicinin güveni neye dayanır, bilginin kaynağı konuşanın inancı mı yoksa sözün kendisi mi? Ders Ç2.15'in son itirazı ve güvence görüşü, bu epistemolojik soruların içinden bir ahlaki boyutun belirdiğini göstermişti: bir şey söyleyen kişi bir sorumluluk üstlenir, ve dinleyicinin güveni bir ilişkinin parçasıdır. Bu ders, bu boyutu ele alıyor. Güven nedir, ve bir şeye dayanmaktan nasıl ayrılır? Bir konuşanın söylediklerinde gözetmesi gereken erdemler nelerdir? Bir dinleyici, ne zaman fazla, ne zaman az güvenmiş olur? Dersin aracı Güven Kalibrasyonu, güvenin miktarını konuşanın o konudaki güvenilirliğiyle karşılaştırıyor.

Bu dersin kazanımları:

• Dayanma ile güven arasındaki farkı, güvenin iyi niyet ve bağlılık açıklamalarını, Bernard Williams'ın doğruluk ve içtenlik erdemlerini ve akıllı güven kavramını açıklarsın. (anla)
• Bir güven ilişkisine Güven Kalibrasyonu'nu uygulayarak güvenin konuşanın o konudaki güvenilirliğine göre fazla mı az mı olduğunu belirler, önyargı ve bedel açısından sınarsın. (uygula)
• Güvenin fazlasının ve eksiğinin ne zaman bir epistemik ya da ahlaki hata olduğunu, ve konuşanın ile dinleyicinin sorumluluklarını gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Kavramlar bölümü önce güveni dayanmadan ayırıyor, sonra güvenin ne olduğuna dair iki açıklamayı, ardından konuşanın erdemlerini ve son olarak dinleyicinin güveninin nasıl değerlendirileceğine dair ölçütü tanımlıyor.

Her gün sayısız şeye dayanırız: merdivenin basamaklarına, saatin doğru çalışmasına, otobüsün tarifeye uymasına. Bunlar boşa çıktığında hayal kırıklığına uğrarız, ama ihanete uğradığımızı hissetmeyiz. Baier'e göre güven, dayanmanın özel bir türüdür: güvendiğimiz kişinin, bize ya da önemsediğimiz bir şeye karşı iyi niyetle davranacağına dayanırız. Güvenin bu özelliği, onu kırılgan kılar: güvenmek, kendimizi başkasının iyi niyetine açmak, ona bize zarar verme gücü tanımaktır. Baier'in deyişiyle güven, "başkasının bize karşı olası ama beklenmeyen kötü niyetine (ya da iyi niyet eksikliğine) karşı kabul edilmiş bir kırılganlıktır." Tanıklık için bu ayrım önemlidir. Bir termometrenin göstergesine dayanırız, ama bir arkadaşımızın sözüne güveniriz. Termometre yanlış gösterirse bozuk demektir; arkadaşımız yanlış söylerse, ya yanılmıştır ya da bizi aldatmıştır, ve ikincisi bir ihanettir.

Baier'in iyi niyet açıklaması, güvenin önemli bir yanını yakalar, ama bazı durumlarda zorlanır. Bir dolandırıcı, kurbanının iyi niyetine dayanabilir; ama bu, ona güvenmek değildir. Ya da, sizi hiç tanımayan bir doktora güvenirsiniz, ama onun size karşı özel bir iyi niyeti olduğunu düşünmezsiniz; yalnızca mesleğinin gereklerine bağlı olduğunu düşünürsünüz. Hawley'nin açıklaması, güvenin nesnesini iyi niyetten bağlılığa kaydırır. Bir sözün söylenmesi, Ders Ç2.15'te gördüğümüz güvence görüşünün vurguladığı gibi, konuşanı söylediğinin doğruluğuna bağlar. Dinleyici, bu bağlılığa güvenir. Hawley'nin açıklaması, güvensizliği de açıklar: birine güvensizlik duymak, onun bir şeye bağlı olduğuna inandığı hâlde bu bağlılığı yerine getireceğine dayanmamaktır. Ama bir şeye bağlı olmayan birine güvenmemek, ona güvensizlik değildir: tanımadığımız bir yabancının bize yol göstermesine güvenmeyiz, ama ona güvensizlik de duymayız, çünkü bize hiçbir şey vaat etmemiştir.

Ders Ç1.6'da Williams'ı, inanmaya karar veremeyeceğimizi savunan argümanıyla görmüştük. Truth and Truthfulness, onun son kitaplarından biridir. Williams, burada, Ders Ç2.13'te gördüğümüz yetkinlik ve içtenlik koşullarını, konuşanın karakterine ait erdemler olarak yeniden kurar. Titizlik, yalnızca doğru bilgiye sahip olmak değil, bir konuda konuşmadan önce, o konuda doğruyu bulmak için gereken çabayı göstermektir. İçtenlik ise, yalnızca yalan söylememek değil, söylediklerinin, inandıklarını yansıtmasına özen göstermektir. Williams'a göre iki erdem birbirinden bağımsızdır, ve her biri ayrı bir biçimde bozulabilir. Her duyduğunu doğrulamadan aktaran biri, içten ama titizlikten yoksundur. Ne söylediğini çok iyi bilen ama yanıltmak için konuşan biri ise, titiz ama içtenlikten yoksundur. Tanıklık ilişkisinde dinleyicinin güveni, konuşanın bu iki erdeme birlikte sahip olmasına dayanır.

O'Neill, 2002'de BBC radyosunda verdiği ve aynı yıl A Question of Trust (Bir Güven Sorunu) adıyla kitaplaşan Reith Konferansları'nda, kamusal tartışmalarda sık sık duyulan "güven bunalımı" söylemini eleştirdi. O'Neill'e göre, insanların kurumlara ya da birbirlerine "daha çok güvenmesi" kendi başına bir amaç olamaz. Güvenilmez birine daha çok güvenmek, bir kazanç değil, bir kayıptır. Asıl amaç, güvenilirliktir; ve dinleyicinin görevi, güvenini güvenilirliğe göre ayarlamaktır. Bu, Ders Ç0.10'da gördüğümüz kalibrasyon fikrinin, güvene uygulanmasıdır: iyi kalibre olmuş biri, olasılık tahminlerini gerçekleşen sonuçlara göre ayarladığı gibi, iyi kalibre olmuş bir dinleyici de güvenini konuşanların gerçek güvenilirliğine göre ayarlar. O'Neill ayrıca, şeffaflığın, yani daha çok bilginin yayımlanmasının, güveni kendiliğinden artırmadığını vurguladı: bir kurumun yayımladığı binlerce sayfalık belge, dinleyicinin o kurumun güvenilir olup olmadığını anlamasına yardım etmeyebilir. Güvenilirliği değerlendirmek, bilginin yalnızca erişilebilir değil, değerlendirilebilir olmasını gerektirir. "Akıllı güven" ifadesini O'Neill daha sonraki konuşma ve yazılarında, örneğin 2013'teki bir TED konuşmasında, güvenin akıllıca verilmesi ve akıllıca esirgenmesi olarak kullandı; Reith Konferansları'ndaki kavramı ise "akıllı hesap verebilirlik"ti.

Epistemolojide uzun süre yalnızca birinci hata, saflık, tartışıldı: insanların kanıtsız şeylere inanması, dolandırıcılara ve propagandacılara açık olması. Ders Ç2.14'te Elizabeth Fricker'ın "Saflığa Karşı" makalesi bu kaygının çağdaş bir ifadesiydi. Ama ikinci hata da gerçek bir hatadır. Güvenilir bir konuşana gereğinden az güvenmek, dinleyiciyi bilgiden yoksun bırakır; Reid'in de vurguladığı gibi, herkesin sözünü sınamadan kabul etmeyen biri, insanlığın birikiminin büyük kısmından yararlanamaz. Daha önemlisi, ikinci hata, konuşana karşı bir haksızlık da olabilir. İngiliz filozof Miranda Fricker'ın, Ders Ç1.1'de andığımız tanıklık haksızlığı kavramı, tam olarak bu durumu adlandırır: bir dinleyici, konuşanın kimliğine dair bir önyargı yüzünden onun sözüne hak ettiğinden az güvendiğinde, onu bilen biri olarak saygıyı hak eden bir kişi olarak görmemiş olur. Bu kavram, Ders Ç7.8'de ayrıntılı işlenecek; burada önemli olan, güvenin eksiğinin de, fazlası gibi, değerlendirilmesi gereken bir hata olduğudur.

Argüman

Bu bölüm, dinleyicinin güveninin bir epistemik ödev olduğunu, ve bu ödevin iki yönlü olduğunu, yani güvenin hem fazlasını hem eksiğini yasakladığını savunan bir argüman kuruyor.

1. Bir dinleyici, bir söze, konuşanın o konudaki güvenilirliğine göre ayarlanmış bir güvenle yaklaştığında, doğru inançlar edinme olasılığı en yüksektir; güvenilirliğin hak ettiğinden fazla ya da az güvendiğinde ise, sistemli olarak yanlış inançlar edinir ya da doğru inançları kaçırır.
2. İnançlarımızı, elimizdeki kanıta ve kaynakların güvenilirliğine uygun biçimde oluşturmak, Ders Ç1.6'da gördüğümüz anlamda bir epistemik ödevdir.
3. Bir dinleyicinin güveni, en azından dolaylı olarak, onun denetimi altındadır: dinleyici, konuşanlara dair bilgi toplayabilir, önyargılarını fark edip sorgulayabilir, ve güvenini zamanla ayarlayabilir.
4. Bir konuşanın sözüne, onun güvenilirliğiyle ilgisiz bir özelliği yüzünden hak ettiğinden az güvenmek, hem dinleyiciyi bilgiden yoksun bırakır hem de konuşana, bilen biri olarak gösterilmesi gereken saygıyı esirger.
5. Bir konuşanın sözüne hak ettiğinden fazla güvenmek ise, hem dinleyiciyi yanlış inançlara açık bırakır hem de, dinleyicinin inançlarına dayanarak eylediği ölçüde, başkalarına zarar verebilir.

Sonuç: Dinleyicinin, güvenini konuşanların güvenilirliğine göre ayarlama yönünde, dolaylı ama gerçek bir epistemik ödevi vardır. Bu ödev iki yönlüdür: saflığı da, aşırı güvensizliği de yasaklar. Ödevin ahlaki bir boyutu da vardır: güvenin eksiği konuşana, fazlası ise başkalarına karşı bir haksızlığa dönüşebilir. Bu sonuç, O'Neill'in akıllı güven ölçütünü bir ödev olarak ifade eder.

Birinci öncül, kalibrasyon fikrinin tanıklığa uygulanmasıdır. Bir dinleyicinin karşılaştığı konuşanlar, farklı güvenilirliktedir: bazıları bir konuda çok güvenilir, bazıları hiç güvenilir değildir. Bütün konuşanlara aynı güvenle yaklaşan bir dinleyici, ister herkese çok güvensin ister herkese az, ortalamada yanılır. Güvenini her konuşanın güvenilirliğine göre ayarlayan bir dinleyici ise, güvenilir konuşanlardan doğru bilgi alır, güvenilmez konuşanların yanlışlarından korunur.

Üçüncü öncül, Ders Ç1.6'daki istençdışıcılık tartışmasıyla bağlantılıdır. Orada, inanmaya doğrudan karar veremeyeceğimizi, ama inançlarımızı dolaylı yollarla, örneğin kanıt toplayarak ve dikkatimizi yönlendirerek, etkileyebileceğimizi görmüştük. Güven için de aynı şey geçerlidir: birine güvenmeye anında karar veremeyiz, ama güvenimizin dayandığı şeyleri, örneğin konuşanın geçmişini, uzmanlığını, çıkarlarını, araştırabiliriz; ve güvenimizin önyargılardan etkilenip etkilenmediğini sorgulayabiliriz.

En tartışmalı öncül: Aşırı güvensizliği bir haksızlık olarak tanımlayan dördüncü öncül. Bu öncüle iki yönden itiraz edilir. Birincisi, bir dinleyicinin, bir konuşana güvenmemekle ona bir haksızlık yaptığını söylemek, dinleyiciye bir yük yükler: dinleyici, herkese hak ettiği güveni vermekle yükümlü müdür? Bu, özgürce kanaat oluşturma hakkıyla çatışıyor gibi görünür. İkincisi, güvenin eksiğinin her zaman bir önyargıdan kaynaklanmadığı, bazen yalnızca bilgi eksikliğinden kaynaklandığı söylenebilir. Bir dinleyici, bir konuşanın güvenilir olduğunu bilmiyorsa, ona az güvenmesi bir haksızlık değil, bir bilgisizliktir. Öncülün savunucusu, öncülün bu ikinci durumu kapsamadığını, yalnızca konuşanın güvenilirliğiyle ilgisiz bir özelliğin, yani bir önyargının, güveni düşürdüğü durumları kapsadığını vurgular. Bu ayrım, Ders Ç7.8'de, Miranda Fricker'ın tanıklık haksızlığı kavramının merkezinde yer alacak.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Güven bir inanç değil, bir duygudur

Argüman, güveni, kanıta göre ayarlanabilen bir inanç gibi ele alıyor. Ama güven, inançtan çok bir duyguya, ya da bir duygusal tutuma benzer. Bir arkadaşa güvenmek, onun güvenilir olduğuna dair bir olasılık hesabı yapmak değil, ona karşı belirli bir açıklık ve rahatlık hissetmektir. Duygular, inançlar gibi kanıta göre ayarlanmaz; onlara epistemik ödevler yüklemek, bir kategori hatasıdır.

Cevap: İtiraz, güvenin gerçek bir özelliğine işaret ediyor. Melbourne Üniversitesi'nden filozof Karen Jones, 1996'da Ethics dergisinde yayımlanan "Trust as an Affective Attitude" (Duygusal Bir Tutum Olarak Güven) makalesinde, güvenin özünde bir duygusal tutum, yani karşıdakinin iyi niyetine ve yetkinliğine dair iyimser bir tutum olduğunu savundu. Ama Jones'un kendisi de, bu tutumun yerinde ya da yersiz olabileceğini, yani değerlendirilebileceğini kabul eder. Duygular, inançlardan farklı olsa da, değerlendirmeden muaf değildir: bir tehlikeye karşı korku yerindedir, zararsız bir şeye karşı korku ise yersizdir. Güven de böyledir: güvenilir birine karşı güven yerindedir, güvenilmez birine karşı güven ise yersizdir. Ayrıca, Argüman'ın üçüncü öncülü, güvenin doğrudan değil, dolaylı denetimini öne sürüyordu. Bir korkuyu, onun yersiz olduğunu öğrenerek ve tehlikesiz durumlarla karşılaşarak zamanla yumuşatabiliriz; bir güveni de, karşımızdakinin güvenilirliğine dair bilgi toplayarak zamanla ayarlayabiliriz. Güvenin duygusal yanı, ödevi ortadan kaldırmaz; ödevin nasıl yerine getirileceğini, yani doğrudan bir kararla değil, dolaylı bir eğitimle, belirler.

İtiraz 2: Yalan her zaman yanlış değildir

Konuşanın içtenlik erdemini merkeze almak, yalanın her zaman yanlış olduğunu varsayar. Ama birçok durumda yalan söylemek doğru görünür: bir zorbanın kurbanını sorduğu durumda, ya da bir dostu gereksiz yere incitmemek için. Kant, 1797'de yayımlanan "İnsan Sevgisinden Yalan Söyleme Hakkı Olduğu Sanısı Üzerine" adlı yazısında, kapıya gelip arkadaşınızın nerede saklandığını soran bir katile bile yalan söylememeniz gerektiğini savundu; ama çok az kişi bu sonucu kabul eder. Öyleyse içtenlik, mutlak bir ödev değildir, ve tanıklığın ahlakı onu mutlak saymamalıdır.

Cevap: Bu itiraz, ahlak felsefesinin uzun bir tartışmasına dayanıyor, ve bu ders o tartışmayı çözmeye çalışmıyor. Kant'ın yazısı, Fransız-İsviçreli yazar Benjamin Constant'ın bir itirazına cevaptı; ve gerçekten de, Kant'ın bu sonucu, onun ahlak felsefesinin en çok eleştirilen yanlarından biridir. Ama tanıklık epistemolojisi açısından önemli olan, yalanın tek tek durumlarda haklı olup olmadığı değil, yalanın tanıklık uygulamasının bütününe ne yaptığıdır. Ders Ç2.14'te Reid'in, doğruluk ilkesinin ve inanırlık ilkesinin birbirinin karşılığı olduğunu gördük: dinleyicilerin genel olarak güvenebilmesi, konuşanların genel olarak doğru söylemesine bağlıdır. Her yalan, bu karşılıklılığı biraz aşındırır. Birincil metinde Montaigne'in, insanları birbirine bağlayan tek şeyin söz olduğunu yazdığını göreceğiz. Bu bakış açısından, yalanın istisnai durumlarda haklı olabileceği kabul edilse bile, yalanın bir maliyeti olduğu, ve bu maliyetin yalnızca kandırılan kişiye değil, güvenin kendisine düştüğü görülür. İçtenlik, bu anlamda, mutlak bir kural değil, ağır bir varsayılandır: ondan sapmak, güçlü bir gerekçe gerektirir.

İtiraz 3: Dinleyiciden kalibrasyon beklemek ona fazla yük yükler

Akıllı güven ölçütü, dinleyicinin her konuşanın güvenilirliğini değerlendirebileceğini varsayar. Ama bir hastanın bir hekimin, bir yolcunun bir pilotun, bir okurun bir bilim insanının güvenilirliğini değerlendirmek için gereken bilgisi yoktur. Ders Ç2.13'te Hardwig'in epistemik bağımlılık tezini gördük: bilgimizin büyük kısmını, denetleyemediğimiz kişilere dayanarak ediniriz. Öyleyse dinleyiciye güvenini ayarlama ödevi yüklemek, ondan olanaksız bir şey istemektir.

Cevap: İtiraz, ödevin sınırlarını doğru biçimde çiziyor. Bir hasta, bir hekimin tıbbi yargısını değerlendiremez. Ama bu, güvenini hiç ayarlayamayacağı anlamına gelmez. Dinleyici, uzmanlığın kendisini değil, uzmanlığın dolaylı işaretlerini değerlendirebilir: hekimin bir kurumda çalışıp çalışmadığını, eğitiminin ve ruhsatının denetlenip denetlenmediğini, bir çıkar çatışması olup olmadığını, başka uzmanların aynı şeyi söyleyip söylemediğini. O'Neill'in vurguladığı gibi, kurumların görevlerinden biri, tam olarak bu tür işaretleri dinleyicinin değerlendirebileceği biçimde sunmaktır. Ayrıca ödev, mükemmel bir kalibrasyon değil, makul bir çaba ister: dinleyiciden, elindeki işaretleri kullanmasını ve önyargılarını sorgulamasını bekler. Acemi bir dinleyicinin bir uzmanı nasıl seçebileceği, Ders Ç7.3'te ayrıntılı ele alınacak.

İtiraz 4: Kalibre edilen güven, artık güven değildir

Baier'in tanımında güven, başkasının iyi niyetine karşı bir kırılganlığı kabul etmektir. Bir kişinin güvenilirliğini sürekli ölçen, hesaplayan, izleyen biri, kendini bu kırılganlığa açmamış, yalnızca bir hesap yapmıştır. İngiliz filozof Richard Holton, Avustralya'da çalışırken yayımladığı 1994 tarihli "Deciding to Trust, Coming to Believe" makalesinde (Australasian Journal of Philosophy 72), güvenmenin, karşıdakine bir "katılımcı tutumla" yaklaşmak, yani güven boşa çıkarsa ona kırılmaya hazır olmak olduğunu savundu. Sürekli izleme, bu katılımcı tutumla bağdaşmaz. Öyleyse güveni kalibre etme ödevi, güvenin kendisini ortadan kaldırır.

Cevap: İtiraz, kalibrasyonu sürekli bir izleme gibi anlıyor; ama kalibrasyon, çoğu zaman bir ilişkinin başında ya da bir uyarı işareti çıktığında yapılır, her an değil. Bir arkadaşa güvenmeye karar vermeden önce, onu bir süre tanırız; güvendikten sonra ise, her sözünü sınamayız. Güvenin kırılganlığı, kalibrasyonla ortadan kalkmaz; kalibrasyon, bu kırılganlığa kime karşı açılacağımızı belirler. Ayrıca, Ders Ç2.14'te gördüğümüz Sperber'in epistemik uyanıklık fikri, güven ile uyanıklığın birbirini dışlamadığını, aksine birlikte işlediğini öne sürüyordu: insanlar, uyanık olabildikleri için güvenebilir. Bir kalibrasyon ödevi, güveni kaldırmaz; onu daha az kırılgan değil, daha az kör yapar.

Örnekler

Basit örnek: hava durumu ve komşu

Sabah dışarı çıkmadan önce, Murat iki kaynağa bakıyor. Birincisi, telefonundaki hava durumu uygulaması: "Öğleden sonra yüzde yetmiş yağmur." İkincisi, emekli bir meteoroloji teknisyeni olan komşusu İhsan Bey: "Bugün yağmur yağmaz, gökyüzüne bak, bulutlar dağılıyor."

Güven Kalibrasyonu ile bakalım. Dayanma mı güven mi? Murat, uygulamaya dayanıyor; uygulama yanlış çıkarsa hayal kırıklığına uğrar, ama ihanete uğramış hissetmez. İhsan Bey'e ise güveniyor: İhsan Bey yanılırsa, Murat ona kırılmaz belki, ama İhsan Bey'in sözü, bir kişinin, kendi bilgisine dayanarak, ona bir şey söylemesidir. Güvenilirlik kanıtı: uygulama, büyük veri ve sayısal modellere dayanıyor; İhsan Bey'in ise uzun bir deneyimi var, ama gökyüzüne bakarak yapılan kısa vadeli tahminlerin sınırları da var. Sapma: Murat, İhsan Bey'i sevdiği ve saydığı için ona daha fazla güvenmeye eğilimli olabilir; bu, güvenilirlikle ilgisiz bir etken.

Sonuç: Bu örnekte, kalibrasyon, iki kaynağın güvenilirliğini konu bazında karşılaştırmayı gerektiriyor. Birkaç saatlik yağmur tahmininde, modern tahmin sistemleri genellikle tek bir gözlemciden daha güvenilirdir; İhsan Bey'in deneyimi ise, belki yerel rüzgâr örüntüleri gibi, modelin yakalayamadığı ayrıntılarda değerlidir. Murat, şemsiyesini alıp İhsan Bey'e teşekkür edebilir. Ama örnek, güvenin kalibrasyonunun, sevgiden ya da saygıdan bağımsız yapılması gerektiğini de gösteriyor: İhsan Bey'e saygı duymak, onun her tahminine aynı ölçüde güvenmeyi gerektirmez. Saygı kişiye, güven ise konuya göre verilir.

Orta örnek: kötü haberi söylemek

Bir onkoloji polikliniğinde, Dr. Sevgi Hanım, hastası Ali Bey'e biyopsi sonucunu açıklamak zorunda. Sonuç iyi değil. Ali Bey'in eşi, odaya girmeden önce Dr. Sevgi Hanım'ı kenara çekip, "Lütfen ona her şeyi söylemeyin, kaldıramaz" diyor.

Bu durum, Williams'ın iki erdemi arasındaki bir gerilimi gösteriyor. İçtenlik, Ali Bey'e gerçeği söylemeyi gerektirir. Ama şefkat, ve belki eşin isteği, gerçeği yumuşatmayı, hatta gizlemeyi önerir. Tıp, bu gerilim üzerine uzun süre düşündü. MD Anderson Kanser Merkezi'nden Amerikalı psikiyatr Walter Baile ve aralarında onkolog Robert Buckman'ın da bulunduğu çalışma arkadaşları, 2000'de The Oncologist dergisinde, kötü haber vermek için altı adımlı bir protokol önerdi; protokol, adımların İngilizce baş harflerinden SPIKES adıyla bilinir. Protokolün adımlarından ikisi, bu dersin konusuyla doğrudan ilgilidir. Birincisi, hastanın ne bildiğini ve ne algıladığını öğrenmek. İkincisi, hastanın ne kadar bilgi istediğini sormak. Protokol, gerçeği gizlemeyi önermez; ama gerçeğin hastanın hızında ve hastanın istediği ölçüde verilmesini önerir.

Güven Kalibrasyonu ile, bu kez konuşanın gözünden bakalım. Ali Bey'in hekimine güveni, hekimin ona doğruyu söyleyeceğine dair bir bağlılığa dayanıyor. Hekim, eşinin isteğine uyup gerçeği gizlerse, Ali Bey'in güveninin dayandığı bağlılığı ihlal eder; Ali Bey bunu sonradan öğrenirse, yalnızca bu bilgiye değil, hekimin bundan sonraki bütün sözlerine güvenini yitirebilir. Öte yandan, gerçeği hastanın istemediği bir hızda ve biçimde söylemek, titizlik ve içtenlik erdemlerini korur ama başka bir değeri, hastanın kendi sürecini yönetme hakkını, ihlal eder.

Sonuç: Bu örnek, İtiraz 2'nin cevabını somutlaştırıyor. İçtenlik, mutlak bir kural gibi işlemiyor; ama ağır bir varsayılan olarak işliyor. SPIKES protokolünün önerdiği şey, içtenlikten vazgeçmek değil, onu şefkatle birleştirmenin yollarını bulmak. Ve örnek, tanıklığın ahlakının bir başka yanını da gösteriyor: bir konuşanın içtenliği, yalnızca bu tek sözü değil, gelecekteki bütün sözlerinin güvenilirliğini de taşır. Bir yalan, ortaya çıktığında, yalnızca bir yanlışı değil, bir güven ilişkisini de ortadan kaldırır.

Gerçek hayat örneği: bir makalenin bedeli

1998'de, İngiliz hekim Andrew Wakefield ve on iki arkadaşı, saygın tıp dergisi The Lancet'te, on iki çocuğu inceleyen kısa bir makale yayımladı. Makale, kızamık, kabakulak ve kızamıkçık aşısı (KKK) ile bağırsak hastalığı ve otizm arasında bir bağlantı olabileceğini öne sürüyordu. Wakefield, makalenin tanıtıldığı basın toplantısında, aşının üç ayrı doz olarak yapılmasını önerdi. Haber, İngiltere'de ve başka ülkelerde geniş yer buldu. Sonraki yıllarda İngiltere'de KKK aşısı oranları belirgin biçimde düştü.

Sonraki yıllarda, gazeteci Brian Deer'in araştırmaları, Wakefield'in çalışmasında ciddi sorunlar ortaya çıkardı: açıklanmamış çıkar çatışmaları ve çocukların verilerinin çarpıtılması. The Lancet, makaleyi 2010'da tamamen geri çekti. Aynı yıl, İngiltere'nin Genel Tıp Konseyi, Wakefield'in hekimlik kaydını sildi. Bu arada, sayısız büyük ölçekli çalışma, KKK aşısı ile otizm arasında bir bağlantı bulmadı.

Güven Kalibrasyonu ile bakalım. Konuşan tarafı: Wakefield, Williams'ın iki erdemini de çiğnedi. Titizlik yoktu, çünkü on iki çocukla yapılan bir çalışmadan geniş bir sonuç çıkarıldı; içtenlik de yoktu, çünkü açıklanmayan çıkarlar ve çarpıtılmış veriler vardı. Dinleyici tarafı: aşı konusunda karar veren anne babalar, Wakefield'in sözüne, onun bir hekim olmasına ve saygın bir dergide yayımlamasına dayanarak güvendi. Bu güven, ilk bakışta, O'Neill'in akıllı güven ölçütüne uygundu: kurumsal işaretler, yani hekim unvanı ve dergi, güvenilirlik gösteriyordu. Ama aynı işaretler, aşının güvenli olduğunu söyleyen çok daha büyük bir kanıt birikiminin arkasında da vardı, ve bu birikim göz ardı edildi.

Bu örnek, güvenin ahlakının iki yüzünü gösteriyor. Bir yandan, bir konuşanın güveni kötüye kullanması, yalnızca kendi dinleyicilerine değil, onların çocuklarına ve topluma zarar verebilir: aşı oranlarının düşmesi, aşısız çocukları ve bağışıklığı olmayanları hastalığa açık bıraktı. Öte yandan, örnek, dinleyicilerin kalibrasyon görevinin ne kadar zor olduğunu da gösteriyor: saygın bir dergide yayımlanan bir makale, normalde güvenilirliğin güçlü bir işaretidir. Ders Ç2.13'teki bağımsız zincir ilkesi, bu tür durumlarda bir rehber sunar: tek bir kaynak, ne kadar saygın olursa olsun, birbirinden bağımsız çok sayıda kaynağın söylediğine karşı tartılmalıdır. Güvenin kırılması kolay, onarılması zordur: bu olaydan sonra aşılara dair güveni yeniden inşa etmek, yıllar süren kamu sağlığı çabası gerektirdi.

Araç kartı: Güven Kalibrasyonu

Özet

• Dayanma, bir şeyin belirli biçimde davranacağını varsaymaktır; güven, Baier'e göre, başkasının iyi niyetine dayanmak ve buna karşı bir kırılganlığı kabul etmektir. Dayanma boşa çıkınca hayal kırıklığı, güven boşa çıkınca ihanet duyulur.
• Hawley'nin bağlılık açıklamasına göre, birine güvenmek, onun bir şeye bağlı olduğuna inanıp bu bağlılığa dayanmaktır; söylemek, konuşanı söylediğine bağlar.
• Williams'ın doğruluk erdemleri: titizlik (doğruyu bulma özeni) ve içtenlik (inandığını söyleme eğilimi); ikisi ayrı ayrı bozulabilir.
• O'Neill'in akıllı güven ölçütü: amaç daha çok güvenmek değil, güveni güvenilirliğe göre yerinde vermektir; şeffaflık tek başına güvenilirliği değerlendirilebilir kılmaz.
• Güvenin iki hatası vardır: saflık (fazla güven) ve aşırı güvensizlik (az güven); ikincisi, önyargıdan kaynaklandığında bir tanıklık haksızlığıdır (Miranda Fricker, Ç7.8).
• Dinleyicinin güvenini ayarlama yönünde dolaylı bir epistemik ödevi vardır; içtenlik ise konuşan için mutlak bir kural değil, ağır bir varsayılandır.
• Güven Kalibrasyonu, güveni güvenilirlik kanıtıyla karşılaştırır, önyargıyı ve bedeli sınar, ve güveni küçük adımlarla ayarlamayı önerir.