Gerekçe kavramı: ödev, izin ve iyi neden

Giriş

On altıncı yüzyılda bir saray hekimi düşün. Bir hastanın ateşini, vücudundaki sıvıların dengesinin bozulmasına bağlıyor ve dengeyi düzeltmek için kan aldırıyor. Hekim, zamanının en saygın tıp kitaplarını okumuş, hocalarının öğrettiği her şeyi titizlikle uygulamış, hastasını dikkatle gözlemlemiş. Kendi çağının bütün ölçütlerine göre işini kusursuz yapıyor. Bugün biliyoruz ki ateşin nedeni bir enfeksiyondu ve kan almak hastaya yardım etmek yerine onu zayıflatıyordu. Şimdi şu soruyu sor: hekimin, ateşin sıvı dengesizliğinden kaynaklandığına dair inancı gerekçeli miydi?

Bu sorunun iki makul cevabı var ve iki cevap birbirine zıt. Birinci cevap: evet, gerekçeliydi. Hekim, kendisinden beklenebilecek her şeyi yaptı; zamanının bilgisine göre en iyi düşünülebilecek şeyi düşündü; onu bu inançtan ötürü suçlamak, ondan imkânsızı istemek olurdu. İkinci cevap: hayır, gerekçeli değildi. İnancın dayandığı kuram, doğruyu bulmanın güvenilir bir yolu değildi; hekimin elindeki nedenler, ateşin gerçek nedenine işaret etmiyordu. Bu iki cevap, "gerekçe" kelimesinin iki farklı anlamını kullanıyor. Birinci cevap hekimin kendisine bakıyor: ondan istenebilecek her şeyi yaptı mı, onu kınayabilir miyiz? İkinci cevap ise hekimin inancı ile ateşin gerçek nedeni arasındaki ilişkiye bakıyor: inancın dayandığı şey, doğruya giden bir yol muydu? Ders Ç1.8'de hakikatin ölçütü sorusunun bizi gerekçe kavramına götürdüğünü söylemiştik; Ders Ç1.6'da ise gerekçe kavramının kendisinin ödevle mi tanımlanması gerektiği sorusunu bu derse bırakmıştık. Hekimin hikâyesi, bu iki anlamı ve onları birbirine bağlayan izin kavramını ayırmak için iyi bir başlangıç noktası.

Bu dersin kazanımları:

• Gerekçenin ödev anlayışını, iyi neden anlayışını, epistemik izni ve önerme gerekçesi ile inanç gerekçesi arasındaki farkı açıklarsın. (anla)
• Bir "gerekçeli" ya da "gerekçesiz" yargısını Gerekçe Türü Etiketi ile çözümler ve yargının hangi anlamda verildiğini belirlersin. (uygula)
• Gerekçenin iki anlamının ayrıştığı durumları değerlendirerek, bilgi için hangi anlamın gerektiği tartışmasında gerekçeli bir hüküm verirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Gerekçe kavramını dört katmanda açacağız: önce genel kavramı, sonra onun iki ana anlamını, ardından bu anlamları birbirine bağlayan deontik kategorileri, en son da gerekçenin neye ait olduğunu soran bir ayrımı.

Ders Ç1.1'de gerekçe sorusunu epistemolojinin dört temel sorusundan biri olarak tanıtmıştık ve gerekçenin bilgi ile şanslı tahmin arasındaki farkın en doğal adayı olduğunu söylemiştik. O derste ayrıca epistemik nedenleri pratik nedenlerden ayırmıştık: bir inancın gerekçesi, ona inanmanın yararlı olması değil, onun doğru olduğunu destekleyen bir şeydir. Bu derste "epistemik" sıfatını bu anlamda kullanıyoruz. Gerekçe kavramının en önemli özelliği, değerlendirici olmasıdır: bir inancın gerekçeli olduğunu söylemek, onu bir ölçüte göre olumlu değerlendirmektir. Ders Ç1.1'deki betimleyici ve normatif ayrımıyla söylersek, gerekçe normatif bir kavramdır. Ama hangi ölçüte göre değerlendiriyoruz? Bu dersin bütün sorusu bu.

Ödev anlayışı, felsefe tarihinde çok köklüdür. Descartes'ın, Ders Ç1.6'da okuduğumuz, yanılgının iradenin anlığın sınırlarını aşmasından doğduğu görüşü bu anlayışın erken bir ifadesidir; John Locke'un, bu dersin Birincil metin bölümünde okuyacağımız pasajı ise onun en açık ifadesidir. Amerikalı filozof Alvin Plantinga, 1993 tarihli Warrant: The Current Debate kitabında, yirminci yüzyıl epistemolojisindeki gerekçe kavramının büyük ölçüde bu Kartezyen ve Lockeçu ödev geleneğinden geldiğini savundu. Ödev anlayışına göre epistemik ödevlerimiz, örneğin kanıtı dikkatle değerlendirmek, karşıt kanıttan kaçmamak, yalnızca yeterli kanıta dayanarak inanmak gibi ödevler, ahlaki ödevlere benzer ve onları yerine getiren kişi, inancı yanlış çıksa bile suçlanamaz. Giriş örneğindeki hekim, bu anlayışa göre, gerekçeli bir inanca sahiptir.

Amerikalı filozof William Alston, Ders Ç1.6'da gördüğümüz 1988 makalesinde ve daha önce, 1985'te yayımlanan "Concepts of Epistemic Justification" makalesinde, ödev anlayışına karşı bu alternatifi savundu. Alston'a göre bir inanç, onu doğru kılmaya elverişli yeterli bir dayanağa sahipse gerekçelidir; inanan kişinin ödevlerini yerine getirip getirmediği, ayrı bir sorudur. Bu anlayışa göre giriş örneğindeki hekimin inancı gerekçeli değildir: dayandığı kuram, ateşin nedenine dair doğruyu bulmaya elverişli değildi. Ama bu yargı, hekimi suçlamayı gerektirmez. Hekim suçlanamaz, ama inancı gerekçesizdir. İki anlam burada açıkça ayrılıyor: biri kişiyi, öbürü inancın dünyayla bağını değerlendiriyor.

Bu kategoriler, gerekçe kavramını daha ince bir biçimde ifade etmeyi sağlar. Bir inancın gerekçeli olduğunu söylemek, en yaygın yorumla, ona sahip olmanın epistemik olarak izinli olduğunu söylemektir; zorunlu olduğunu değil. Bu fark önemlidir: güçlü kanıta dayanan bir önermeye inanmak izinlidir; ama ona inanmak zorunlu mudur? Ya kişi bu önermeyi hiç düşünmemişse? Zorunluluk, daha güçlü bir koşul gerektirir. İzin kavramı, ayrıca, aynı kanıt karşısında birden fazla tutumun izinli olup olamayacağı sorusunu da gündeme getirir: belirsiz bir kanıt karşısında hem inanmak hem de yargıyı askıda bırakmak izinli olabilir mi? Bu soru, Güncel tartışma bölümünde izincilik ve teklik tartışması olarak ele alınacak.

Bu ayrım, gerekçenin neye ait olduğunu sorar: bir önermeye mi, yoksa kişinin fiilî inancına mı? Bir kişi, bir önermeye inanmak için güçlü kanıta sahip olup, ona yanlış bir nedenle inanabilir. O zaman önerme onun için gerekçelidir, ama inancı gerekçeli değildir; çünkü inanç, kişinin sahip olduğu iyi nedene değil, başka bir şeye dayanıyor. Bu ayrım, Orta örnekte somutlaşacak ve ayrıntılı olarak Ders Ç3.9'da işlenecek. Burada yalnızca şunu not edelim: ödev anlayışı, doğası gereği, inanç gerekçesiyle daha yakından ilgilidir, çünkü kişinin inancını nasıl oluşturduğuna bakar; iyi neden anlayışı ise her iki düzeyde de uygulanabilir.

Suçlanamazlık, ödev anlayışının çekirdek kavramıdır ve Ders Ç1.6'daki hesap verebilirlik ile suçlanabilirlik ayrımıyla doğrudan ilişkilidir. O derste, bir kişinin bir inançtan hesap verebilir ama suçlanamaz olabileceğini görmüştük: kapalı bir toplulukta büyüyen biri, inancı için "neye dayanarak?" sorusuna muhatap olabilir, ama ondan ötürü kınanamaz. Ödev anlayışına göre bu kişinin inancı gerekçelidir; iyi neden anlayışına göre ise gerekçeli değildir. Suçlanamazlık ile gerekçeyi özdeşleştirmek, ödev anlayışının özüdür; onları ayırmak, iyi neden anlayışının.

Argüman

Giriş örneğindeki iki cevap, bir kelimenin iki anlamından doğuyorsa, bu anlamları ayırmak yalnızca bir sözcük düzeltmesi değil, gerekçe hakkındaki pek çok tartışmanın çözümü olabilir. Bu bölüm, iki anlamın gerçekten ayrıştığını, Alston'ın ödev anlayışına itirazının neyi gösterip neyi göstermediğini ve bilgi için hangi anlamın daha uygun olduğunu bir zincir hâlinde savunuyor.

1. "Gerekçeli" yargısı iki farklı şeyi değerlendirebilir: inanan kişinin epistemik ödevlerini yerine getirip getirmediğini, ya da inancın doğruluğa elverişli bir temele dayanıp dayanmadığını.
2. Bu iki değerlendirme birbirinden ayrılabilir: bir kişi bütün ödevlerini yerine getirip doğruluğa elverişsiz bir temele dayanabilir, ve bir kişi doğruluğa elverişli bir temele sahip olup ödevlerini ihmal edebilir.
3. Alston'ın itirazı, ödev anlayışının istençli denetim gerektirdiğini söyler; ama Ders Ç1.6'da gördüğümüz gibi, inanç üzerinde dolaylı denetim vardır ve değerlendirici denetim savunulabilir bir adaydır; bunlar kabul edilirse ödev kavramları inanca uygulanabilir.
4. Ama ödev anlayışı, Alston'ın itirazından kurtulsa bile, kişinin değerlendirilmesini ölçer; inancın dünyaya bağını ölçmez.
5. Bilgi, doğru inancı şanslı bir tahminden ayıran bir bağ gerektirir; bu bağ, inancın doğruya ulaşmasının tesadüf olmamasıyla ilgilidir ve doğruluğa elverişlilik bu bağın, ödevden daha doğrudan, bir parçasıdır.

Sonuç: Gerekçe kavramının iki anlamı vardır ve bir "gerekçeli" yargısı verilirken hangisinin kastedildiği belirtilmelidir. Ödev anlayışı tutarlı bir kavramdır ve kişileri değerlendirmek için, yani onları suçlayıp suçlayamayacağımızı belirlemek için uygundur. Ders Ç1.6'nın bıraktığı soruya cevap şudur: gerekçenin bir anlamı gerçekten deontolojiktir ve, Ç1.6'daki değerlendirici denetim savunusu ayakta kaldığı ölçüde, Alston'ın itirazından kurtulabilir. Bir inancın bilgiye aday olup olmadığını değerlendirirken ise iyi neden anlayışı, bilgiyle ilgili kaygıya daha yakındır; çünkü bilgi, kişinin ne kadar özenli olduğuyla değil, inancının doğruya şans eseri ulaşıp ulaşmadığıyla ilgilidir. Ama doğruluğa elverişliliğin bu bağı tek başına sağlayıp sağlamadığı, Gettier'in sorusudur.

Argümanın merkezinde ikinci öncül duruyor. Giriş örneğindeki hekim, bu öncülün birinci yönüne bir örnektir: ödevlerini yerine getirmiş ama doğruluğa elverişsiz bir temele dayanmıştır. İkinci yönün örneği ise şudur: bir kişi güvenilir bir kaynaktan, örneğin iyi bir ansiklopediden, bir bilgi okur; ama o bilgiye, kaynağın güvenilirliğini hiç düşünmeden, yalnızca okuduğu her şeye inanma alışkanlığı yüzünden inanır. Bu kişinin inancı doğruluğa elverişli bir temele dayanır, çünkü kaynak güvenilirdir; ama kişi, okuduğu her şeye inanma alışkanlığıyla, epistemik ödevlerini ihmal etmektedir. Bu iki tür durum, iki anlamın kaplamlarının farklı olduğunu gösteriyor.

Üçüncü ve dördüncü öncül, Alston'ın itirazının sınırlarını çiziyor. Alston, ödev anlayışının istençdışıcılık karşısında uygulanamaz hâle geldiğini düşündü. Ders Ç1.6 bu sonuca karşı çıktı: inanç üzerinde dolaylı denetimimiz vardır ve değerlendirici denetim savunulabilir bir adaydır; ama aynı ders, dolaylı denetimin inancın kendisinden değil eylemlerden sorumluluk doğurduğunu da kabul etti ve değerlendirici denetimi açık bir soru olarak bıraktı. Ödev kavramlarının inanca uygulanabilirliği bu yüzden, Ç1.6'daki değerlendirici denetim savunusunun ayakta kalmasına bağlıdır. Ama bu, Alston'ın daha derin kaygısını ortadan kaldırmaz: ödev anlayışı ne kadar tutarlı olursa olsun, inancın doğruyla bağı hakkında bir şey söylemez. Beşinci öncül ise bu bağın, bilgi için neden önemli olduğunu söylüyor. Bu öncül, bir sonraki derslerde Gettier sorunuyla birlikte ayrıntılı tartışılacak.

En tartışmalı öncül: Beşinci öncülün kendisinden çok, ondan çıkan "gerekçe, doğruluğa elverişliliktir" okuması. Bu okuma, iyi neden anlayışını dışsalcı bir biçimde, yani bir inancın gerekçesinin, kişinin farkında olmadığı olgulara, örneğin bir sürecin güvenilirliğine, bağlı olabileceği biçimde okumaya açıktır. İçselciler ise iyi nedenin, kişinin kendi bakış açısından erişebileceği bir şey olması gerektiğini savunur. İçselci bir itirazın gücü, Keith Lehrer ile Stewart Cohen'in 1983'te ve Cohen'in 1984'te geliştirdiği "yeni kötü cin" düşünce deneyinden gelir: senin bütün deneyimlerinin, bir kötü cin tarafından, aynı kalacak biçimde ama tamamen yanıltıcı olarak üretildiği bir dünya düşün. O dünyadaki sen, bu dünyadaki senle tamamen aynı nedenlere sahipsin; inançların, o dünyada doğruluğa elverişli değil. Ama inançlarının, o dünyada da bu dünyadaki kadar gerekçeli olduğu sezgisi çok güçlüdür. Bu sezgi doğruysa, gerekçe doğruluğa elverişlilikle aynı şey olamaz. Bu tartışma, içselcilik ve dışsalcılık başlığı altında Modül Ç4'ün merkezidir; bu ders ona girmiyor, yalnızca beşinci öncülün bu tartışmaya bağlı olduğunu not ediyor.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: İki anlam aslında tek bir anlamdır

Ders, ödev anlayışı ile iyi neden anlayışını iki ayrı anlam olarak sunuyor. Ama epistemik ödevlerimizin içeriği nedir? Amerikalı filozof Roderick Chisholm'a göre, Theory of Knowledge kitabının 1977 tarihli ikinci baskısında ifade ettiği gibi, temel epistemik ödevimiz, doğruya inanmaya ve yanlıştan kaçınmaya çalışmaktır. Öyleyse ödevlerimizi yerine getirmek, doğruluğa elverişli bir biçimde inanmaktır; iki anlam aynı şeyi söyler. Hekim örneği ise bir yanılsamadır: hekim ödevlerini yerine getirmiştir, ama ödevler doğruluğa elverişlilik içerdiği için, onun inancı da bu ölçüde doğruluğa elverişlidir.

Cevap: İtiraz, iki anlamın birbirine bağlı olduğunu doğru biçimde görüyor: epistemik ödevlerimizin amacı, gerçekten de doğruya ulaşmaktır. Ama bir ödevin amacı ile ödevin yerine getirilmesi arasında fark vardır. Ödev, doğruya ulaşmak için elinden geleni yapmayı ister; başarıyı değil. Hekim elinden geleni yaptı, ama zamanının bilgisi doğruya ulaşmaya elverişli değildi. Bu yüzden onun inancı, ödev açısından kusursuz, doğruluğa elverişlilik açısından kusurludur. Ahlak felsefesindeki benzer bir ayrım bunu açıklığa kavuşturur: bir hekim, hastasını iyileştirmek için elinden geleni yapıp başarısız olabilir; ödevini yerine getirmiştir, ama hasta iyileşmemiştir. Ödevin amacı başarı olsa da, ödevin yerine getirilmesi başarıyı garanti etmez. İki anlam, aynı amaca yönelir ama farklı şeyleri ölçer: biri çabayı, öbürü sonucun dayandığı temeli.

İtiraz 2: Ödev anlayışı gereksizdir

Gerekçeyi doğruluğa elverişlilik olarak tanımlayalım ve ödev kavramlarını tamamen bırakalım. Kişileri suçlamak ya da aklamak, ahlakın işidir; epistemoloji, inançların doğruyla bağını incelemelidir. Ödev kavramlarını epistemolojiye taşımak, Alston'ın gösterdiği gibi, inancı bir eylem gibi ele almaya yol açar ve gereksiz karışıklıklar doğurur. Ders, ödev anlayışını kurtarmaya çalışarak bu karışıklığı sürdürüyor.

Cevap: İtiraz, ödev anlayışının bilgi için doğru kavram olmadığı konusunda bu dersin sonucuyla uyumludur. Ama ödev kavramlarını epistemolojiden tamamen çıkarmak, önemli bir şeyi kaybettirir. Gündelik epistemik değerlendirmelerimizin büyük kısmı, kişiler hakkındadır: bir bilim insanının, bir gazetecinin, bir yargıcın, kanıtı ne kadar özenli değerlendirdiği; bir öğrencinin, bir kaynağa ne kadar eleştirel yaklaştığı. Bu değerlendirmeler, doğruluğa elverişlilikle değil, kişinin epistemik davranışıyla ilgilidir. Ayrıca, Ders Ç1.6'da gördüğümüz gibi, inanç etiği, kişilerin inançlarından sorumlu tutulmasının meşruluğunu ve sınırlarını inceler; ödev kavramları bu inceleme için vazgeçilmezdir. Ödev anlayışını gerekçe kavramından ayırmak mümkündür, ama onu epistemolojiden çıkarmak, epistemolojiyi kişilerin değerlendirilmesi alanından çekmek demektir. Bu dersin önerisi, iki anlamı ayrı tutmak ve her birini kendi alanında kullanmaktır.

İtiraz 3: Gerekçe kavramına hiç gerek yok

Belki de "gerekçe" kavramı, iki anlamıyla birlikte, epistemolojinin asıl kavramı değildir. Ders Ç1.1'de değindiğimiz bilgi-önce epistemolojisine göre, bilgi temel kavramdır ve gerekçe, bilgiyle tanımlanmalıdır. Bazı filozoflar daha da ileri giderek, bir inancın ancak ve ancak bilgi olduğunda gerekçeli olduğunu savunur: bilmediğin bir şeye inanmak, ne kadar iyi kanıta dayanırsa dayansın, gerekçesizdir. Bu doğruysa, gerekçenin iki anlamını ayırmak, olmayan bir kavramın iki gölgesini ayırmaktır.

Cevap: Bu, bilgi-önce epistemolojisinin bir uç biçimidir ve Ders Ç4.11'de ayrıntılı işlenecek. Burada bir gözlem yeterli: gündelik ve bilimsel değerlendirmelerimiz, bilgi olmayan ama yine de iyi temellendirilmiş inançlar ile kötü temellendirilmiş inançlar arasında sürekli ayrım yapar. İyi kanıta dayanan ama sonradan yanlış çıkan bir bilimsel hipoteze inanmak ile, hiçbir kanıta dayanmayan bir söylentiye inanmak arasında bir fark vardır; ikisi de bilgi değildir, ama birincisi, bir anlamda, ikincisinden daha iyidir. Bu farkı ifade etmek için bilgiden daha zayıf ve dereceli bir değerlendirme kavramına ihtiyacımız var; gerekçe kavramı, iki anlamıyla birlikte, bu işi görür. Bilgi-önce görüşü bu farkı kendi diliyle ifade etmeye çalışır, örneğin "bilgi olmaya yakın" gibi kavramlarla; ama farkın kendisi, gerekçe kavramının ortadan kaldırılamayacağını gösteriyor. İtirazın daha incelikli bir biçimi ise Alston'ın kendisinden geldi. Alston, sonraki çalışmalarında, özellikle 2005 tarihli Beyond Justification kitabında, "gerekçe" kelimesinin tek bir özelliği adlandırmadığını, epistemologların bu kelimeyle aslında birçok farklı "epistemik istenirliği" kastettiğini savundu: doğru inançlara sahip olmak, iyi temellere dayanmak, temellere erişebilmek, ödevlere uymak ve başkaları. Ona göre "gerçek gerekçe hangisidir?" sorusunun bir cevabı yoktur; her istenirlik kendi başına incelenmelidir. Bu görüş, bu dersin ikili ayrımını reddetmez, onu genişletir: ödev ve iyi neden ayrımı, bu çoğulculuğun ilk ve en önemli adımı olarak okunabilir.

İtiraz 4: İzin kavramı, kanıtın tek bir tutumu belirlediği varsayımını gizliyor

Ders, gerekçeli bir inancı "izinli" bir inanç olarak tanımlıyor. Ama bu tanım, ilginç bir soruyu gizliyor: aynı kanıt karşısında birden fazla tutum izinli olabilir mi? Bazı filozoflar, "teklik tezi"ni savunur: belirli bir kanıt, her önerme için tek bir akılcı tutumu belirler; aynı kanıta sahip iki akılcı kişi aynı sonuca varmalıdır. Öbürleri "izincilik"i savunur: aynı kanıt, birden fazla akılcı tutuma izin verebilir. Teklik tezi doğruysa, "izin" kelimesi yanıltıcıdır: aslında her durumda tek bir zorunlu tutum vardır ve gerekçe, izinden çok bir yükümlülüktür. İzincilik doğruysa ise, gerekçe kavramı, iyi neden anlayışının ima ettiğinden daha gevşektir: aynı nedenler, birbiriyle çatışan inançları gerekçelendirebilir.

Cevap: Bu itiraz, izin kavramını ciddiye almanın sonuçlarını doğru biçimde gösteriyor ve tartışmanın kendisi bu dersin kapsamını aşıyor. Ama izin kavramı, bu tartışmayı gizlemiyor, tam tersine, görünür kılıyor: "izin" kelimesini kullanmak, teklik ile izincilik arasındaki soruyu sormayı mümkün kılar. Ödev anlayışının deontik kategorileri, bu açıdan iyi neden anlayışından daha zengindir: iyi neden anlayışı, bir inancın doğruluğa elverişli bir temele dayanıp dayanmadığını sorar ve bu sorunun cevabı genellikle evet ya da hayırdır; ödev anlayışı ise izinli, zorunlu ve yasak arasında ayrım yapar ve böylece "birden çok tutum izinli mi?" sorusuna yer açar. Bu soru, özellikle eşit derecede bilgili ve yetenekli iki kişinin aynı kanıttan farklı sonuçlara vardığı durumlarda, yani akran anlaşmazlığında, büyük önem taşır. Akran anlaşmazlığı Ders Ç7.4 ve Ders Ç7.5'te ayrıntılı işlenecek.

Örnekler

Basit örnek: on altıncı yüzyıl hekimi

Giriş örneğine Gerekçe Türü Etiketi'ni uygulayalım. Yargı: "Hekimin, ateşin sıvı dengesizliğinden kaynaklandığına dair inancı gerekçeliydi."

Ödev etiketi: Hekim, zamanının en iyi kaynaklarını okudu, titizlikle gözlem yaptı, hocalarının yöntemlerini uyguladı. Kendisinden makul olarak beklenebilecek her şeyi yaptı. Ödev anlayışına göre inancı gerekçeliydi; hekim suçlanamaz.

İyi neden etiketi: İnancın dayandığı kuram, ateşin gerçek nedenini bulmaya elverişli değildi. İyi neden anlayışına göre inancı gerekçesizdi.

İzin etiketi: Zamanının kanıtına göre, hekimin bu inanca sahip olması izinli miydi? Ödev anlayışının izin kategorisiyle evet: o kanıt karşısında başka bir sonuca varmak için hekimin elinde bir neden yoktu.

Önerme ve inanç gerekçesi: Hekimin inancı, sahip olduğu nedenlere, yani kitaplara ve gözlemlerine dayanıyordu; önerme gerekçesi ile inanç gerekçesi aynı yönde.

Sonuç: Yargı, ödev anlamında doğru, iyi neden anlamında yanlış. "Gerekçeliydi" diyen ile "gerekçesizdi" diyen kişi aynı şey hakkında anlaşmıyor değil; farklı sorulara cevap veriyorlar. Biri hekimi değerlendiriyor, öbürü hekimin inancının dünyaya bağını. Etiket, bu farkı görünür kılıyor.

Orta örnek: doğru kanıt, yanlış neden

Bir ceza davasında bir jüri üyesi, sanığın suçlu olduğuna inanıyor. Davada sunulan kanıtlar güçlü: parmak izleri, güvenlik kamerası kayıtları, birbirinden bağımsız iki tanık. Bu kanıtlar, sanığın suçlu olduğu önermesini güçlü biçimde destekliyor. Ama jüri üyesi, duruşmadan sonra bir arkadaşına şunu itiraf ediyor: sanığın suçlu olduğuna kanıtlar yüzünden değil, sanığın görünüşü ve konuşma tarzı yüzünden, duruşmanın ilk gününden beri inanıyordu; kanıtları da tam olarak dinlememişti.

Gerekçe Türü Etiketi ile bakalım. Önerme gerekçesi: jüri üyesinin elinde, sanığın suçlu olduğu önermesine inanmak için güçlü nedenler var; bu nedenler duruşmada sunuldu ve jüri üyesi onlara erişebilirdi. Bu anlamda önerme, onun için gerekçelidir. İnanç gerekçesi: ama jüri üyesinin fiilî inancı bu nedenlere değil, önyargıya dayanıyor. Bu yüzden inancı gerekçeli değildir.

Ödev etiketi: Jüri üyesi, epistemik ödevlerini, yani kanıtları dikkatle dinlemeyi ve ona göre karar vermeyi ihmal etmiştir. Bu yüzden suçlanabilir. İyi neden etiketi: inancın fiilî dayanağı, yani bir kişinin görünüşü, suçluluğa dair doğruluğa elverişli bir temel değildir.

Bu örnek, iki ayrımın, ödev ve iyi neden ayrımı ile önerme ve inanç gerekçesi ayrımının, nasıl birlikte işlediğini gösteriyor. Jüri üyesi doğru sonuca vardı, ve bu sonuç için iyi nedenler mevcuttu; ama o, bu nedenlerden dolayı doğru sonuca varmadı. Bu durum, Birincil metin bölümündeki Locke'un "şans eseri doğruyu bulan" kişisine çok benziyor. Pek çok hukuk sisteminin yargıçlardan kararlarını yazılı olarak gerekçelendirmelerini istemesi, yani hangi kanıta dayandıklarını açıkça yazmalarını istemesi, önerme gerekçesi ile inanç gerekçesi arasındaki bu boşluğu daraltmaya yönelik kurumsal bir önlemdir. Jüriler ise çoğu sistemde gerekçe yazmaz. Yazılı gerekçe de boşluğu tümüyle kapatamaz: bir karar, sonradan bulunmuş nedenlerle de gerekçelendirilebilir.

Gerçek hayat örneği: Semmelweis ve el yıkama

1840'larda Viyana Genel Hastanesi'nin doğum bölümünde iki ayrı klinik vardı. Birinci klinikte doğumları hekimler ve tıp öğrencileri, ikinci klinikte ise ebeler yaptırıyordu. Macar hekim Ignaz Semmelweis, birinci klinikte lohusa humması denen hastalıktan ölen annelerin oranının ikinci klinikten çok daha yüksek olduğunu fark etti. Semmelweis, hekimlerin ve öğrencilerin, otopsi salonundan doğrudan doğum salonuna geçtiklerini ve otopsiden bir şeyi annelere taşıdıklarını düşündü. 1847'de hekimlerin hastaları muayene etmeden önce ellerini klorlu kireç çözeltisiyle yıkamalarını zorunlu kıldı ve birinci klinikteki ölüm oranı belirgin biçimde düştü. Ama Semmelweis'in görüşü, döneminin tıp camiasında geniş bir kabul görmedi ve etkisi uzun yıllar sınırlı kaldı; Semmelweis de bulgularını yıllarca ayrıntılı biçimde yayımlamadı ve kitabı ancak 1861'de çıktı. Hastalıkların mikroplarla bulaştığını açıklayan mikrop kuramı, ancak birkaç on yıl sonra, Louis Pasteur ve Robert Koch'un çalışmalarıyla yerleşti.

Semmelweis'e karşı çıkan hekimlerin, ellerinin hastalık taşımadığına dair inançları gerekçeli miydi? Ödev anlayışıyla bakıldığında, durum karmaşıktır. Bir yandan, dönemin hâkim açıklamaları, lohusa hummasını bozulmuş havaya (miasma), atmosferik ve "salgınsal" etkilere ya da hastanın bünyesine bağlıyordu; hekimler bu kuramı öğrenmişlerdi ve Semmelweis kendi bulgularının nedenini, mikrop kuramı olmadan, tam olarak açıklayamıyordu. Bu açıdan hekimler, kendi zamanlarının ölçütlerine göre, suçlanamaz görünebilir. Öte yandan, Semmelweis'in sunduğu kanıt, yani iki klinik arasındaki ölüm oranı farkı ve el yıkamadan sonraki düşüş, güçlü ve gözlenebilir bir kanıttı; bu kanıtı ciddiye almamak, karşıt kanıttan kaçınmamak ödevinin ihmali olarak görülebilir. Ödev anlayışı, bu durumda iki yöne de çekilebiliyor ve tam da bu yüzden, bu tarih, epistemik sorumluluk tartışmalarında sık anılan bir örnektir.

İyi neden anlayışıyla bakıldığında ise durum daha açıktır. Hekimlerin inancının dayandığı kuram, hastalığın gerçek bulaşma yolunu bulmaya elverişli değildi; Semmelweis'in kanıtı ise, açıklayıcı kuramı eksik olsa da, gerçek bir nedensel ilişkiye işaret ediyordu. Bu anlamda, Semmelweis'in elleri yıkama gerekliliğine dair inancı, kuramsal açıklaması eksik olsa da, karşıtlarının inancından daha iyi bir nedene dayanıyordu. Bu örnek, iki anlamın ayrışmasının gerçek bir bedeli olduğunu gösteriyor: ödev anlayışının kişileri koruyan esnekliği, doğruluğa elverişli bir kanıtın uzun süre görmezden gelinmesine de alan açabilir.

Araç kartı: Gerekçe Türü Etiketi

Özet

• Epistemik gerekçe, bir inancı doğruluk amacı açısından iyi ya da makul kılan özelliktir; doğruluktan ayrıdır.
• Ödev anlayışına göre gerekçe, kişinin epistemik ödevlerini yerine getirmiş, yani suçlanamaz olmasıdır; kökleri Descartes ve Locke'a uzanır.
• İyi neden anlayışına göre gerekçe, inancın doğruluğa elverişli bir temele dayanmasıdır (Alston).
• İki anlam ayrışabilir: ödevlerini yerine getiren biri doğruluğa elverişsiz bir temele dayanabilir; doğruluğa elverişli temele sahip biri ödevlerini ihmal edebilir.
• Epistemik izin, gerekçenin en yaygın deontik yorumudur; aynı kanıtın birden çok tutuma izin verip vermediği, teklik ve izincilik tartışmasının konusudur.
• Önerme gerekçesi bir önerme için yeterli dayanağa sahip olmak, inanç gerekçesi ise fiilî inancın bu dayanağa dayanmasıdır.
• Ödev anlayışı Alston'ın itirazından kurtulabilir ama kişiyi değerlendirir; bilgi için, en azından ilk bakışta, inancın doğruyla bağını değerlendiren iyi neden anlayışı daha uygundur.