Tanıklık sorunu: başkasının sözü bilgi verir mi?

Giriş

Salı akşamı Gülsüm Hanım, apartmanın merdiveninde komşusu Sevim Hanım'la karşılaşıyor. Sevim Hanım, "Yarın sabah dokuzdan akşam altıya kadar sular kesik, haberin olsun" diyor. Gülsüm Hanım eve girip iki büyük tencereyi dolduruyor, çamaşır makinesini o akşam çalıştırıyor. Ertesi sabah dokuzda musluğu açıyor; su akmıyor.

Gülsüm Hanım, salı akşamı, suların kesileceğini biliyor muydu? Kendisi hiçbir şey görmemişti; ne bir arıza, ne bir duyuru. Elindeki tek şey, komşusunun sözüydü. Sevim Hanım ise bunu mahallenin muhtarından duymuştu. Muhtar, belediyenin su idaresinin gönderdiği kısa mesajı okumuştu. Su idaresi de, ana borudaki bir onarım için kesinti planlayan teknik ekibin kararını duyurmuştu. Gülsüm Hanım'ın inancı, dört halkalı bir zincirin ucundaydı ve o zincirin hiçbir halkasını kendisi denetlememişti.

Şimdi aynı hikâyeyi bir farkla anlatalım. Sevim Hanım bunu muhtardan değil, pazarda konuşan iki kadından duymuş olsun; onlar da "biri söyledi" diyor. Bu kez de su kesiliyor. Gülsüm Hanım'ın inancı yine doğru çıkıyor. Ama bu ikinci durumda, onun suların kesileceğini bildiğini söylemek, birinci durumdaki kadar kolay mı? Çoğumuz duraksarız. İki durumda Gülsüm Hanım'ın elinde aynı söz vardı, aynı komşudan. Fark, onun göremediği bir yerde, zincirin geri kalanındaydı.

Bu ders, felsefede tanıklık sorunu (problem of testimony) olarak bilinen soruyu kuruyor: başkasının sözü, bize bilgi verebilir mi, ve verebiliyorsa hangi koşullarda? Ders Ç1.1'de bildiklerimizin büyük kısmının başkalarından geldiğini, Ders Ç2.1'de ise bir tanığın dürüst olmasının her söylediğinin algıya dayandığı anlamına gelmediğini görmüştük. Bu ders, o gözlemleri bir sorun olarak bir araya getiriyor ve bir sözü kaynağına kadar geriye doğru izlemek için Tanıklık Zinciri adlı bir araç sunuyor. Sözün hangi koşullarda bilgi verdiğine dair iki büyük gelenek, Hume'un ve Reid'in gelenekleri, bir sonraki dersin konusu.

Bu dersin kazanımları:

• Tanıklık kavramını, epistemik bağımlılığı, yetkinlik ve içtenlik koşullarını, kabul ilkesini ve tanıklığın aktarım olarak anlaşılmasını açıklarsın. (anla)
• Bir iddiaya Tanıklık Zinciri'ni uygulayarak onu kaynağına kadar izler, zincirin en zayıf halkasını ve zincirlerin birbirinden bağımsız olup olmadığını belirlersin. (uygula)
• Bilgi için her kaynağı kendin denetlemen gerektiğini savunan bireyci görüşü ve Locke'un "her halka kanıtı zayıflatır" kuralını gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Kavramlar bölümü önce tanıklığın ne olduğunu, sonra ona ne ölçüde bağımlı olduğumuzu, ardından bir sözün güvenilir olması için gereken iki koşulu ve son olarak tanıklığa güvenmenin bir hak olup olmadığını tartışan ilkeyi tanımlıyor.

Gündelik dilde "tanıklık" kelimesi çoğunlukla mahkemeyi çağrıştırır: yemin etmiş birinin gördüğünü anlatması. Epistemolojideki kullanım çok daha geniştir. Bir haritaya bakıp bir şehrin nerede olduğunu öğrenmek, bir ders kitabından bir tarih öğrenmek, bir ilacın prospektüsünü okumak, birine yol sormak, bir haber sitesinden bir deprem haberini okumak: bunların hepsi tanıklıktır. Ortak noktaları, inancın kaynağının kişinin kendi algısı, belleği ya da akıl yürütmesi değil, bir başkasının bir şeyi doğru olarak ileri sürmesi olmasıdır. Tanıklığın tam tanımı tartışmalıdır: bir kişinin farkında olmadan bıraktığı bir iz, örneğin bir yazışmada geçen dikkatsiz bir ayrıntı, tanıklık sayılır mı? Bu sorular Ders Ç2.15'te ele alınacak. Bu ders için geniş tanım yeterlidir.

Amerikalı filozof John Hardwig, 1985'te The Journal of Philosophy'de yayımlanan "Epistemic Dependence" makalesinde, bu bağımlılığın bir eksiklik değil, modern bilginin temel bir özelliği olduğunu savundu. Hardwig'in örnekleri, bilimden geliyordu. Bir fizikçi, bir deneyin sonucunu bildiren bir makaleye güvenir, ama deneyi kendisi tekrarlamaz; tekrarlayamaz da, çünkü bunun için ne zamanı ne donanımı vardır. Hatta makalenin yazarlarından hiçbiri, deneyin bütün parçalarını kendisi denetleyemez: biri dedektörü, biri yazılımı, biri istatistiksel çözümlemeyi bilir. Bugün parçacık fiziğinin bazı makalelerinin binlerce yazarı vardır. Hardwig'e göre, bu durumda bilgiyi tek tek bireylere değil, birbirine güvenen bir topluluğa yüklemek gerekebilir. Bir sıradan insan için bağımlılık daha da derindir. Dünyanın döndüğünü, mikropların hastalık yaptığını, ülkesinin nüfusunu, kendi kan grubunu, çoğu insan, başkalarının sözünden bilir.

İki koşul birbirinden bağımsızdır, ve her biri ayrı bir yoldan bozulabilir. Bir kişi tamamen içten olup yanılıyor olabilir: Ders Ç2.7'de gördüğümüz gibi, net ve kendinden emin bir bellek bile yanlış olabilir, ve bu belleğe dayanarak konuşan biri yalan söylemiyordur. Bir kişi de konuyu çok iyi bilip bilerek yanlış söyleyebilir. Giriş'teki ilk zincirde, muhtar hem yetkindir, çünkü su idaresinin mesajını doğrudan okumuştur, hem de içtendir, çünkü komşularını yanıltmak için bir nedeni yoktur. Pazardaki iki kadının yetkinliği ise belirsizdir: "biri söyledi" demeleri, onların da bir zincirin ucunda olduğunu, ve o zincirin başını bilmediklerini gösterir. Ders Ç1.1'de Edward Craig'in, bilgi kavramını onun hangi ihtiyaçtan doğduğunu sorarak anlamayı öneren yaklaşımına değinmiştik; Craig'e göre bu ihtiyaç, güvenilir bilgi verenleri tanımaktır. Ders Ç1.14'te de, bilginin değerinin bir bölümünün, başkalarına güvenilir bir işaret vermesinde yattığını görmüştük. Yetkinlik ve içtenlik, iyi bir bilgi vereni tanımlamanın iki temel boyutudur.

Ders Ç2.8'de Burge'ün 1993 tarihli "Content Preservation" makalesinde tanıklığı belleğe benzettiğini görmüştük. Aynı makalede Burge, kabul ilkesini ortaya koydu. İlkenin en önemli kelimesi "yetkili"dir (entitled). Burge'e göre, dinleyicinin konuşanın güvenilir olduğuna dair kendi kanıtına sahip olması gerekmez; anlaşılır bir sözü kabul etmek, aksine bir neden yoksa, kendiliğinden haklı bir tutumdur. Ders Ç2.9'da, Burge'ün bilgisayara dayanan kanıtlara güvenmeyi tanıklıktakine benzer bir yetki olarak sunduğunu görmüştük. Kabul ilkesi, tanıklık tartışmasında bir tarafı temsil eder. Karşı taraf, bir söze güvenmek için dinleyicinin, konuşanın ya da genel olarak tanıklığın güvenilirliğine dair olumlu nedenlere sahip olması gerektiğini savunur. Bu tartışma, indirgemecilik ve indirgemecilik karşıtlığı adlarıyla bilinir ve Ders Ç2.14'ün konusudur.

Aktarım görüşünün sezgisel çekiciliği açıktır. Muhtar, suların kesileceğini bildiği için, Sevim Hanım'a söylediğinde bu bilgiyi ona geçirir; Sevim Hanım da Gülsüm Hanım'a. Bilgi, bir el feneri gibi elden ele geçer. Bu görüşün iki sonucu vardır. Birincisi, zincirdeki bir halka bilmiyorsa, ondan sonraki halkalar da bilemez: bilmeyen biri, sahip olmadığı bilgiyi aktaramaz. İkincisi, tanıklık, bilgi üretmez, yalnızca taşır. Ders Ç2.8'de belleğin yalnızca koruyucu mu yoksa üretken mi olduğunu tartışmıştık; aynı soru tanıklık için de sorulur. Amerikalı filozof Jennifer Lackey, aktarım görüşüne karşı, konuşanın kendisi bilmediği hâlde dinleyiciye bilgi verebildiği vakalar önerdi. Bu vakalar ve aktarım tartışmasının ayrıntıları Ders Ç2.15'te.

Argüman

Bu bölüm, tanıklığın bireysel denetim olmadan da bilgi verebileceğini, ama bunun hangi koşullarda olduğunun ayrı bir sorun oluşturduğunu savunan bir argüman kuruyor.

1. Bildiğimizi düşündüğümüz önermelerin büyük kısmı, en azından kısmen, tanıklığa dayanır: tarih, coğrafya, bilim, hukuk, hatta kendi kişisel geçmişimizin bazı kısımları.
2. Bu tanıklıkların çoğunun güvenilirliğini, yine tanıklığa başvurmadan, tek başımıza denetleyemeyiz; denetlemeye çalıştığımızda da çoğu zaman başka tanıklıklara başvururuz.
3. Bilgi için her tanıklığın bireysel olarak ve tanıklıktan bağımsız biçimde denetlenmesi gerekseydi, bu önermelerin büyük kısmını bilmiyor olurduk.
4. Ama bu önermelerin önemli bir kısmını gerçekten bildiğimizi düşünmek için iyi nedenler vardır: tanıklığa dayanarak yaptığımız sayısız tahmin ve eylem, örneğin bir tren saatine güvenmek ya da bir ilacı prospektüsüne göre kullanmak, düzenli olarak başarılı olur.
5. Öte yandan, her tanıklık bilgi vermez: yalanlar, yanılgılar ve kaynağı belirsiz söylentiler, doğru çıksalar bile, bilgi vermeyebilir.

Sonuç: Tanıklık, bireysel denetim olmadan da bilgi verebilir; ama her tanıklık bilgi vermez. Öyleyse tanıklık sorunu, tanıklığın bilgi verip vermediği değil, hangi koşullarda verdiği sorusudur. Bu koşullar üç yerde aranabilir: konuşanda, yani onun yetkinliğinde ve içtenliğinde; dinleyicide, yani onun sözü değerlendirme biçiminde; ve sözün dinleyiciye ulaşana kadar geçtiği zincirde. Giriş'teki iki hikâye, bu üç yerden üçüncüsünün, dinleyicinin göremediği hâlde, sonucu değiştirebildiğini gösteriyor.

Birinci ve ikinci öncüller, Hardwig'in epistemik bağımlılık tezinin özetidir. İkinci öncülün kritik ifadesi, "yine tanıklığa başvurmadan"dır. Bir haritanın doğru olup olmadığını denetlemek için, şehre gidip bakabiliriz; ama oraya hangi yoldan gideceğimizi bir yol tabelasından, yani bir başka tanıklıktan öğreniriz. Bir ilacın etkisini denetlemek için bir klinik çalışmanın sonuçlarını okuruz; ama o sonuçlar da bir tanıklıktır. Tanıklığı tanıklıktan bağımsız olarak denetleme girişimi, çoğu zaman bir çemberin içinde döner. Bu, Ders Ç2.8'de bellek için gördüğümüz epistemik döngüsellik sorununun tanıklıktaki karşılığıdır.

Dördüncü öncül, bir tür başarıya başvuruyor. Tanıklığa dayanarak eyleriz ve eylemlerimiz düzenli olarak işe yarar. Bu başarı, tanıklığın en azından genel olarak güvenilir olduğuna dair bir kanıttır. Ama dikkat: bu kanıtın kendisi de, kısmen, tanıklığa dayanır. Bir tren saatinin doğru çıktığını kendi gözümüzle görürüz, ama bir ilacın işe yaradığını çoğu zaman hekimimizin sözünden öğreniriz.

En tartışmalı öncül: Bireysel denetimin olanaksızlığını söyleyen ikinci öncül. Bir sonraki dersin konusu olan indirgemeci gelenek, tam olarak bu öncüle itiraz eder. Hume'a göre, tanıklığa duyduğumuz güven, tanıklıkların gerçeklerle uyuştuğunu kendi deneyimimizde gözlemlememize dayanır. Biz, hayatımız boyunca, insanların söylediklerinin çoğunlukla doğru çıktığını görmüşüzdür, ve bu gözlem, tanıklığa güvenmemizin tümevarımsal bir gerekçesidir. Bu doğruysa, tanıklığı tanıklıktan bağımsız olarak, en azından genel olarak, denetleyebiliriz. İndirgemeci olmayanlar ise, bu gözlemin, bir kişinin tanıklığa dayanarak bildiği şeylerin genişliğini açıklamaya yetmeyecek kadar dar olduğunu savunur: hiçbirimiz, bilimsel makalelerin ya da tarih kitaplarının söylediklerinin gerçeklerle uyuştuğunu kendimiz gözlemlemedik. Argümanın sonucu, bu tartışmanın her iki tarafıyla da uyumludur, çünkü yalnızca tanıklığın bilgi verebildiğini söyler; nasıl verdiğini açık bırakır.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Başkasının anlayışıyla bilinmez

Locke, İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme'nin birinci kitabında, başkalarının görüşlerini kendimiz incelemeden benimsemenin bize bilgi vermediğini yazar: başkalarının gözüyle görmeyi ne kadar umabilirsek, başkalarının anlayışıyla bilmeyi de o kadar umabiliriz. Başkalarının görüşleri, doğru olsalar bile, zihnimizde yalnızca "dolaşır", ve bizi bir zerre daha bilgili yapmaz. Bu görüşe göre gerçek bilgi, kişinin kendi aklıyla kavradığı şeydir; tanıklık, en iyi ihtimalle, bir inanç ya da kanaat verir.

Cevap: Locke'un uyarısı, belirli bir türden bilişsel başarı için güçlüdür. Ders Ç1.15'te anlama ile bilgi arasındaki farkı görmüştük: bir açıklamayı anlamak, onu kendi düşüncende kullanabilmeyi gerektirir, ve bu yetenek sözle aktarılamaz. Locke'un pasajı, bağlamında okunduğunda, tam olarak bu türden bir şeyden, bilimlerde ve felsefede bir gerçeğin nedenlerini kavramaktan söz eder: Aristoteles, başkasının görüşlerini incelemeden benimsediği için bilge sayılmadı; Locke'a göre bu onu filozof yapmadıysa, kimseyi yapmaz. Ama bu, sıradan önermesel bilgi için aynı sonucu gerektirmez. Gülsüm Hanım'ın suların kesileceğini bilmesi için, su şebekesinin işleyişini kavraması gerekmez. Locke'un kendisi de, Deneme'nin dördüncü kitabında, tanıklığa dayanan inançların derecelerini ve onlara ne zaman güvenilebileceğini ayrıntılı biçimde tartışır. Locke'a göre tanıklık bilgi değil, olasılık verir; çağdaş epistemolojinin çoğu ise, Ders Ç1.10'da gördüğümüz yanılabilirci bilgi anlayışıyla, olasılığın belirli koşullarda bilgi için yeterli olabileceğini kabul eder. İtiraz, tanıklığın verdiği şey ile anlamanın verdiği şey arasındaki farkı doğru biçimde vurgular; ama o farkı, bilgi ile bilgi-olmayan arasındaki farkla karıştırır.

İtiraz 2: Tanıklık bağımsız bir kaynak değildir

Tanıklık, algıdan, bellekten ve akıl yürütmeden ayrı bir bilgi kaynağı değildir. Gülsüm Hanım komşusunun sözünü işitir; bu bir algıdır. Komşusunun genellikle doğru söylediğini hatırlar; bu bellektir. Ve bu ikisinden, komşusunun bu kez de doğru söylediğini çıkarır; bu bir akıl yürütmedir. Öyleyse tanıklık sorunu diye ayrı bir sorun yoktur; tanıklık, öbür kaynakların bir birleşimidir.

Cevap: Bu itiraz, indirgemeciliğin güçlü bir biçimidir ve Ders Ç2.14'te ayrıntılı ele alınacak. Burada iki nokta yeterlidir. Birincisi, tanıklıkta algının rolü, sözün işitilmesi ya da okunmasıyla sınırlıdır; sözün içeriği, yani suların kesileceği, algılanmaz. Algı, Gülsüm Hanım'a komşusunun ne dediğini verir, suların ne olacağını değil. İkincisi, itirazın çıkarım adımı, dinleyicinin konuşanın güvenilirliğine dair yeterli kanıta sahip olmasını gerektirir. Gülsüm Hanım komşusunu tanıyor; ama bir yabancıya yol sorduğumuzda, bir gazete haberini okuduğumuzda ya da bir ansiklopedi maddesine baktığımızda, konuşanın güvenilirliğine dair kişisel kanıtımız çoğu zaman yoktur ya da çok zayıftır. Bu durumlarda da bir şeyler öğrendiğimiz görünüyorsa, tanıklığın kanıt değeri, dinleyicinin kendi çıkarımına tam olarak indirgenemez. Bu, tanıklığın öbür kaynaklardan tamamen bağımsız olduğu anlamına gelmez; ama ayrı bir epistemolojik soru doğurduğunu gösterir.

İtiraz 3: Her halka kanıtı zayıflatır

Locke, Deneme'nin dördüncü kitabında, İngiliz hukukunun bir kuralına dikkat çeker: bir belgenin onaylı bir kopyası mahkemede kanıt sayılır, ama kopyanın kopyası, ne kadar güvenilir tanıklarca onaylanmış olursa olsun, kanıt sayılmaz. Locke buradan genel bir kural çıkarır: bir tanıklık, aslından ne kadar uzaksa, gücü o kadar azdır. Gözüyle gören güvenilir bir kişinin sözü iyi bir kanıttır; onun sözünü aktaran ikinci kişinin tanıklığı daha zayıftır; söylentinin söylentisini aktaran üçüncü kişininki daha da zayıftır. İtiraz buradan, Locke'un kendisinin varmadığı bir sonuca varır: kural doğruysa, uzun zincirlerden, örneğin yüzyıllar öncesine uzanan tarihsel bilgiden, bilgi edinemeyiz; olsa olsa giderek azalan bir olasılık ediniriz.

Cevap: Locke'un kuralı, tek bir zincir için büyük ölçüde doğrudur: bir zincirdeki her halka, hata ya da bozulma için yeni bir fırsattır. Ama kuralın kendisi tek bir zincirle sınırlıdır, ve Locke da bunu bilir: aynı kitapta tanıkların sayısını ve birbirinden habersiz tanıkların uyuşmasını onayı güçlendiren etkenler arasında sayar, hatta bin yedi yüz yıl öncesine dair tarihsel bilgiyi bu yolla savunur. Kuralı iki durum sınırlar. Birincisi, bağımsız zincirlerdir. Bir olayı birbirinden habersiz birçok kaynak aynı biçimde aktarıyorsa, her biri tek başına zayıf olsa da, hepsinin birden aynı yanlışa düşme olasılığı çok düşüktür. Ders Ç0.10 ve Ç1.5'te gördüğümüz olasılık kurallarıyla söylersek, bağımsız kanıtlar birbirini güçlendirir. Tarihçiler, tam bu nedenle, birbirinden bağımsız kaynakları arar. İkincisi, zincirin halkalarının niteliğidir. Locke'un örneği, elle yapılan kopyaların kopyasıydı. Bir arşiv kaydı, bir basılı kitap ya da sayısal bir belge, halkalar arasında içeriğin değişmeden taşınmasını sağlayan kurumsal ve teknik güvencelerle aktarılabilir. Böyle bir zincirde, halka sayısı artsa da, bozulma olasılığı Locke'un düşündüğü ölçüde artmayabilir. Kuralın değerli çekirdeği şudur: bir zincirin gücü, halkalarının sayısına değil, halkalarının ne kadar bağımsız ve ne kadar korunaklı olduğuna bağlıdır. Tanıklık Zinciri aracı, bu iki soruyu sormak için tasarlandı.

İtiraz 4: Kaynağı bilinmeyen söz tanıklık değildir

İnternette, kimin yazdığını bilmediğimiz metinlerden sürekli bilgi ediniyoruz. Bir çevrimiçi ansiklopedinin maddesini yüzlerce kişi yazmış, düzeltmiş, silmiş olabilir; bir sosyal medya paylaşımının ilk kaynağı kaybolmuş olabilir. Yetkinlik ve içtenlik koşulları, belirli bir konuşanı varsayar. Konuşanı belli olmayan bir söz, bu koşullarla değerlendirilemez. Öyleyse bu kaynaklar tanıklık değildir, ya da tanıklık epistemolojisi onlar hakkında bir şey söyleyemez.

Cevap: Bu itiraz, gerçek ve güncel bir zorluğa işaret ediyor, ama sonucu fazla hızlı. Kaynağı bilinmeyen sözlerin bir kısmı, gerçekten de değerlendirilemez: ilk kaynağı kaybolmuş bir söylenti, Giriş'teki pazar zinciri gibi, yetkinlik sorusunu cevapsız bırakır. Ama bir çevrimiçi ansiklopedi, belirli bir konuşanı olmasa da, belirli bir süreci olan bir kurumdur: kaynak gösterme kuralları, düzenleme geçmişi, tartışma sayfaları ve başkalarının hataları düzeltme olanağı vardır. Böyle bir kurumun güvenilirliği, tek bir kişinin yetkinliği ve içtenliği gibi değil, sürecinin hataları ne kadar iyi yakalayıp düzelttiği bakımından değerlendirilebilir. Gerçek hayat örneğinde, bu türden bir değerlendirmenin nasıl yapıldığını göreceğiz. İtirazdan çıkan doğru sonuç, tanıklığın konuşanının bir kişi değil bir kurum ya da bir süreç olabileceği, ve o durumda yetkinlik ve içtenlik sorularının kurumsal karşılıklarını sormak gerektiğidir.

Örnekler

Basit örnek: kan grubu

Hasan Bey, kan grubunun A Rh pozitif olduğunu biliyor. Nereden? Yıllar önce bir hastanede kan tahlili yapılmış, sonuç bir kâğıda yazılmış, sonuç eski nüfus cüzdanındaki kan grubu hanesine işlenmiş. Hasan Bey, kendi kanını hiç incelemedi; incelese de, bunun nasıl yapılacağını bilmiyor.

Tanıklık Zinciri ile bakalım. Zincirin başında, bir laboratuvar teknisyeninin yaptığı bir test var: kan örneği antikor içeren test serumlarıyla karıştırılmış, alyuvarların kümelenip kümelenmediği (aglütinasyon) gözlemlenmiş. Bu, algı ve uzmanlığa dayanan bir bilgidir. İkinci halka, sonucun bir rapora yazılması. Üçüncü halka, raporun kimlik belgesine işlenmesi. Dördüncü halka, Hasan Bey'in belgeyi okuması. Yetkinlik: teknisyen, testi yapmak için eğitilmiştir; ama hata yapmış olabilir, örneğin iki örneği karıştırmış olabilir. İçtenlik: zincirin hiçbir halkasında yanıltmak için bir neden görünmüyor. Bağımsızlık: tek bir zincir. Bozulma: kopyalama sırasında bir harf ya da işaret yanlış yazılmış olabilir.

Sonuç: Hasan Bey'in inancı, büyük olasılıkla bilgidir; ama zincirin en zayıf halkaları, testin kendisi ve kopyalama adımlarıdır. Bu yüzden hastaneler, bir kan nakli öncesinde, kimlikteki kayda güvenmek yerine, testi yeniden yapar. Bu uygulama, Locke'un kuralının ve bağımsız zincir ilkesinin gündelik bir uygulamasıdır: sonucun ağır olduğu durumlarda, uzun bir zincirin ucundaki söz, kaynağa yeniden giden bağımsız bir zincirle desteklenir.

Orta örnek: söylenti nasıl değişir?

1947'de Amerikalı psikologlar Gordon Allport ve Leo Postman, The Psychology of Rumor (Söylentinin Psikolojisi) adlı kitaplarında, bir dizi deneyin sonuçlarını yayımladı. Deneylerde bir katılımcı bir resme bakıyor ve onu, resmi görmemiş ikinci bir katılımcıya anlatıyordu. İkinci katılımcı duyduğunu üçüncüye, üçüncü dördüncüye anlatıyordu. Bu yönteme seri aktarım (serial reproduction) denir. Allport ile Postman, anlatının halkadan halkaya üç biçimde değiştiğini bildirdi. Birincisi, kısalma ve düzleşme (leveling): ayrıntıların çoğu ilk birkaç halkada kayboluyordu. İkincisi, keskinleşme (sharpening): kalan birkaç ayrıntı vurgulanıyor, belirginleşiyordu. Üçüncüsü, özümseme (assimilation): anlatı, aktaranların beklentilerine ve ön yargılarına uyacak biçimde değişiyordu.

Tanıklık Zinciri ile bakalım. Bu deneylerdeki zincirlerde, her halka içtendir: katılımcılar kimseyi yanıltmaya çalışmıyordu. Ama yetkinlik, halkadan halkaya azalır, çünkü her halka, kendisinden önceki halkanın zaten bozulmuş anlatısını aktarır. Bozulma, rastgele değil, sistemlidir: beklentilere uymayan ayrıntılar kaybolur, uyan ayrıntılar güçlenir. Bu, Locke'un kuralının deneysel bir doğrulamasıdır; ama Locke'un yalnızca kısaca andığı bir şeyi de açıkça gösterir: bozulma yalnızca gücü azaltmaz, içeriği belirli bir yöne doğru da çeker.

Bu bulgunun bir sınırını da belirtmek gerekir. Allport ile Postman'ın deneyleri, gündelik söylentilerden farklı koşullarda yapıldı: katılımcılar anlatıyı doğrulama ya da kaynağa sorma olanağına sahip değildi, ve konunun onlar için bir önemi yoktu. Gerçek hayattaki söylentilerde insanlar bazen kaynağa sorar, çelişkileri fark eder, birbirini düzeltir. Bu yüzden deney, bir zincirin en kötü koşullarda nasıl bozulduğunu gösterir. Giriş'teki pazar zinciri, bu en kötü koşullara yakındır: "biri söyledi", kaynağa sorma olanağının kaybolduğunu gösteren bir ifadedir.

Gerçek hayat örneği: herkesin yazabildiği ansiklopedi

2005 yılının Aralık ayında, bilim dergisi Nature, bir haber çalışması yayımladı. Dergi, bilim alanından kırk iki maddeyi, hem herkesin düzenleyebildiği çevrimiçi ansiklopedi Wikipedia'dan hem de uzmanlarca yazılan Encyclopaedia Britannica'dan seçti, ve maddeleri, kaynağını bilmeden, ilgili alanların uzmanlarına inceletti. Uzmanlar, her iki ansiklopedide de az sayıda ciddi hata buldu; daha küçük hatalar, eksiklikler ve yanıltıcı ifadeler ise Wikipedia'da biraz daha fazlaydı. Dergi, iki kaynak arasındaki doğruluk farkının büyük olmadığı sonucuna vardı. Britannica, 2006'da çalışmanın yöntemine sert biçimde itiraz eden bir açıklama yayımladı; Nature ise sonuçlarının arkasında durdu.

Tanıklık Zinciri ile bakalım. Wikipedia'nın bir maddesini okuyan biri, kimin yazdığını bilmez; İtiraz 4'ün işaret ettiği durum budur. Ama zincirin halkaları görünmez değildir: maddelerin kaynak göstermesi beklenir, ve bu kaynaklara gidilebilir; her değişiklik bir düzenleme geçmişinde kaydedilir; maddeyi izleyen başka kullanıcılar hataları düzeltebilir. Yetkinlik sorusu, tek bir yazarın uzmanlığı olarak değil, sürecin hataları yakalama gücü olarak sorulur. İçtenlik sorusu da kurumsal bir biçim alır: bir maddeyi kasten bozan biri, düzenleme geçmişinde iz bırakır, ve bu tür bozulmalar çoğu zaman hızla geri alınır. Ama süreç her maddede aynı ölçüde işlemez: çok okunan bir maddede hatalar hızla düzeltilirken, az okunan bir maddede bir hata uzun süre kalabilir.

Bu örnek, tanıklık sorununun kurumsal boyutunu gösteriyor. Bir sözün güvenilirliği, bazen bir kişinin değil, bir sürecin özelliğidir. Bu, İtiraz 4'ün cevabını somutlaştırıyor. Ama örnek, aynı zamanda bir uyarı da taşıyor. Nature'ın çalışması, belirli bir dönemde, belirli bir alandaki kırk iki maddeye dairdi. Bir kurumun güvenilirliği, alana, döneme ve maddenin ne kadar ilgi gördüğüne göre değişebilir. Bir kaynağın "genel olarak güvenilir" olduğunu bilmek, belirli bir maddesinin güvenilir olduğunu bilmekle aynı şey değildir. Tanıklık Zinciri, bu yüzden, kaynağın genel itibarında durmaz; belirli bir iddianın kendi zincirini izler.

Araç kartı: Tanıklık Zinciri

Özet

• Epistemolojide tanıklık, bir başkasının bir şeyi doğru olarak sunmasına dayanarak ona inanmaktır; sözlü, yazılı ya da kayıt biçiminde olabilir.
• Epistemik bağımlılık (Hardwig 1985), bilgimizin büyük kısmının, denetleyemediğimiz başkalarının bilgisine dayandığını söyler; bu, modern bilimin temel bir özelliğidir.
• Bir sözün bilgi verebilmesi için genellikle konuşanın yetkinliği ve içtenliği aranır; iki koşul birbirinden bağımsız olarak bozulabilir.
• Burge'ün kabul ilkesine göre, anlaşılır bir sözü, aksine daha güçlü nedenler yoksa, kabul etmeye yetkiliyiz; karşı görüş, olumlu güvenilirlik nedenleri ister.
• Aktarım görüşüne göre tanıklık bilgiyi konuşandan dinleyiciye taşır, üretmez; Lackey bu görüşe karşı-örnekler önerdi.
• Locke'a göre tanıklık aslından uzaklaştıkça zayıflar; ama bağımsız zincirler ve korunaklı kayıtlar bu kuralın gücünü sınırlar.
• Tanıklık Zinciri, bir iddiayı kaynağına kadar izler, en zayıf halkayı ve zincirlerin bağımsızlığını sınar.