Akılcılık ve deneycilik

Giriş

1688'de İrlandalı doğa filozofu ve siyasetçi William Molyneux, John Locke'a bir mektup yazdı ve bir soru sordu. Locke bu ilk mektuba cevap vermedi; Molyneux soruyu 1693'te ikinci bir mektupta yineledi ve Locke onu İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme'nin 1694 tarihli ikinci baskısına aldı. Soru şuydu. Doğuştan görme engelli bir yetişkin, dokunarak bir küp ile bir küreyi birbirinden ayırmayı öğrenmiş olsun. Elleriyle yokladığında hangisinin küp, hangisinin küre olduğunu hiç yanılmadan söyleyebiliyor. Şimdi bu kişinin gözleri açılsın ve iki cisim önüne konsun. Onlara dokunmadan, yalnızca bakarak, hangisinin küp olduğunu söyleyebilir mi?

Soru, ilk bakışta bir göz hekimliği sorusu gibi görünüyor. Ama arkasında felsefe tarihinin en uzun tartışmalarından biri duruyor. Kişi bakar bakmaz küpü tanıyabiliyorsa, köşe, düz yüzey ve kenar gibi şekil kavramları ya göze de dokunmaya da ait olmayan bir kaynaktan, yani akıldan geliyordur, ya da dokunmadan öğrenilmiş bir kavram, hiçbir deneyim gerekmeden görmeye aktarılabiliyordur. Tanıyamıyorsa, şekil kavramlarımız her duyuda ayrı ayrı, deneyimle kuruluyor demektir. Molyneux'nün kendi cevabı "hayır"dı; Locke da "hayır" dedi. Üç yüz yılı aşkın bir süre sonra soru, bir laboratuvarda sınandı. Bu dersin Gerçek hayat örneğinde ne bulunduğunu göreceğiz.

Ders Ç2.10, Hume'un çatalını ve Kant'ın sentetik a priori kategorisini bir tabloya yerleştirdi. Bu ders aynı tartışmayı bir kat geriden ele alıyor: tabloya hangi önermelerin gireceğini belirleyen daha temel bir anlaşmazlık var. On yedinci ve on sekizinci yüzyılın akılcıları (rationalists) bilginin en sağlam kısmının akıldan, deneycileri (empiricists) ise bütün kavramlarımızın ve dünyaya dair bütün bilgimizin deneyimden geldiğini savundu. Bu dersin ana iddiası, bu anlaşmazlığın tek bir soru olmadığıdır. İçinde en az iki ayrı soru var: kavramlarımız nereden gelir, ve inançlarımızı ne gerekçelendirir? Bu iki soruyu ayıran aracın adı Kaynak Önceliği Sorusu.

Bu dersin kazanımları:

• Akılcılık ile deneyciliğin temel tezlerini, doğuştan fikir ve doğuştan bilgi iddialarını, Locke'un iki kaynağını ve mantıkçı deneyciliğin bu tartışmadaki yerini açıklarsın. (anla)
• Bir iddiaya Kaynak Önceliği Sorusu'nu uygulayarak kavram sorusunu gerekçe sorusundan ayırır, iddianın hangi kısmının akla, hangi kısmının deneyime dayandığını belirlersin. (uygula)
• Locke'un doğuştan ilkelere itirazını, Leibniz'in yatkınlık cevabını ve Molyneux sorusuna dair deneysel bulguların bu tartışmaya ne kattığını gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Kavramlar bölümü önce iki ana tutumu, sonra tartışmanın merkezindeki doğuştanlık kavramını, Locke'un deneyimi ikiye ayırışını ve yirminci yüzyılda deneyciliğin aldığı yeni biçimi tanımlıyor.

Felsefe tarihinde "kıta akılcıları" olarak anılan üç ad öne çıkar: Fransız filozof René Descartes, Hollandalı filozof Baruch Spinoza ve Alman filozof Gottfried Wilhelm Leibniz. Üçünün görüşleri birbirinden epey farklıdır, ama ortak bir yönleri vardır: matematiği bilginin modeli olarak görürler. Bir geometri ispatında, birkaç apaçık ilkeden başlayıp adım adım kesin sonuçlara varılır, ve bu sonuçların hiçbiri bir ölçüme dayanmaz. Akılcılara göre felsefe, ve bir ölçüde doğa bilgisi de, bu yolla ilerleyebilir. Descartes, 1641 tarihli Meditasyonlar'da, açık ve seçik (clear and distinct) kavradığı şeylerin doğru olduğunu ilke edindi. Spinoza'nın 1677'de, ölümünden sonra yayımlanan Etika'sı, tanımlar, aksiyomlar ve önermelerle, Öklid'in Elemanlar'ı biçiminde yazılmıştır. Akılcılığın her biçimi her şeyin akılla bilinebileceğini söylemez. Ama her biçimi, aklın yalnızca deneyimin getirdiğini düzenleyen bir araç olmadığını, kendi başına bir bilgi kaynağı olduğunu savunur.

"İngiliz deneycileri" olarak anılan üç ad öne çıkar: İngiliz filozof John Locke, İrlandalı filozof George Berkeley ve İskoç filozof David Hume. Locke, 1689'un sonunda kapağında 1690 tarihiyle yayımlanan İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme (An Essay Concerning Human Understanding) adlı eserinin birinci kitabını doğuştan ilkelere ve fikirlere karşı bir eleştiriye ayırdı. İkinci kitapta zihnin bütün fikirlerini nereden edindiğini anlattı. Hume, Ders Ç2.10'da gördüğümüz çatalı, deneyciliğin keskin bir ifadesi olarak kurdu: fikirler arasındaki ilişkiler düşünceyle bilinir ama dünya hakkında bir şey söylemez; dünya hakkında söylenen her şey olgu meselesidir ve deneyime dayanır. Deneyciliğin bu en güçlü biçimine göre, akıl dünya hakkında yeni bir şey öğretmez; yalnızca deneyimin getirdiği malzemeyi karşılaştırır, birleştirir ve düzenler.

Bu iki iddia birbirinden ayrıdır, ve bu ayrım dersin geri kalanında önemli olacak. Bir kişi, örneğin, "nedensellik" kavramının doğuştan olduğunu, ama hangi şeyin hangi şeye neden olduğuna dair bütün bilgimizin deneyimden geldiğini savunabilir. Descartes, Meditasyonlar'ın üçüncüsünde fikirleri kökenlerine göre üçe ayırdı. Bazıları dışarıdan gelir; bir sesi duyduğumuzda ya da ateşin sıcaklığını hissettiğimizde oluşan fikirler böyledir. Bazılarını biz kendimiz kurarız; siren ya da hipogrif (yarı grifon yarı at bir yaratık) fikri böyledir. Bazıları ise doğuştandır; Descartes'a göre şey, hakikat ve düşünce kavramları, ve en başta Tanrı fikri bu türdendir. Leibniz, doğuştan bilginin yanlış anlaşıldığını, zihinde hazır duran bir liste değil, deneyim uygun koşulu sağladığında açığa çıkan bir yatkınlık olduğunu savundu. İtiraz 1'de bu fikre döneceğiz.

Locke'un iki kaynağı, deneyciliğin sanıldığından daha geniş bir tutum olduğunu gösterir. Deneyim yalnızca gözle, kulakla, deriyle edinilen şey değildir; zihnin kendi işleyişini izlemesi de bir deneyimdir. Ders Ç2.5'te içebakışın (introspection) bir bilgi kaynağı olup olmadığını tartışmıştık. Locke'un "reflection" terimi, içebakışın deneyci bir öncülüdür: Locke'a göre düşünme kavramını edinmek için doğuştan bir fikre gerek yoktur, düşündüğümüzü fark etmemiz yeter. Bu, akılcıların doğuştan saydığı birçok kavramın, deneyci tarafından düşünümden türetilebileceği anlamına gelir. Tartışmanın bir kısmı, tam olarak bu türetmenin başarılı olup olmadığına dairdir.

Viyana Çevresi'nin önde gelen adları arasında Alman fizikçi ve filozof Moritz Schlick, Alman filozof Rudolf Carnap ve Avusturyalı sosyolog Otto Neurath vardı. 1929'da Carnap, Hans Hahn ve Neurath'ın adıyla yayımlanan "Bilimsel Dünya Anlayışı: Viyana Çevresi" (Wissenschaftliche Weltauffassung: Der Wiener Kreis) adlı bildirge, hareketin programını özetledi. Mantıkçı deneyciler, eski deneyciliğin en büyük sorununu çözdüklerini düşünüyordu. O sorun matematikti: matematik kesin ve deneyimden bağımsız görünüyordu, ve bu, akılcılığın en güçlü dayanağıydı. Çözümleri, Ders Ç2.9'da Ayer'den gördüğümüz hamleydi: mantık ve matematik analitiktir, yani yalnızca dilsel uzlaşımlarımız sayesinde doğrudur ve dünya hakkında bir şey söylemez. Öyleyse akıl, dünya hakkında hiçbir şey bilmeden kesin bilgiye sahip olabilir. Akılcılığın elindeki örnek, deneyciliğe karşı bir kanıt olmaktan çıkar. Hareketin ikinci tezi daha da iddialıydı: bir cümle ya analitiktir ya da deneyimle doğrulanabilir; ikisi de değilse anlamsızdır. Bu doğrulama ilkesi (verification principle), geleneksel metafiziğin büyük kısmını yanlış değil, anlamsız ilan ediyordu.

"Akılcı mısın, deneyci misin?" sorusu, bu iki soruyu tek bir soru gibi sorar ve bu yüzden yanıltıcıdır. Kant, Ders Ç2.9'da gördüğümüz gibi, bütün bilgimizin deneyimle başladığını, ama bu yüzden bütün bilginin deneyimden çıkmadığını söyledi. Mantıkçı deneyciler, matematiğin deneyimden bağımsız bilindiğini kabul ettiler, ama bunu akılcılığa bir taviz olarak görmediler. Bu tutumların her biri, iki sorudan birine bir cevap, öbürüne başka bir cevap verir. Kaynak önceliği, tutumları etiketlemek yerine, her soruyu ayrı ayrı sormayı öneriyor.

Argüman

Bu bölüm, akılcılık ile deneycilik arasındaki tartışmanın tek bir soru olarak çözülemeyeceğini, soru soru ve alan alan ele alınması gerektiğini savunan bir argüman kuruyor.

1. Akılcılık ile deneycilik arasındaki tartışma, en az iki ayrı soruyu içerir: kavramlarımızın kökeni sorusu ve inançlarımızın gerekçesinin kaynağı sorusu.
2. Bu iki sorunun cevapları mantıksal olarak birbirinden bağımsızdır: bir kavram doğuştan olup onu içeren bir önerme deneyimle gerekçelendirilebilir; bir kavram deneyimden soyutlanıp onu içeren bir önerme deneyimden bağımsız olarak gerekçelendirilebilir.
3. Kavram sorusunda, bütün kavramların duyum ve düşünümden türetilebileceği iddiası, Hume'un kendi kabul ettiği bir karşı-örnekle ve bebeklik araştırmalarının bulgularıyla zorlanır; öte yandan hangi kavramların doğuştan olduğu, akılcıların kendi aralarında da çözülmemiş bir sorudur.
4. Gerekçe sorusunda, mantık ve matematiğin deneyimden bağımsız olarak gerekçelendirildiği geniş ölçüde kabul görür; asıl anlaşmazlık, aklın dünyanın kendisine dair esaslı bir bilgi verip veremeyeceğidir.
5. Bu esaslı bilgi sorusunun cevabı alana göre değişir: mantıkta, matematikte, renk ilişkilerinde, nedensellik ilkesinde ve doğa bilimlerinde aynı değildir.

Sonuç: "Bilginin kaynağı akıl mıdır, deneyim mi?" sorusunun tek bir cevabı yoktur, çünkü bu soru tek bir soru değildir. Bir iddianın kaynağını sormak, en az iki ayrı soruyu ayrı ayrı sormayı ve cevabı alan alan vermeyi gerektirir. Bu sonuç, tartışmanın boş olduğunu söylemez: akılcılar ile deneyciler, birçok somut noktada gerçekten anlaşmazlığa düşer. Ama anlaşmazlığın nerede olduğunu bulmak için, iki soruyu birbirinden ayırmak gerekir.

İlk iki öncül, dersin ana ayrımını kuruyor. Bir örnek, iki sorunun nasıl ayrıştığını gösterir. "Nedensellik" kavramını ele alalım. Bir akılcı, bu kavramın doğuştan olduğunu savunabilir: hiçbir duyu deneyimi bize nedensel bağın kendisini, yani bir olayın öbürünü zorunlu olarak ortaya çıkarmasını göstermez; Hume da bunu kabul eder. Ama aynı akılcı, "sıtmaya sivrisineklerin taşıdığı bir parazit yol açar" önermesinin yalnızca gözlem ve deneyle gerekçelendirilebileceğini de kabul eder. Kavram doğuştan olsa bile, onu içeren önerme a posteriori'dir. Ters yönde de ayrışma mümkündür: "Hiçbir şey aynı anda, aynı yerinde tamamen kırmızı ve tamamen yeşil olamaz" önermesindeki renk kavramları açıkça deneyimden gelir, çünkü hiç renk görmemiş biri bu kavramlara sahip değildir. Ama önermenin gerekçesi, Ders Ç2.9'da gördüğümüz gibi, deneyimden bağımsız görünür.

Beşinci öncül, alan farkını vurguluyor. Mantıkçı deneyciler mantık ve matematik için deneyciliği bir ölçüde gevşetti, doğa bilimleri için ise sıkı tuttu. Kant, doğa biliminin bazı temel ilkeleri için akılcılığa yakın, deneyimin içeriği için ise deneyciliğe yakın durdu. Böyle karma tutumlar, tutarsızlık değildir; tartışmanın gerçek yapısını yansıtır.

En tartışmalı öncül: Anlaşmazlığı esaslı bilgiye taşıyan dördüncüsü. "Asıl anlaşmazlık esaslı bilgidedir" demek, mantık ve matematiğin esaslı bilgi olmadığını varsayıyor gibi görünür. Akılcılar bu varsayımı kabul etmez. Leibniz için matematiksel doğrular, bütün olası dünyalarda geçerli akıl doğrularıdır ve bu yüzden yalnızca sözcüklerimize dair değildir. Mantıkçı deneycilerin "matematik analitiktir, öyleyse dünya hakkında bir şey söylemez" hamlesi, Ders Ç2.10'da gördüğümüz Quine eleştirisinden sonra eskisi kadar güvenli değildir: analitik ile sentetik arasındaki sınır bulanıklaşırsa, matematiğin dünya hakkında bir şey söyleyip söylemediği sorusu yeniden açılır. Öncülü savunan biri, en azından şunu söyleyebilir: matematiğin deneyimden bağımsız olarak gerekçelendirildiği, iki taraf için de ortak bir zemindir; anlaşmazlık bu gerekçenin neyi gösterdiğindedir. Bu daha zayıf biçim, argümanın sonucu için yeterlidir.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Doğuştan ilke olsaydı herkes onu bilirdi

Locke'un Deneme'nin birinci kitabındaki ana argümanı şudur. Bir ilke doğuştan olsaydı, bütün insanlar onu bilir ve ona onay verirdi. Ama akılcıların en sık örnek gösterdiği ilkeler, örneğin "Ne varsa vardır" ya da "Bir şeyin aynı anda hem var olması hem olmaması olanaksızdır", çocuklar tarafından da, insanlığın büyük bir kısmı tarafından da hiç düşünülmemiştir. Bir ilkenin zihne "kazınmış" olduğunu söyleyip zihnin onu fark etmediğini eklemek, Locke'a göre neredeyse bir çelişkidir: kazınmak, fark edilmek demektir. Öyleyse doğuştan ilke yoktur.

Cevap: Leibniz, Locke'un kitabına satır satır cevap veren İnsan Anlığı Üzerine Yeni Denemeler'i (Nouveaux essais sur l'entendement humain) 1704 civarında tamamladı. Locke o yıl öldüğü için Leibniz kitabı yayımlamadı; kitap ancak 1765'te yayımlandı. Leibniz'in cevabı, doğuştan bilginin bilinçli ve hazır bir bilgi değil, bir yatkınlık (disposition) olduğudur. Önsözde, Locke'un beyaz kâğıt, yani boş levha benzetmesi yerine damarlı bir mermer bloğu benzetmesini önerir. Mermerin damarları, içinden yontulabilecek heykellerden bazılarını öbürlerine göre daha olası kılar; heykelin ortaya çıkması için yontucunun emeği gerekir, ama biçim, bir anlamda, taşta zaten vardır. Doğuştan ilkeler de böyledir: deneyim onları açığa çıkarmak için gereklidir, ama onların kaynağı deneyim değildir. Locke bu cevabı önceden görmüştü: doğuştan bilgi yalnızca bir yatkınlıksa, zihnin bir gün öğrenebileceği her şey doğuştan sayılır, ve "doğuştan" kelimesi bir şey ayırt etmez olur. Leibniz'in bu itiraza cevabı, iki türlü doğru arasındaki farka dayanır. Duyular bize yalnızca tekil örnekler gösterir; kaç örnek görürsek görelim, bir doğrunun her durumda ve zorunlu olarak geçerli olduğunu göstermez. Zorunlu doğruların zorunluluğu, öyleyse, örneklerden değil, başka bir kaynaktan gelmelidir. Bu cevap, doğuştan bilgiyi zihnin içinde hazır duran içerikler olarak değil, zorunluluğu kavrama gücü olarak yeniden tanımlar. Tartışma burada tıkanmaz, yer değiştirir: soru artık "çocuklar bu ilkeleri biliyor mu?" değil, "zorunluluk bilgisi deneyimden nasıl çıkabilir?" sorusudur.

İtiraz 2: Mantıkçı deneycilik akılcılığı gereksiz kıldı

Mantıkçı deneycilere göre, akılcılığın tek güçlü dayanağı mantık ve matematiğin deneyimden bağımsız görünen kesinliğiydi. Bu kesinlik, analitiklikle açıklanınca, akla deneyimden bağımsız bir bilgi kaynağı rolü vermeye gerek kalmaz. Akıl yalnızca kendi kurallarımızı uygular; dünya hakkındaki her şeyi deneyim söyler. Öyleyse tartışma, yirminci yüzyılın ilk yarısında, deneyciliğin lehine kapanmıştır.

Cevap: Bu hamle iki yönden sarsıldı. Birincisi, Ders Ç2.10'da gördüğümüz Quine eleştirisidir. Quine'ın 1951 tarihli makalesinin başlığındaki "iki dogma"dan biri analitik-sentetik ayrımıdır; öbürü ise "indirgemecilik" adını verdiği tezdir: her anlamlı cümlenin, tek başına, kendisini doğrulayacak ya da yanlışlayacak belirli bir deneyimler kümesiyle eşleştirilebileceği tezi. Quine'a göre cümleler deneyimle tek tek değil, bir bütün olarak karşılaşır. Bu iki dogma reddedilirse, mantıkçı deneyciliğin akılcılığı gereksiz kılan çerçevesi de çöker. Ama dikkat: Quine bu sonuçtan akılcılık lehine değil, daha radikal bir deneycilik lehine bir sonuç çıkarır; ona göre mantık ve matematik de, ilkece, deneyim karşısında gözden geçirilebilir. İkinci sarsıntı, doğrulama ilkesinin kendi statüsüyle ilgilidir. "Bir cümle ya analitiktir ya da deneyimle doğrulanabilir; değilse anlamsızdır" cümlesinin kendisi, ne analitik görünür ne de deneyimle doğrulanabilir. Öyleyse kendi ölçütüne göre anlamsızdır. Ayer, Language, Truth and Logic'in 1946 tarihli ikinci baskısına yazdığı girişte, ilkenin deneysel bir hipotez olarak değil, bir tanım olarak görülmesini istediğini yazdı. Ama bir tanım, kabul edilmesi için bir gerekçe ister, ve o gerekçenin kaynağı yeniden sorulur. İki sarsıntı, deneyciliği çürütmez; ama tartışmanın yirminci yüzyılın başında kapanmadığını gösterir.

İtiraz 3: Molyneux sorusu deneyle cevaplandı, tartışma bitti

Molyneux sorusu, iki taraftan birinin haklı olduğunu gösterebilecek bir deney gibi görünüyor. Gözleri sonradan açılan kişiler küpü bakar bakmaz tanıyamıyorsa, deneycilik haklıdır; tanıyabiliyorsa, akılcılık. Gerçek hayat örneğinde göreceğimiz gibi, 2011'de yayımlanan bir çalışma bu deneyi yaptı ve hastaların hemen tanıyamadığını buldu. Öyleyse tartışma, en azından bu noktada, deneycilerin lehine bitmiştir.

Cevap: Deney, tartışmaya gerçek bir veri ekler, ama tartışmayı bitirmez. Birincisi, soruya "hayır" demek akılcılıkla uyumludur. Leibniz, Yeni Denemeler'de, Molyneux sorusuna koşullu bir "evet" verir: kişi önündeki iki cismin bir küp ile bir küre olduğunu biliyorsa, dokunarak öğrendiği şeylerle aklın ilkelerini birleştirerek hangisinin hangisi olduğunu çıkarabilir. Bu cevap, anında ve çıkarımsız bir tanımayı değil, akıl yürütmeyle varılan bir tanımayı öngörür; deney ise, büyük ölçüde, anında tanımayı sınadı. İkincisi, deneyin kendi bulgusu karmaşıktır: hastalar ilk günlerde başarısızdı, ama başarıları birkaç gün içinde belirgin biçimde arttı. Bu hızlı öğrenme, iki duyu arasında bir bağlantının uzun bir deneyim birikimi gerektirmeden kurulabildiğini düşündürür. Bu da deneyciliğin en basit biçiminden çok, zihnin bu bağlantıyı kurmaya hazır geldiği görüşüyle uyumlu olabilir. Üçüncüsü, hastaların gözleri doğuştan tamamen kapalı değildi; hepsi ışığı ve karanlığı ayırt edebiliyordu, ikisi parlak bir ışığın yönünü de seçebiliyordu. Molyneux'nün düşünce deneyindeki kişi ise hiç görmemiş biridir. Deney, düşünce deneyinin tam bir uygulaması değildir. Bulgunun dürüst özeti şudur: şekil kavramının görmeye anında ve hazır aktarılmadığı yönünde güçlü bir kanıt, ama bu aktarımın nasıl bu kadar hızlı öğrenildiği sorusu açık.

İtiraz 4: Tartışma terimlerden ibarettir

Akılcılar da deneyciler de, deneyimin bilgi için gerekli olduğunu kabul eder; hiçbir akılcı, hiçbir şey görmemiş, duymamış, dokunmamış bir zihnin geometri yapabileceğini savunmaz. Hiçbir deneyci de aklın gereksiz olduğunu söylemez. Öyleyse iki taraf aynı şeyi farklı vurgularla söylüyor, ve tartışma yalnızca terimlerle ilgilidir.

Cevap: İki tarafın ortak bir zemini olduğu doğrudur, ama bu zemin anlaşmazlığı ortadan kaldırmaz. Kant'ın ayrımını hatırlayalım: deneyimin bilgiyi başlatması ile bilginin deneyimden çıkması farklı şeylerdir. Bir akılcı, deneyimin bir ilkeyi fark etmemize vesile olduğunu kabul eder, ama ilkenin gerekçesinin deneyim olduğunu reddeder. Bu fark, somut sonuçlar doğurur. "Her olayın bir nedeni vardır" ilkesini düşünelim. Bir deneyciye göre bu ilke, deneyimle desteklenen ve deneyimle yanlışlanabilecek bir genellemedir; kuantum fiziğinin bazı yorumları gerçekten de nedensiz olayların olabileceğini öne sürer, ve deneyci bu yorumlara ilkece açıktır. Bir akılcıya göre ise ilke, deneyimin anlaşılır olmasının bir koşuludur ve hiçbir deney onu yanlışlayamaz. İki taraf, aynı bilimsel bulgu karşısında farklı bir şey yapar. Terimler değil, bir iddiaya karşı nasıl kanıt aranacağı değişiyor. Bu dersin aracı, tam olarak bu farkı yakalamak için tasarlandı: hangi deneyimin bir iddiayı çürütebileceğini sormak, iki tarafı birbirinden ayırır.

Örnekler

Basit örnek: üç iddia, iki soru

Üç iddiayı Kaynak Önceliği Sorusu ile inceleyelim. Her biri için iki soru soruyoruz: kavramlar nereden geliyor, gerekçe nereden geliyor?

"İkinin karekökü rasyonel bir sayı değildir." Kavramlar: sayı, karekök ve oran kavramları, en azından bir ölçüde, sayma ve ölçme deneyimleriyle başlar; ama "rasyonel sayı" kavramı, iki tam sayının oranı olarak, tanımla kurulur. Gerekçe: Antik Yunan'dan beri bilinen bir çelişkiye indirgeme ispatı. İkinin karekökü iki tam sayının en sade oranı olsaydı, iki sayının da çift olması gerekirdi, ama en sade oranda ikisi birden çift olamaz. Bu ispatın hiçbir adımı bir ölçüme dayanmaz. Hiçbir cetvel, hiçbir ölçüm bu sonucu destekleyemez, çünkü ölçümler hep sonlu bir hassasiyetle yapılır. Kaynak: kavram karma, gerekçe akıl.

"Limon ekşidir." Kavramlar: ekşi kavramı tadı alınarak edinilir; hiç tat almamış biri bu kavrama sahip değildir. Gerekçe: limonu tatmak, ya da onu tatmış olanların tanıklığı. Ekşi olmayan bir limon çeşidi bulunsaydı, iddia düzeltilirdi. Kaynak: kavram deneyim, gerekçe deneyim. Bu, deneyciliğin sorunsuz alanıdır, ve akılcılar da bunu kabul eder.

"Bir nesne bir perdenin arkasına geçtiğinde yok olmaz." Kavramlar: kalıcı nesne kavramı ilginç bir örnektir. 1985'te ABD'de çalışan psikologlar Renée Baillargeon ile Elizabeth Spelke ve istatistikçi Stanley Wasserman, beş aylık bebeklerin, asma köprü gibi dönen bir perdenin, arkasında gizli duran bir kutunun bulunduğu yerden geçiyormuş gibi göründüğü olaylara, perdenin kutuya değince durduğu olanaklı olaylardan daha uzun baktığını bildirdi. Araştırmacılar, bu uzun bakışı, bebeklerin gizlenen nesnenin var olmaya devam ettiğini beklediğinin işareti olarak yorumladı. Bu yorum doğruysa, kalıcı nesne kavramı, ya da ona benzer bir beklenti, çok erken yaşta, belki uzun bir deneyim birikiminden önce ortaya çıkıyor. Ama yorum tartışmalıdır: bazı araştırmacılar, uzun bakışın daha basit algısal etkenlerle açıklanabileceğini savunmuştur. Gerekçe: bir yetişkin için iddia, sayısız gözleme dayanan bir genellemedir. Kaynak: kavram tartışmalı, gerekçe deneyim.

Sonuç: Üç iddia, kavram ve gerekçe sorularının farklı cevaplar alabildiğini gösteriyor. Birinci iddiada kavram ile gerekçe ayrışıyor, ikincisinde ikisi de deneyime dayanıyor, üçüncüsünde ise kavram sorusu bilimsel bir tartışmaya açılıyor. Hiçbir iddia için "akılcı" ya da "deneyci" etiketi tek başına yeterli değil.

Orta örnek: Descartes'ın balmumu

Descartes, Meditasyonlar'ın ikincisinde, kovandan yeni alınmış bir balmumu parçasını ele alır. Balmumu henüz bal tadını tamamen yitirmemiştir, çiçek kokusunu taşır; rengi, şekli ve büyüklüğü bellidir; serttir, soğuktur, kolayca tutulur, vurulduğunda ses çıkarır. Sonra ateşe yaklaştırılır. Tadı kaybolur, kokusu gider, rengi değişir, şekli bozulur, büyüklüğü artar, sıvılaşır, ısınır, artık tutulamaz, vurulduğunda ses çıkarmaz. Descartes sorar: aynı balmumu hâlâ orada mı? Herkes evet der. Ama duyuların bize gösterdiği özelliklerin hiçbiri kalmadı. Öyleyse balmumunun ne olduğunu, yani uzamlı, esnek ve değişebilir bir şey olduğunu, duyularla değil, Descartes'ın deyişiyle "yalnızca zihnin kavrayışıyla" biliriz. Hayal gücü bile bunu yapamaz, çünkü balmumu, hayal edebileceğimizden çok daha fazla biçim alabilir.

Kaynak Önceliği Sorusu ile bakalım. Kavram sorusu: "uzamlı ve değişebilir bir şey" kavramı nereden geliyor? Descartes'a göre zihnin kendisinden. Bir deneyci ise, bu kavramın, değişen ama aynı yerde kalan nesneleri tekrar tekrar gözlemlemekten, yani deneyimden soyutlandığını savunur. Gerekçe sorusu: balmumunun erimeden önce ve sonra aynı şey olduğunu ne gerekçelendiriyor? Descartes'a göre aklın kavrayışı. Deneyciye göre ise, sürekliliği gözlemlemek: balmumunun adım adım eridiğini gördük; hiçbir anda bir balmumu yok olup yerine başka bir şey gelmedi.

Sonuç: Balmumu örneği, akılcılığın güçlü bir yanını gösteriyor: bir nesnenin değişim boyunca aynı kalması, tek tek duyu verilerinin hiçbirinde görülmez; onları birbirine bağlayan bir kavrayış gerekir. Ama örnek, deneycinin cevabını da davet ediyor: bağlayıcı kavrayış, belki de sürekli gözlemden öğrenilmiş bir alışkanlıktır. İki taraf arasındaki fark, kavrayışın kaynağı sorusunda düğümleniyor. Gerekçe sorusunda ise, gözlemin, yani balmumunun eriyişini izlemenin, en azından bir rol oynadığı açıktır. Bu örnek, Argüman'ın ikinci öncülünü somutlaştırıyor: aynı olayda kavram ve gerekçe sorusu farklı yönlere işaret edebilir.

Gerçek hayat örneği: Hindistan'da Molyneux sorusu

Molyneux sorusunu sınamanın önünde uzun süre iki engel vardı. Doğuştan görme engelli olup sonradan görmeye başlayan kişiler çok azdı. Ayrıca gözü optik olarak düzeltilen birinin görmesi hemen işlevsel olmayabiliyordu; bu yüzden eski denemelerde, bir başarısızlığın iki duyu arasında aktarım olmamasından mı yoksa yetersiz görmeden mi kaynaklandığı ayırt edilemiyordu. Bu yüzden yeni çalışma, görerek yapılan karşılaştırmayı ayrı bir kontrol koşulu olarak da sınadı. Hindistan doğumlu, MIT'de çalışan nörobilimci Pawan Sinha'nın Hindistan'da yürüttüğü Prakash Projesi, bu engellerin ikisini de aşmaya çalıştı. Proje, tedavi edilebilir doğuştan körlüğü, çoğunlukla da kataraktı olan çocuk ve gençleri tedavi ediyordu.

2011'de Nature Neuroscience dergisinde, Amerikalı psikolog Richard Held'in ilk yazarı olduğu ve Sinha'nın da yazarları arasında bulunduğu bir makale yayımlandı. Makalenin başlığı, bulguyu özetliyordu: "Yeni gören kişiler, görüleni dokunulanla eşleştiremiyor" (The newly sighted fail to match seen with felt). Çalışmaya, tedaviden önce şekilleri görerek ayırt edemeyen, 8 ile 17 yaş arasında beş çocuk ve genç katıldı; dördü katarakt ameliyatı, biri kornea nakli oldu. Tedaviden sonraki ilk iki gün içinde, katılımcılara dokunarak bir şekil tanıtıldı, sonra iki şekil gösterilip hangisine dokunduklarını görerek bulmaları istendi. Katılımcılar, iki şekli dokunarak karşılaştırdıklarında ya da yalnızca görerek karşılaştırdıklarında başarılıydı. Ama dokunduklarını gördükleriyle eşleştirmeleri gerektiğinde, başarıları şansa yakındı. Daha sonra yeniden sınanabilen üç katılımcının başarısı, yeni ama benzer nesnelerle ve araya hiçbir eğitim konmadan, beş gün gibi kısa bir sürede belirgin biçimde arttı.

Kaynak Önceliği Sorusu ile bakalım. Kavram sorusu: şekil kavramı, iki duyu arasında hazır bir ortak kavram olarak mı geliyor? Bulgu, en azından anında eşleştirme için, hayır diyor: dokunarak öğrenilen şekil, görmeye kendiliğinden aktarılmıyor. Bu, Molyneux'nün ve Locke'un cevabıyla uyumlu. Ama bulgunun ikinci yarısı, yani birkaç gün içindeki hızlı öğrenme, hikâyeyi karmaşıklaştırıyor. İki duyu arasındaki bağlantı, yıllarca biriken bir deneyim gerektirmiyor; zihin bu bağlantıyı kurmaya hazır görünüyor. Gerekçe sorusu: bir küpü görerek tanıyan bir kişi, bu tanımanın doğru olduğunu ne gerekçelendiriyor? Bulgulara göre, en azından başlangıçta, dokunma ile görmeyi birleştiren deneyim.

Bu örnek, üç yüz yılı aşkın bir felsefi sorunun deneysel olarak sınanabildiğini gösteriyor. Ama İtiraz 3'te gördüğümüz gibi, deney tartışmayı bitirmiyor. Çalışma beş kişiyle yapıldı; katılımcıların hepsi tedaviden önce ışığı ve karanlığı ayırt edebiliyordu; ve deney, Leibniz'in öngördüğü akıl yürütmeyle varılan tanımayı değil, anında eşleştirmeyi sınadı. Felsefi bir sorunun deneysel olarak sınanması, sorunun kendisini ortadan kaldırmaz; sorunun hangi yanının deneye açık, hangi yanının açık olmadığını netleştirir. Bu da Kaynak Önceliği Sorusu'nun kendisinin bir uygulamasıdır.

Araç kartı: Kaynak Önceliği Sorusu

Özet

• Akılcılık, bilginin en azından önemli bir kısmının akıldan ve çıkarımdan geldiğini, bazı kavram ya da bilgilerin doğuştan olduğunu savunur (Descartes, Spinoza, Leibniz).
• Deneycilik, bütün kavramlarımızın ya da dünyaya dair bütün bilgimizin deneyimden geldiğini savunur (Locke, Berkeley, Hume).
• Doğuştan fikir ile doğuştan bilgi ayrı iddialardır; Leibniz doğuştan bilgiyi hazır bir içerik değil, bir yatkınlık olarak yorumlar.
• Locke'a göre fikirlerin iki kaynağı vardır: duyum ve düşünüm.
• Mantıkçı deneycilik, mantık ve matematiği analitik sayarak akılcılığın en güçlü dayanağını etkisizleştirmeye çalıştı; Quine'ın iki dogma eleştirisi ve doğrulama ilkesinin kendi statüsü bu hamleyi sarstı.
• Molyneux sorusu, 2011'de Prakash Projesi'nde sınandı: yeni gören kişiler dokunduklarını görerek hemen eşleştiremedi, ama birkaç gün içinde hızla öğrendi.
• Kaynak Önceliği Sorusu, bir iddia için kavramların kökenini ve gerekçenin kaynağını ayrı ayrı sorar; iki sorunun cevabı farklı olabilir.