Hakikat II: tutarlılık, pragmatik ve deflasyoncu kuramlar

Giriş

Bir bayram sofrasında dede, gençliğinde köyüne gelen bir seyyar fotoğrafçının hikâyesini anlatıyor: fotoğrafçı, köyün bütün çocuklarını tek bir kareye sığdırmak için onları ağaçlara çıkarmış, fotoğraf da yıllarca köy kahvesinin duvarında asılı kalmış. Torunlardan biri, tarih öğrencisi Deniz, hikâyenin doğru olup olmadığını merak ediyor. Ama fotoğraf kaybolmuş, fotoğrafçının adını kimse hatırlamıyor, o yılların çocuklarından hayatta kalan da yok. Sofradakiler farklı şeyler söylüyor. Deniz'in annesi: "Doğrudur, çünkü babamın anlattığı her şeyle uyuşuyor; o yıllarda köye seyyar satıcılar geliyordu, kahvenin duvarında fotoğraflar olduğunu ben de hatırlıyorum." Deniz'in amcası: "Doğru olup olmadığının ne önemi var? Bu hikâye bize köyümüzü anlatıyor, işe yarıyor." Deniz'in kuzeni ise felsefe okuyor ve gülerek şunu söylüyor: "'Bu hikâye doğru' demek, fotoğrafçının çocukları ağaçlara çıkardığını söylemekten başka bir şey değil. Hakikat diye ayrı bir şey aramaya gerek yok."

Önceki derste tekabül kuramını, yani bir önermenin dünyaya karşılık geldiğinde doğru olduğu görüşünü inceledik ve iki itirazı tam olarak karşılamadan bıraktık. Birincisi, inançlarımızı dünyayla doğrudan karşılaştıramıyorsak, hakikatin bu tanımı bize ne kazandırıyor? İkincisi, Tarski'nin doğruluk şeması zaten her şeyi söylüyorsa, tekabüle neden ihtiyaç var? Sofradaki üç ses, bu iki itirazdan güç alan üç büyük kuramı temsil ediyor. Anne, tutarlılık kuramını: bir iddia, inançlarımızın bütünüyle uyuştuğunda doğrudur. Amca, kabaca, pragmatik kuramı: hakikat, işe yarayanla ya da araştırmanın sonunda varılacak olanla ilgilidir. Kuzen ise deflasyoncu kuramı: "doğrudur" demek, iddiayı yeniden söylemekten öte bir şey eklemez. Bu ders, üç kuramı en güçlü hâlleriyle tanıtıyor, onları ortak sınamalara tabi tutuyor ve her birinin, hakikatin tanımı olarak değil belki başka bir rolde, neyi doğru gördüğünü gösteriyor.

Bu dersin kazanımları:

• Tutarlılık, pragmatik ve deflasyoncu hakikat kuramlarını, her birinin ana savunucularını ve hakikat yükleminin dildeki işlevini açıklarsın. (anla)
• Hakikat Kuramı Karşılaştırıcı ile bir iddiayı dört kuramın her birine göre çözümler ve kuramların nerede ayrıştığını belirlersin. (uygula)
• Kuramları tutarlı yanlış sistemler, bilinemeyecek doğrular ve hakikat yükleminin işlevi sınamalarına tabi tutarak, hangisinin hakikatin tanımı, hangisinin ölçütü ya da işlevi hakkında doğru şeyler söylediğini gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Kavramlar üç kuram ailesine göre gruplanıyor. Her ailenin içinde birden çok görüş var; her birini tanımlarken, ailenin öbür üyelerinden farkını ve önceki dersteki tekabül kuramıyla ilişkisini göstereceğiz.

Tutarlılık kuramının tarihsel kökleri, on dokuzuncu yüzyıl sonu İngiliz idealistlerine, özellikle F. H. Bradley'ye uzanır. Yirminci yüzyılda iki farklı gelenekten iki önemli savunucu çıktı. Amerikalı filozof Brand Blanshard, 1939 tarihli The Nature of Thought kitabında, hakikati, ideal olarak kapsamlı ve tam olarak tutarlı bir yargılar sisteminin parçası olmak olarak tanımladı. Avusturyalı filozof ve sosyolog Otto Neurath ise mantıkçı pozitivizm içinden, bilimsel önermelerin dünyayla değil, yalnızca başka önermelerle karşılaştırılabileceğini savundu ve ünlü bir benzetme yaptı: biz, gemisini hiçbir zaman kuru bir havuza çekip baştan kuramadan, açık denizde onarmak zorunda olan denizcilere benzeriz. Kuramın sezgisel kaynağı, Ders Ç1.7'deki İtiraz 1'dir: bir inancı sınamak için onu ancak başka inançlarla, algı raporlarıyla, kayıtlarla karşılaştırabiliyorsak, hakikat de bu karşılaştırmanın kendisi olabilir.

Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekir: tutarlılık kuramı bir hakikat kuramıdır; gerekçe kuramı olarak tutarlılıkçılık (coherentism) ise ayrı bir görüştür. Gerekçe kuramı olarak tutarlılıkçılık, bir inancın gerekçeli olmasının, onun inanç sistemiyle tutarlı olması olduğunu söyler; hakikat hakkında bir şey söylemez. Bir kişi, gerekçe için tutarlılıkçı olup hakikat için tekabülcü olabilir: inançlarımızı tutarlılıkla gerekçelendiririz, ama doğru olup olmadıklarını dünya belirler. Gerekçe kuramı olarak tutarlılıkçılık Modül Ç3'te işlenecek; bu ders yalnızca hakikat kuramıyla ilgileniyor.

Peirce'a göre hakikat, araştırmanın, yeterince uzun sürdürülürse, varacağı nihai görüştür. Bu, bu dersin Birincil metin bölümünde Peirce'ın kendi cümleleriyle okunacak. James'e göre doğru fikirler, özümseyebildiğimiz, geçerli kılabildiğimiz, pekiştirebildiğimiz ve doğrulayabildiğimiz fikirlerdir; James ayrıca hakikatin, düşüncemiz için "elverişli" olan olduğunu söyledi ve bu ifade, onun en çok eleştirilen sözü oldu. Dewey ise "hakikat" kelimesinden kaçınmaya yöneldi ve onun yerine "gerekçeli öne sürülebilirlik" (warranted assertibility) kavramını önerdi: bir araştırmanın sonunda, o araştırmanın yöntemleriyle haklı olarak öne sürülebilen iddia. Üç düşünürün ortak noktası, hakikati, insan zihninden bağımsız bir olgu ile önerme arasındaki durağan bir ilişki olarak değil, araştırma ve deneyimle ilişkisi içinde anlamaktır. James'in deyişiyle, hakikat bir fikre "olur". Pragmatist gelenek Modül G3'te, Peirce Ders G3.1'de, James ve Dewey Ders G3.2'de ayrıntılı işlenecek.

Epistemik kuramlar, pragmatik ailenin en sistemli biçimidir; Putnam'ın bu aileye ne ölçüde girdiği tartışmalıdır ve Putnam bu görüşü sonradan terk etti. Bu kuramlar, hakikati tamamen bizim fiilî inançlarımıza bağlamaz; bu, bir önermenin bugün herkesin inanmasıyla doğru, yarın herkesin vazgeçmesiyle yanlış olması gibi açıkça kabul edilemez bir sonuç doğururdu. Bunun yerine, hakikati ideal koşullarla tanımlarlar: ideal bir araştırmacının, bütün kanıta sahip olduğunda kabul edeceği şey. Bu idealleştirme, tekabül kuramının "insanlardan bağımsızlık" sezgisini kısmen korur: bir önerme, bugünkü herkesin inancından bağımsız olarak doğru ya da yanlış olabilir, çünkü bugünkü inançlar ideal değildir. Ama idealleştirmenin nasıl yapılacağı, kuramın en çok tartışılan noktasıdır ve Argüman bölümünde merkezi bir rol oynayacak.

Deflasyoncu ailenin üç ana üyesi vardır. Fazlalık kuramı (redundancy theory), İngiliz filozof ve matematikçi Frank Ramsey'in 1927 tarihli "Facts and Propositions" makalesine dayanır: Ramsey'e göre "Sezar'ın öldürüldüğü doğrudur" demek, Sezar'ın öldürüldüğünü söylemekten başka bir şey anlatmaz; "doğrudur" ifadesi fazladır. Tırnak kaldırma kuramı (disquotationalism), Amerikalı filozof W. V. O. Quine'ın görüşüne dayanır: "doğrudur" yükleminin işlevi, bir cümleyi tırnak içinden çıkarmak, yani bir cümle hakkında konuşmaktan dünya hakkında konuşmaya geri dönmektir. Asgaricilik (minimalism) ise New York Üniversitesi'nde çalışan İngiliz filozof Paul Horwich'in 1990 tarihli Truth kitabında savunduğu görüştür: hakikat hakkında bilinmesi gereken her şey, Tarski'nin doğruluk şemasının bütün örneklerinde, yani "'p' önermesi doğrudur ancak ve ancak p" biçimindeki sonsuz sayıdaki eşdeğerlikte içerilmiştir. Üç görüşün ortak noktası, hakikatin, açıklanması gereken bir doğası olmadığı, dolayısıyla tekabül, tutarlılık ya da pragmatik kuramların aradığı türden bir "hakikat kuramının" gereksiz olduğudur. Ders Ç1.7'de açık bıraktığımız soru burada yeniden açılıyor: Tarski'nin kendi tanımı bu ailede mi, yoksa tekabül ailesinde mi durur? Tarski klasik Aristotelesçi anlayışı yakalamak istediğini söyler; ama tanımı yalnızca şemanın örneklerini sağlar ve "karşılık gelme" ya da "olgu" gibi kavramlara başvurmaz. Bu yüzden deflasyoncular onu kendi taraflarında görür, tekabülcüler ise onu kendi sezgilerinin biçimsel bir ifadesi sayar.

Deflasyoncuların en güçlü argümanlarından biri, hakikat yükleminin gerçek ve vazgeçilmez bir işlevi olduğunu, ama bu işlevin derin bir doğa gerektirmediğini göstermektir. Ayşe'nin raporunu okumadan, onun söylediği her şeyin doğru olduğuna inanabilirim; bu inancı "doğru" kelimesi olmadan ifade etmek için, raporun bütün cümlelerini tek tek tekrar etmem gerekirdi, ki bunları bilmiyorum. "Doğru" kelimesi, burada, bilmediğim önermeleri kapsayan bir genellemeyi mümkün kılıyor. Mantıkta da aynı işlev görülür: "her önerme ya doğrudur ya da değillemesi doğrudur" demek, sonsuz sayıda önerme hakkında bir genelleme yapmaktır. Deflasyoncuya göre, hakikat yükleminin bütün değeri bu işlevdedir ve bu işlev, doğruluk şemasıyla tam olarak açıklanır.

Bu ayrım, tutarlılık kuramına yöneltilen itirazları anlamak için önemlidir. Çelişkisizlik çok zayıf bir koşuldur: "Ay peynirden yapılmıştır" ve "Bugün salı" önermeleri çelişmez, ama birbirini desteklemez de. Tutarlılık kuramcıları, yalnızca çelişkisizliğin hakikat için yetmeyeceğini kabul eder ve daha güçlü bir tutarlılık kavramı önerir. Blanshard'a göre, ideal olarak tutarlı bir sistemde her önerme, öbür önermelerin hepsi tarafından gerektirilir. Ders Ç0.5'te gördüğümüz doğruluk tabloları çelişkisizliği sınamanın bir yoludur; tutarlılığı sınamak ise çok daha zordur ve tek bir mantıksal yöntemle yapılamaz.

Argüman

Bu bölüm, üç kuramı aynı sınamalardan geçiriyor. Fikir şu: herhangi bir hakikat kuramı, hangi aileden gelirse gelsin, bazı açık durumları doğru sınıflandırmalıdır; bir kuram bu durumlardan birinde başarısız oluyorsa, hakikatin tanımı olarak yetersizdir, ama hakikatle ilgili başka bir şey hakkında doğru olabilir.

1. Bir hakikat tanımı en az üç sınamayı karşılamalıdır: tutarlı ama yanlış bir sistemi yanlış saymalı; hiçbir zaman bilinemeyecek ama yine de doğru ya da yanlış olan önermeleri dışlamamalı; ve hakikat yükleminin dildeki genelleme işlevini açıklamalı.
2. Tutarlılık kuramı birinci sınamada zorlanır: birbirini dışlayan iki ayrı sistem, her biri kendi içinde tam olarak tutarlı olabilir; kuram, ikisinden hangisinin doğru olduğunu tutarlılıkla belirleyemez.
3. Pragmatik ve epistemik kuramlar ikinci sınamada zorlanır: hiçbir araştırmanın, ideal olsa bile, ulaşamayacağı olgular, örneğin uzak geçmişin kaydı kalmamış ayrıntıları, bu kuramlara göre ne doğru ne yanlış olur; oysa sezgimiz, bu önermelerden birinin doğru olduğunu söyler.
4. James'in "elverişli olan" tanımı birinci sınamada da zorlanır: bir yanlışa inanmak, uzun bir süre boyunca elverişli olabilir.
5. Deflasyoncu kuram üçüncü sınamayı en iyi karşılar; ilk iki sınamaya ise takılmaz, çünkü doğruluk şeması, üçüncü halin olmazlığıyla birlikte, her önermenin doğruluğunu dünyanın nasıl olduğuna bırakır: tutarlı ama yanlış bir sistemdeki önermeler, dünya öyle olmadığı için yanlıştır; bilinemeyecek bir önerme, dünya öyle olduğu ya da olmadığı için doğru ya da yanlıştır.

Sonuç: Tutarlılık ve pragmatik kuramlar, hakikatin tanımı olarak bu sınamalara takılır; ama ikisi de hakikatin başka bir yönü hakkında doğru bir şey söyler: tutarlılık, bağımsız ve güvenilir kaynaklarla birleştiğinde, hakikati nasıl ararız sorusunun, yani hakikatin ölçütünün bir parçasıdır; pragmatik gelenek ise hakikatin araştırma ve eylemle bağlantısını, yani onu neden önemsediğimizi vurgular. Deflasyoncu kuram, tanım düzeyinde en hafif ve sınamalara en dayanıklı adaydır ve Ders Ç1.7'de savunulan asgari bağımlılık sezgisiyle uyumludur. Bu yüzden "hakikat nedir?" sorusu, en az üç ayrı soruya ayrılmalıdır: tanım, ölçüt ve işlev. Sınamaların seçimi tarafsız değildir: üçüncü sınama deflasyonun kendi motivasyonudur ve Ders Ç1.7'deki ılımlı tekabül ilkesi de bu üç sınamadan geçer. Deflasyonu ılımlı tekabülden ayıran şey, İtiraz 4'teki açıklayıcı roldür ve orada tartışma açıktır.

Birinci öncül, sınamaların neden seçildiğini açıklamayı gerektiriyor. Birinci sınama, hakikatin dünyaya bağlı olduğu sezgisinden gelir: tamamen tutarlı bir roman, gerçek hakkında yanlış olabilir. İkinci sınama, iki değerlilik sezgisinden gelir: Sezar'ın, öldürüldüğü sabah başında çift sayıda saç teli olması önermesi ya doğrudur ya yanlış, ama bunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Üçüncü sınama, hakikat yükleminin gerçek bir dilsel işlevi olduğu gözleminden gelir. Bu sınamalar tarafsız değildir; özellikle ikincisi, bazı pragmatistlerin ve anti-gerçekçilerin reddettiği bir varsayımı içerir. Bu, en tartışmalı öncül olarak aşağıda ele alınacak.

İkinci öncül, tutarlılık kuramına yöneltilen en eski itirazdır. Bertrand Russell, 1907'de Proceedings of the Aristotelian Society'de yayımlanan "On the Nature of Truth" makalesinde, İngiliz idealist Harold Joachim'in tutarlılık kuramına karşı şöyle bir örnek kullandı: saygın bir piskoposun cinayetten asıldığını söyleyen yanlış bir önerme, yeterince dikkatli kurulmuş bir romanda, o romanın bütün öbür önermeleriyle tutarlı olabilir. Tutarlılık kuramcısı, bu romanın neden yanlış olduğunu, yalnızca tutarlılıkla açıklayamaz. Üçüncü öncül, pragmatik kuramların en çok tartışılan sınırıdır ve Peirce'ın kendisi de bu itirazı öngörmüş ve cevaplamaya çalışmıştır; bu cevap, Birincil metin bölümünde okunacak.

En tartışmalı öncül: Birinci öncül, özellikle ikinci sınama. Bu sınama, bilinemeyecek önermelerin de doğru ya da yanlış olduğunu varsayar. Bu varsayım, Ders Ç1.7'de en tartışmalı öncül olarak gördüğümüz gerçekçiliğin bir uygulamasıdır. Bir pragmatist ya da Michael Dummett gibi bir anti-gerçekçi, bu sınamayı kabul etmeyebilir: onlara göre, ilkece bilinemeyecek bir önermenin doğru ya da yanlış olduğunu söylemek, ne söylediğimizi bilmeden konuşmaktır. Bu itiraz kabul edilirse, üçüncü öncül pragmatik kurama karşı bir sorun olmaktan çıkar; tersine, pragmatik kuramın bir avantajına dönüşür. Dersin sonucu bu yüzden pragmatik kuramı kesin olarak dışlamıyor; onu, ikinci sınamanın varsayımını kabul eden biri için yetersiz buluyor. Sınamaların kendisi, hangi hakikat kuramının seçileceğiyle iç içe geçmiştir; bu, hakikat tartışmasının neden bu kadar zor olduğunun bir göstergesidir.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Tutarlılık kuramı yalıtılmış bir sistemden söz etmez

Russell'ın piskopos örneği, tutarlılık kuramını yanlış anlıyor. Blanshard'ın tutarlılık kuramı, herhangi bir tutarlı sistemden değil, ideal olarak kapsamlı bir sistemden söz eder; ve kapsamlı bir sistem, algı raporlarını, gözlemleri, deneyimi de içerir. Bir roman, ne kadar tutarlı olursa olsun, bu kapsamlı sistemin dışında kalır, çünkü onun önermeleri, örneğin gazete arşivlerindeki ve mahkeme kayıtlarındaki önermelerle, yani deneyimimizin geri kalanıyla tutarsızdır. Öyleyse ikinci öncül bir saman adam itirazıdır.

Cevap: Bu cevap, tutarlılık kuramının en güçlü biçimidir ve Russell'ın örneğinin basit biçimini gerçekten karşılar. Russell bu cevabı aynı makalede öngördü: bir romanı okurken de içindekileri deneyimleriz, yalnızca onlara inanmayız; öyleyse "deneyim" ancak doğru olanın kavranması anlamına gelirse işe yarar, bu da hakikati önceden varsayar. Ayrıca cevabın bir bedeli vardır: kapsamlı sistemin algı ve deneyimi içermesi, tutarlılık kuramını tekabül kuramına doğru iter. Algı raporları neden sistemde ayrıcalıklı bir yere sahiptir? Tutarlılık kuramcısı, algının da yalnızca bir başka inanç olduğunu söylerse, ilk soru geri döner: iki farklı algı raporları kümesiyle tutarlı iki farklı kapsamlı sistem neden olamaz? Algının ayrıcalıklı olduğunu söylerse, bu ayrıcalığın kaynağı, algının dünyayla bir bağ kurmasıdır; ve bu, tekabül kuramının sezgisidir. Neurath'ın gemi benzetmesi, bu gerilimi güzel gösterir: gemiyi açık denizde onarmak zorundayız, ama gemiyi su üstünde tutan şey denizdir. Bu gerilim, tutarlılığın, hakikatin tanımı olarak değil, hakikati arama yöntemimizin, yani ölçütün bir parçası olarak daha güçlü olduğunu düşündürüyor. Ders Ç1.7'nin İtiraz 1'inde sorulan soru, yani tekabül tanımının pratikte ne kazandırdığı, burada bir cevap buluyor: tutarlılık kanıttır, hakikat ise kanıtın işaret ettiği şeydir; tanım, ölçütlerimizin neyi aradığını söyler. Argüman bölümünün sonucu bu ayrımı kullanıyor.

İtiraz 2: Bilinemeyecek doğrular anlamsızdır

Argümanın ikinci sınaması, Sezar'ın saç tellerinin sayısının çift ya da tek olduğu önermesinin, hiçbir zaman bilinemeyecek olsa da, doğru ya da yanlış olduğunu varsayıyor. Ama bu varsayımın ne anlama geldiği açık değildir. Bir önermenin doğru olduğunu söylemek, onu doğrulamanın ya da en azından ona dair bir kanıt bulmanın mümkün olduğunu ima eder; ilkece hiçbir kanıtın bulunamayacağı bir önermenin "doğru" olması, içi boş bir sözdür. Pragmatik kuramın bu durumlarda önermeyi doğru ya da yanlış saymaması bir kusur değil, bir dürüstlüktür.

Cevap: Bu, pragmatik ve anti-gerçekçi görüşlerin en güçlü savunusudur ve Argüman bölümünde en tartışmalı öncül olarak işaretlendi. İki şey söylenebilir. Birincisi, bu itiraz önce iki değerliliği, yani her önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu, bilinemeyecek önermeler için askıya alır. Doğruluk şemasını da kabul ediyorsa, mantığın temel ilkelerinden biri olan üçüncü halin olmazlığını da genel bir ilke olarak bırakmak zorundadır: "Sezar'ın saç tellerinin sayısı ya çifttir ya tektir" önermesi sıradan mantıkta doğrudur. Dummett'in anti-gerçekçiliği bu bedeli öder ve sezgici mantığı önerir. Ama çoğu felsefeci için bu bedel çok ağırdır. İkincisi, Peirce'ın kendisi bu itirazı başka bir yoldan karşılamaya çalıştı: ona göre, açık bir anlamı olan hiçbir soru için, araştırmanın sonunda bir cevap bulunamayacağını varsaymak felsefeye aykırıdır; bugün bilinmez görünen şeyler, ileride bilinebilir. Bu cevap iyimserdir, ama tam olarak itirazı karşılamaz: bazı olgular, örneğin hiçbir iz bırakmadan kaybolmuş bir geçmiş anın ayrıntıları, ilke olarak sonsuza kadar bilinemez görünür. Pragmatist, ya bu önermelerin doğruluk değeri olmadığını kabul etmek ya da "ideal araştırma" kavramını o kadar genişletmek zorundadır ki, kavram tekabül kuramına çok yaklaşır.

İtiraz 3: James "elverişli" derken kişisel yarar kastetmiyordu

Argümanın dördüncü öncülü James'e haksızlık ediyor. James, "elverişli" kelimesini, kişisel çıkar ya da anlık rahatlık anlamında değil, "uzun vadede ve bütün olarak" elverişli olma anlamında kullandı; ve bu elverişliliğin en önemli parçası, fikrin deneyimin geri kalanıyla uyumlu olması, yani doğrulanabilmesidir. Yanlış bir inanç kısa vadede rahatlatıcı olabilir, ama uzun vadede deneyimle çatışır ve elverişsiz hâle gelir. Russell gibi eleştirmenler, James'in tanımını, bu nitelemeleri görmezden gelerek, "inanması hoşa giden şey doğrudur" diye okudu ve bir karikatürü eleştirdi.

Cevap: İtiraz, James'e karşı yapılan eleştirilerin bir kısmının gerçekten haksız olduğunu doğru biçimde gösteriyor. James'in kendi metni, bu dersin Birincil metin bölümünde göreceğimiz gibi, "uzun vadede ve bütün olarak" niteleme yapar ve deneyimin "taşarak" formüllerimizi düzeltmemizi zorunlu kıldığını vurgular. Ama bu niteleme sorunu çözmez, yalnızca erteler. "Uzun vadede ve bütün olarak elverişli" olanın, deneyimin bütününe uyan olduğunu söylersek, James'in tanımı ya Peirce'ın ideal araştırma tanımına, ya da deneyimin dünyaya bağlı olduğunu kabul edersek, tekabül kuramına yaklaşır. Bu iki durumda da James'in tanımının özgün katkısı, yani hakikati elverişlilik kavramına bağlaması, bir tanım olmaktan çok bir vurguya dönüşür: hakikat, bizim için önemlidir, çünkü onunla dünyada başarılı biçimde yol alırız. Bu vurgu değerlidir ve Argüman bölümünün sonucu onu, hakikatin işlevi hakkında doğru bir şey olarak koruyor. James ile Russell arasındaki tartışmanın ayrıntıları Ders G3.2'de ele alınacak.

İtiraz 4: Hakikat açıklayıcı bir rol oynar

Deflasyoncu kuram, hakikatin derin bir doğası olmadığını söylüyor. Ama hakikat, açıklamalarda vazgeçilmez bir rol oynuyor gibi görünür. Bir kişinin eylemleri neden başarılı olur? Çünkü inançları doğrudur: doğru inançlarla hareket eden biri, istediği şeye ulaşma eğilimindedir. Bilim neden bu kadar başarılı öngörülerde bulunur? Çünkü en iyi bilimsel kuramlar en azından yaklaşık olarak doğrudur; Hilary Putnam'ın erken döneminde savunduğu ve "mucize olmaması argümanı" diye bilinen bu fikre göre, kuramlarımız doğru değilse, onların başarısı bir mucize olurdu. Bu açıklamalarda hakikat, derin bir özellik olarak iş görüyor. Deflasyoncu bu açıklamaları nasıl karşılayabilir?

Cevap: Deflasyoncunun cevabı, bu açıklamaların her birinin, hakikat yüklemi olmadan da yapılabileceğidir. Ali, ekmeği almak için fırına gittiğinde, ekmeği alabildi, çünkü fırının açık olduğuna inanıyordu ve fırın açıktı. Bu açıklama, "inancı doğruydu" demek yerine, inancın içeriğini ve dünyanın durumunu tek tek söyler; ve doğruluk şeması, bu ikisinin aynı şey olduğunu garanti eder. Genel açıklamada, "doğru inançlarla hareket eden biri başarılı olur", hakikat yüklemi yine yalnızca genelleme işlevi görür: sonsuz sayıda özel açıklamayı tek bir cümlede toplar. Bu cevap güçlüdür, ama tartışma bitmiş değildir. Tekabül kuramcısı, genelleme işlevinin kendisinin bir açıklama gerektirdiğini savunabilir; bu, Ders Ç1.7'nin İtiraz 5'te bıraktığı asimetri sorusudur: bütün bu özel durumlarda neden aynı örüntü görülüyor? Bu soru, bir genellemenin bir yasayı mı yoksa yalnızca bir listeyi mi ifade ettiği sorusuna benzer ve hakikatin metafiziğinin en canlı tartışmalarından biridir. Bilimin başarısıyla ilgili tartışma ise bilimsel gerçekçilik başlığı altında Ders P2.9'da işlenecek.

İtiraz 5: Deflasyon, anlamı açıklarken hakikati varsayar

Deflasyoncu kuram, hakikati doğruluk şemasının örnekleriyle tanımlıyor: "'Kar beyazdır' doğrudur ancak ve ancak kar beyazdır." Ama bu şema, "Kar beyazdır" cümlesinin anlamını önceden verilmiş sayar. Peki bir cümlenin anlamı nedir? Felsefe ve dilbilimde etkili bir gelenek, Donald Davidson'ın programı, bir cümlenin anlamını onun doğruluk koşullarıyla açıklar: bir cümleyi anlamak, hangi koşulda doğru olacağını bilmektir. Bu gelenek doğruysa, hakikat, anlam kuramında açıklayıcı ve vazgeçilmez bir rol oynar; ve deflasyoncu, anlamı hakikatle, hakikati de anlamı önceden verilmiş cümlelerle açıklamaya çalışarak bir döngüye düşer. Ders Ç1.7'de, cümle ile dünya arasındaki bağı açıklamanın hakikat kuramının mı anlam kuramının mı işi olduğu sorusunu bu derse bırakmıştık; itiraz, bu sorunun deflasyon için bir tuzak olduğunu söylüyor.

Cevap: Deflasyoncu bu döngüden, anlamı hakikatle değil başka bir şeyle açıklayarak kaçar. Horwich'in tercihi, anlamın kullanım kuramıdır: bir kelimenin anlamı, onun dilde nasıl kullanıldığının temel düzenlilikleriyle belirlenir; örneğin "kırmızı" kelimesinin anlamı, kırmızı bir şey görüldüğünde onu bu kelimeyle betimleme eğilimimizle. Bu kuramda hakikat, anlamı açıklamak için kullanılmaz; anlam önce kullanımla belirlenir, hakikat yüklemi sonra genelleme aracı olarak devreye girer. Böylece döngü kırılır, ama bir bedelle: deflasyon, kendi başına ayakta duran bir kuram olmaktan çıkıp anlamın kullanım kuramına bağlanır, ve o kuramın kendi tartışmalı yükünü taşır. Ç1.7'nin bıraktığı soru da böylece cevaplanmış olur: deflasyoncuya göre bağı anlam kuramı açıklar, ve hakikat kuramının bu konuda söyleyecek bir şeyi yoktur. Tekabülcü ise bu ayrımın yapay olduğunu, cümle ile dünya arasındaki bağın hem anlamın hem hakikatin konusu olduğunu savunur. Bu tartışma dil felsefesinin derinlerine uzanır ve burada açık bırakılıyor.

Örnekler

Basit örnek: dedenin hikâyesi

Giriş örneğine Hakikat Kuramı Karşılaştırıcı'yı uygulayalım. Önerme: "Köye gelen bir seyyar fotoğrafçı, çocukları tek kareye sığdırmak için ağaçlara çıkardı."

Tekabül kuramı: Önerme, o gün köyde gerçekten böyle bir olay olduysa doğrudur. Bunu bugün bilmek zor, ama önermenin doğruluk değeri, bizim bilip bilmememizden bağımsızdır.

Tutarlılık kuramı: Önerme, ailenin ve köyün tarihine dair inançlarımızın kapsamlı sistemiyle tutarlıysa doğrudur. Annenin söylediği gibi, seyyar satıcıların geldiği ve kahvede fotoğrafların asılı olduğu gibi öbür inançlarla uyumludur. Ama uydurma bir hikâye de bu inançlarla uyumlu olabilirdi; İtiraz 1'in sorunu burada görülür.

Pragmatik kuram: Peirce'a göre, önerme, araştırma yeterince sürdürülürse varılacak görüşse doğrudur. Fotoğraf kaybolmuş, tanıklar yok; araştırmanın buraya varması olası görünmüyor. Bu durumda Peirce'ın kuramı, önermenin doğruluk değeri hakkında sessiz kalabilir; ya da Peirce'ın iyimserliğiyle, belki bir gün bir arşivde fotoğrafın bir kopyası bulunur. Amcanın "işe yarıyor" yorumu ise James'in elverişlilik fikrinin kaba bir biçimidir ve İtiraz 3'te gördüğümüz gibi, James'in kendisinin de kabul etmeyeceği bir okumadır.

Deflasyoncu kuram: Kuzenin söylediği gibi, "hikâye doğrudur" demek, fotoğrafçının çocukları ağaçlara çıkardığını söylemektir. Deflasyoncu, hikâyenin doğru olup olmadığını belirlemek için ayrı bir hakikat kuramına ihtiyaç duymaz; fotoğrafçının bunu yapıp yapmadığını sormak yeterlidir.

Sonuç: Dört kuram, önermenin doğruluk değeri hakkında değil, "doğru" kelimesinin ne anlama geldiği hakkında ayrışıyor. Deniz'in pratik sorusu, yani hikâyenin doğru olup olmadığını nasıl öğreneceği, her dört kuram için de aynı yolla cevaplanır: kanıt toplamak. Bu, Argüman bölümündeki tanım ile ölçüt ayrımının bir uygulamasıdır.

Orta örnek: tanık ifadelerinin tutarlılığı

Bir apartman dairesinde hırsızlık olmuş. Bir komiser yardımcısı, olay sırasında evde olmadığını söyleyen dört şüpheliyi ayrı ayrı dinliyor. Birinci şüpheli, o akşam bir arkadaşıyla bir kafede oturduğunu ve kafenin saat dokuzda kapandığını söylüyor. Kafenin sahibi, o akşam kafenin saat on bire kadar açık olduğunu belirtiyor. İkinci şüpheli, bir düğündeymiş; düğün sahibinin anlattıkları, öbür davetlilerin anlattıkları ve düğünden paylaşılan fotoğrafların zaman bilgileri birbiriyle uyuşuyor.

Bu örnekte komiser yardımcısı, hakikati doğrudan gözlemleyemiyor; o akşam olan şeylere bugün erişimi yok. Elindeki tek araç, ifadeleri birbirleriyle ve öbür kanıtlarla karşılaştırmak, yani tutarlılığı sınamaktır. Birinci şüphelinin ifadesindeki tutarsızlık, onun yalan söylediğine dair güçlü bir kanıttır; ikinci şüphelinin ifadesinin birden çok bağımsız kaynakla tutarlılığı ise doğru olduğuna dair güçlü bir kanıttır.

Hakikat Kuramı Karşılaştırıcı ile bakıldığında, bu örnek İtiraz 1'in cevabındaki ayrımı somutlaştırıyor. Tutarlılık, burada hakikatin ölçütü olarak mükemmel iş görüyor. Ama komiser yardımcısı, ikinci şüphelinin ifadesinin yalnızca tutarlı olduğu için doğru olduğunu düşünmüyor; tutarlı olduğu için, büyük olasılıkla o akşam gerçekten olan şeye karşılık geldiğini düşünüyor. İyi hazırlanmış bir yalan da tutarlı olabilirdi; bu yüzden komiser yardımcısı, tutarlılığın yanında bağımsızlığa da bakıyor: kaynaklar birbirinden habersiz mi, fotoğrafların zaman bilgisi değiştirilmiş olabilir mi? Bağımsız kaynakların birbiriyle tutarlılığı, onların dünyaya ortak bir bağla bağlı olduğunun işaretidir. Tutarlılık kanıttır; hakikat ise kanıtın işaret ettiği şeydir.

Gerçek hayat örneği: iskorbüt ve işe yarayan yanlış kuram

Yüzyıllar boyunca uzun deniz yolculuklarında denizcilerin önemli bir kısmı iskorbütten, bugün C vitamini eksikliğinden kaynaklandığını bildiğimiz bir hastalıktan öldü. 1747'de İskoç gemi cerrahı James Lind, Kraliyet Donanması'nın Salisbury gemisinde, iskorbüte yakalanmış on iki denizciyi altı çifte ayırıp her çifte farklı bir tedavi uyguladı; portakal ve limon verilen çift diğerlerinden çok daha hızlı iyileşti. Lind bu sonuçları 1753'te yayımladığı A Treatise of the Scurvy adlı kitapta anlattı. Kraliyet Donanması, on sekizinci yüzyılın sonlarında denizcilere limon suyu vermeye başladı ve iskorbüt donanmada büyük ölçüde azaldı.

Ama bu başarı, doğru bir kurama dayanmıyordu. Lind iskorbütün nedenini yanlış anlıyordu: hastalığı nemli deniz havasının terlemeyi tıkamasına bağlıyor, turunçgillere bu tıkanıklığı "çözen" bir özellik atfediyordu. Üstelik kendi denemesinde sirke ve seyreltik sülfürik asit gibi başka asitler işe yaramamıştı; ama sonraki kuşaklarda etkinin meyvenin asitliğinden geldiği görüşü yaygınlaştı. On dokuzuncu yüzyılda, ekonomik nedenlerle, Akdeniz limonunun yerini büyük ölçüde Batı Hint misket limonu (lime) aldı ve bazı yolculuklarda iskorbüt yeniden ortaya çıktı. Sonradan anlaşıldı ki misket limonunun C vitamini çok daha azdı; suyun ısıtılarak işlenip uzun süre saklanması da kalan etkiyi azaltıyordu. C vitamini ancak 1928 ile 1932 arasında yalıtılıp tanımlandı; bu çalışmalar 1937'de Macar bilim insanı Albert Szent-Györgyi'ye Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü kazandırdı.

Bu tarih, pragmatik hakikat kuramına yönelik İtiraz 3'ün ve Argüman bölümünün dördüncü öncülünün somut bir örneğidir. "Turunçgillerin etkisi asitliğinden gelir; asitli herhangi bir turunçgil aynı işi görür" inancı, uzun süre son derece elverişliydi: turunçgil vermeyi yaygınlaştırdı ve binlerce hayat kurtardı. Ama kısmen yanlıştı ve bu yanlışlık, koşullar değiştiğinde, yani asitliği benzer ama koruyucu etkisi farklı bir meyveye geçildiğinde, ağır bir bedele yol açtı. James'in kendi diliyle söylersek, deneyim "taştı" ve formülü düzeltmeyi zorunlu kıldı. Bu, James'in tanımının en güçlü yanını da gösteriyor: uzun vadede ve bütün olarak, yanlış inanç elverişsizliğini gösterdi. Ama aynı zamanda tanımın en zayıf yanını gösteriyor: inanç, yarım yüzyılı aşkın bir süre elverişli olmuştu; o süre boyunca, James'in tanımına göre, doğru muydu? Tekabül kuramcısının cevabı açıktır: hayır, inanç baştan beri kısmen yanlıştı, yalnızca yanlışlığı henüz görünür değildi. Örneğin bir başka dersi de var: yanlış kuramı çürüten kanıt, yani Lind'in denemesinde öbür asitlerin işe yaramaması, baştan beri eldeydi. Kanıt, inançların geri kalanıyla tutarlı bir hikâyeye uymadığı için görmezden gelinebiliyordu; tutarlılığın, yanlış bir sistemi de koruyabildiğinin tarihsel bir örneği.

Araç kartı: Hakikat Kuramı Karşılaştırıcı

Özet

• Tutarlılık kuramı hakikati, kapsamlı bir inanç sistemiyle karşılıklı destek ilişkisi olarak tanımlar (Bradley, Blanshard, Neurath); gerekçe kuramı olarak tutarlılıkçılıktan ayrıdır.
• Pragmatik kuram ailesi hakikati araştırma ve deneyimle ilişkilendirir: Peirce'a göre araştırmanın sonunda varılacak görüş, James'e göre doğrulanabilen ve uzun vadede elverişli olan, Dewey'e göre gerekçeli öne sürülebilir olan.
• Deflasyoncu kuram "doğrudur" yükleminin derin bir özellik bildirmediğini söyler; fazlalık (Ramsey), tırnak kaldırma (Quine) ve asgaricilik (Horwich) biçimleri vardır.
• Hakikat yükleminin vazgeçilmez işlevi genellemedir: içeriğini bilmediğimiz önermeler hakkında konuşmamızı sağlar.
• Tutarlılık kuramı, tutarlı ama yanlış sistemler sınamasında; pragmatik kuram, bilinemeyecek doğrular sınamasında zorlanır; James'in tanımı elverişli yanlışlar karşısında zayıftır.
• Deflasyoncu kuram, sınamalara en dayanıklı tanım adayıdır, ama hakikatin açıklayıcı rolü konusunda tartışma sürer.
• "Hakikat nedir?" sorusu, tanım, ölçüt ve işlev sorularına ayrılmalıdır: tutarlılık, güvenilir kaynaklarla birlikte ölçüt için, pragmatizm işlev için yararlı, deflasyon tanım için en hafif adaydır.