Tam inanç ve inanç dereceleri

Giriş

Sabah sekizde işe gitmek için evden çıkıyorsun. Arabanı dün akşam evin önündeki açık otoparka bıraktın. Merdivenleri inerken biri sana sorsa, "Araban nerede?", hiç düşünmeden cevap verirsin: "Otoparkta." Arabanın otoparkta olduğuna inanıyorsun. Şimdi soruyu değiştirelim. Biri sana şöyle bir teklif yapıyor: "Arabanın şu an otoparkta olduğuna dair evini ortaya koy. Oradaysa bir çay ısmarlarım; orada değilse evini alırım." Bu teklifi kabul etmezsin. Peki neden? Arabanın otoparkta olduğuna inanıyordun. Bir gece içinde araba çalınabilir, çekilebilir, bir şey olabilir; bunun olasılığı çok düşüktür, ama sıfır değildir. Evini bu küçük olasılığa karşı ortaya koymak akılsızca olurdu.

Bu sahne, epistemolojinin uzun süre sakin duran ama son otuz yılda canlanan bir sorusunu ortaya koyuyor. İnançtan iki farklı dille söz ediyoruz. Birinci dil, "inanıyorum", "inanmıyorum", "emin değilim" gibi kategorilerle konuşur: buna tam inanç (full belief) dili denir. İkinci dil, Ders Ç0.10'da tanıştığımız inanç dereceleriyle konuşur: "yüzde doksan dokuz eminim", "olasılığı düşük". Merdivenlerdeki sen, birinci dilde arabanın otoparkta olduğuna inanıyorsun; ikinci dilde ise ona çok yüksek ama tam olmayan bir güven duyuyorsun. Bu iki dil aynı şeyi mi anlatıyor? Merdivenlerdeki "otoparkta" cevabını bir sayıya çevirebilir miyiz, ya da 0,995 gibi bir sayıdan "otoparkta" cevabına bir kuralla geçebilir miyiz? Önceki derste inancın ne olduğunu, eğilim, temsil ve yorum kuramları üzerinden sorduk. Bu ders aynı inancın iki farklı ölçeğini karşı karşıya getiriyor ve iki dilin ne zaman birbirinin yerine kullanılabileceğini, ne zaman kullanılamayacağını gösteriyor.

Bu dersin kazanımları:

• Tam inancı, krediyi, Lockeçu tezi, birleşme altında kapalılığı ve iki dilin ilişkisine dair başlıca görüşleri (indirgemecilik, elemecilik, ikicilik) açıklarsın. (anla)
• Bir iddia için Kredi Ölçeği'ni kullanarak krediyi, yanılmanın bedelini ve bu bedel karşısında "inanıyorum" demenin uygun olup olmadığını belirlersin. (uygula)
• Tam inancın krediye basit bir eşikle indirgenip indirgenemeyeceğini, piyango türünden durumlar ve istatistiksel kanıt karşısında gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Yedi kavramla çalışacağız. İlk ikisi iki dilin temel birimlerini, sonraki ikisi onları birbirine bağlamaya çalışan en doğal köprüyü ve o köprünün zorlandığı yeri, son üçü ise köprünün çöktüğü yerde öne sürülen üç görüşü tanımlıyor.

Tam inanç dili gündelik dilin, hukukun ve bilimin varsayılan dilidir. Bir tanık "sanığı gördüğüme inanıyorum" der; bir bilim dergisi bir bulguyu "gösterdik" diye sunar; bir arkadaş, ısmarladığı yemeği beğeneceğine inandığını söyler. Tam inanç dilinin üç tutumu arasındaki ilişki önemlidir. Reddetmek (disbelief), p'nin değillemesine inanmaktır; Ders Ç0.5'teki değilleme bağlacı burada önermenin içine girer. Bunu, salt inanmamaktan ayırmak gerekir: inanmamak, inanmanın yokluğudur ve önermenin dışında kalır; birçok önermeye, onları reddetmeden de inanmayız. Yargıyı askıda bırakmak (suspension of judgment) ise hem p'ye hem değil-p'ye inanmamak, ama soruyu da düşünmüş olmaktır. Bir zar atılmadan önce, zarın altı geleceğine inanmazsın, altı gelmeyeceğine de inanmazsın; yargıyı askıda bırakırsın. Ama sayısız soru hakkında da hiçbir şeye inanmazsın, çünkü onları hiç düşünmemişsindir: Uranüs'ün bir uydusunun tam kütlesini düşünmemiş biri, bu konuda yargıyı askıda bırakmış sayılmaz. Askıda bırakma bir tutumdur; düşünmemek bir tutum değildir.

Bu akademide kredi ve inanç derecesi terimlerini eş anlamlı kullanıyoruz. Ders Ç0.10'da kredinin bahis yorumunu, yani bir kişinin kredisinin, o kişinin kabul edeceği bahis oranlarıyla ölçülebileceğini görmüştük. Kredi dilinin gücü inceliğidir. Tam inanç dilinde zarın altı gelmesi ile Ankara'ya yarın kar yağması arasında fark yoktur; ikisinde de yargıyı askıda bırakabilirsin. Kredi dilinde ise ilkine yaklaşık 1/6, ikincisine mevsime ve hava tahminine göre farklı bir kredi verirsin. Kredi dili, kanıtın küçük değişikliklerini de izleyebilir: bir tanığın sözü kredini 0,7'den 0,8'e çıkarabilir ama tam inanç dilinde hiçbir şeyi değiştirmeyebilir. Kredilerin hangi kurallara uyması gerektiği, nasıl güncelleneceği ve neden olasılık kurallarına uyması gerektiği, Modül P1'in, formel epistemoloji parkurunun konusudur.

Lockeçu tez, iki dil arasındaki en doğal köprüdür. Merdivenlerdeki sen arabanın otoparkta olduğuna inanıyorsun, çünkü bu önermeye verdiğin kredi, diyelim 0,995, eşiğin üzerinde. Zarın altı gelmesine inanmıyorsun, çünkü 1/6 eşiğin çok altında. Tez sezgiseldir ve gündelik hayatın büyük kısmında iyi çalışır. Ama tezin bir parametresi var: eşik nerede? Eşik 0,5 olamaz, çünkü o zaman yazı tura atılmadan önce, paranın biraz eğri olduğunu bilen biri, yazı geleceğine "inanırdı"; oysa çoğumuz bu durumda inanç dilini kullanmayız. Eşik 1 de olamaz, çünkü o zaman kesin olmayan hiçbir şeye inanmazdık; arabanın otoparkta olduğuna bile. Eşiğin 0,5 ile 1 arasında bir yerde olması gerekir; ama tam olarak nerede olduğunu belirleyen ilkeli bir neden bulmak zordur. Bu dersin argümanı, eşiğin nerede olduğundan bağımsız olarak, tezin ciddi bir sorunla karşılaştığını gösterecek.

Bu ilke, Ders Ç0.5'teki birleşme bağlacının inanca uygulanmasıdır ve tam inanç dilinin temel bir özelliği gibi görünür. Akıl yürütmenin büyük kısmı inançları birleştirmekten oluşur: toplantının saat üçte olduğuna inanıyorum, toplantının üçüncü katta olduğuna inanıyorum, öyleyse toplantının saat üçte üçüncü katta olduğuna inanıyorum. Bu birleştirme yapılamasaydı, inançlarımızdan sonuç çıkarmak çok zorlaşırdı. Ama kredi dili bu ilkeye uymaz: iki bağımsız önermenin her birine 0,9 kredi veriyorsan, birleşimlerine yalnızca 0,81 kredi vermelisin. Birleştirdikçe kredi düşer. Lockeçu tez ile birleşme altında kapalılık arasındaki gerilim tam burada başlar.

İnanç-önce indirgemeciliğin bilinen savunucularından biri, Amerikalı filozof Gilbert Harman'dır. Harman'ın 1986 tarihli Change in View kitabına göre akıl yürütme ya hep ya hiç inançlarla işler; inanç dereceleri büyük ölçüde örtüktür, yani bir inancın ne kadar kolay bırakılacağında saklıdır. Açık bir inanç derecesi ise birkaç özel durumda, olasılık hakkında açık bir inanç olarak bulunur: "yüzde doksan eminim" dediğimizde dile getirdiğimiz, olasılık hakkında tam bir inançtır. İki indirgemecilik yönü, iki dilden birinin temel olduğunu, öbürünün ondan türediğini söyler. İkisi de bir dili gereksiz kılmayı değil, bir dili öbürüyle açıklamayı amaçlar.

Bu görüşün en bilinen savunucusu, Amerikalı filozof Richard Jeffrey'dir. Jeffrey, 1970'te yayımlanan ve başlığıyla da akılda kalan "Dracula Meets Wolfman: Acceptance vs. Partial Belief" adlı makalesinde, akılcı bir failin tam inançlara değil yalnızca kredilere ihtiyaç duyduğunu ve bilim insanlarının bile kuramlara tam inançla bağlanmak (Jeffrey'nin terimiyle acceptance; Ders Ç1.4'teki bağlama bağlı kabulle karıştırılmamalı) yerine onlara krediler vermesi gerektiğini savundu. Elemeci için merdivenlerdeki sorun yoktur: arabanın otoparkta olduğuna dair kredin 0,995'tir ve bu sayı hem "Otoparkta" cevabını hem de evini ortaya koymama kararını açıklar. "İnanıyorum" kelimesi bu sayının kaba bir kısaltmasıdır ve felsefenin bu kısaltmaya ayrı bir kuram ayırmasına gerek yoktur.

İkiciliğe göre tam inanç ve kredi aynı zihinsel durumun iki ölçeği değil, iki ayrı durumdur. Bu görüşün savunucuları, iki tutumun farklı işlevlerine dikkat çeker: kredi, seçenekleri tartmaya, riskleri hesaplamaya ve kanıtın küçük değişikliklerini izlemeye yarar; tam inanç ise bir soruyu kapatmaya, onu yeniden açmadan akıl yürütmeye ve eyleme temel yapmaya, başkalarına bir şeyi öne sürmeye yarar. Amerikalı filozof Lara Buchak, 2014'te yayımlanan bir makalesinde, tam inancın kredinin göremediği bir kanıt türüne, bireyin kendisine özgü kanıta, duyarlı olduğunu savunarak ikicilik lehine güçlü bir argüman geliştirdi; bu argümanın bir özetini İtiraz 4'te göreceğiz. İkicilik, bu dersin sonucuna en yakın görüştür, ama ders onu tam olarak benimsemiyor; Argüman bölümünün sonucu daha temkinli olacak.

Argüman

Lockeçu tez, iki dil arasındaki köprü olarak çekici. Bu bölüm, köprünün en basit biçiminin neden çöktüğünü, sonra çöküşün bize iki dilin işlevleri hakkında ne öğrettiğini gösteriyor. Argüman, bilinen bir piyango durumunu kullanıyor; ama piyangonun kendisi değil, onun Lockeçu tez hakkında söylediği şey bu dersin konusu.

1. Lockeçu teze göre, eşik t 1'den küçük olmak üzere, akılcı bir fail kredisi t'nin üzerinde olan her önermeye, ve yalnızca onlara, inanır.
2. Birleşme altında kapalılığa göre, akılcı bir fail inandığı önermelerin birleşimine de inanabilir.
3. Bin biletlik adil bir piyangoda tam bir bilet kazanacak. Her bilet için "Bu bilet kaybedecek" önermesine akılcı kredi 0,999'dur; eşik 0,999'dan düşükse, fail her bilet için kaybedeceğine inanır.
4. Kapalılığa göre fail bu bin inancın birleşimine, yani "Bütün biletler kaybedecek" önermesine de inanabilir; ama bu önermeye akılcı kredi sıfırdır, çünkü fail bir biletin kazanacağını biliyor.
5. Bilet sayısı, eşik 1'in ne kadar altında olursa olsun, onu aşacak kadar artırılabilir; öyleyse 1'den küçük her eşik için aynı sorun doğar.
6. Tek kaçış, yalnızca kredisi 1 olan önermelere inanmaktır; bu kapalılığı korur, ama bu durumda fail kredisi 1'in altındaki hiçbir önermeye inanmaz; arabasının otoparkta olduğuna da.

Sonuç: Tam inanç, 1'den küçük sabit bir eşiğin üzerindeki kredi olarak tanımlanırsa, birleşme altında kapalılık korunamaz; kapalılık korunursa, tam inanç böyle bir kredi olamaz. Tam inanca, akıl yürütmede başka inançlarla birleştirilebilen bir öncül olma işlevini veren biri için, iki dil arasında basit bir çeviri yoktur.

Argümanın ilk iki öncülü, iki dilin birer temel ilkesini koyuyor; üçüncü ve dördüncü öncül ise bu iki ilkenin birlikte ne ürettiğini gösteriyor. Bu durum, Amerikalı filozof Henry Kyburg'un 1961'de ortaya koyduğu ve piyango paradoksu adıyla bilinen sorundur. Paradoksun kendisi ve ona verilen cevaplar Ders Ç6.1'de ayrıntılı işlenecek; burada yalnızca iki ilkenin uyumsuz olduğunu ve bu uyumsuzluğun iki dilin ilişkisi için ne anlama geldiğini görüyoruz. Beşinci öncül, sorunun eşiğin yerinden kaynaklanmadığını gösteriyor: hangi eşik seçilirse seçilsin, yeterince büyük bir piyango aynı çatışmayı doğurur. Altıncı öncül ise tek kaçış yolunun bedelini gösteriyor: eşiği 1 yapmak, tam inancı neredeyse kesinlikle özdeşleştirmektir ve bu durumda gündelik inançlarımızın neredeyse hiçbiri inanç olmaz.

Sonucun koşullu biçimi önemlidir: tam inancın birleştirilebilir bir öncül olma işlevi varsa, iki dil basit bir eşikle birbirine çevrilemez. Bu işlevin gerçekten tam inanca ait olup olmadığı, İtiraz 5'te sorgulanıyor. İşlev kabul edilirse, iki dilin farklı işler gördüğü sonucu doğal olarak çıkar: hangi dilin kullanılacağı sorulan soruya bağlıdır; seçenekleri tartarken kredi dili, bir soruyu kapatıp ilerlerken tam inanç dili. Merdivenlerdeki duruma geri dönelim. "Araban nerede?" sorusuna "Otoparkta" demek, soruyu kapatmaktır: arabaya gidip binersin, otoparkta değilse diye ayrı bir plan yapmazsın. Bu, tam inancın işidir. Evini ortaya koyma teklifi ise soruyu yeniden açar ve seni kredi diline geçirir: şimdi küçük olasılıkların da hesaba katılması gerekir, çünkü yanılmanın bedeli büyüktür. Aynı kişi, aynı anda, aynı önermeye karşı iki dili de kullanabilir; sorun, birini öbürüne basit bir formülle indirgemeye çalışınca ortaya çıkar.

En tartışmalı öncül: İkinci öncül, birleşme altında kapalılık. Lockeçu tezi savunanların çoğu, bu ilkeden vazgeçmeyi tercih eder. Richard Foley bunların başında gelir: ona göre akılcı inançlar kümesi, birleşimleri inanılmayan inançlar içerebilir; piyango durumunda her biletin kaybedeceğine inanmak akılcıdır, ama hepsinin kaybedeceğine inanmak değildir. Bu cevabın bedeli, tam inancın akıl yürütmede birleştirilebilir bir öncül olma işlevini kaybetmesidir; ve bu işlev, bu dersin sonucunun tam inanca atfettiği işlevdir. Bir başka cevap, Avusturyalı filozof Hannes Leitgeb'in, eşiğin sabit olmadığını ve bağlama göre belirlendiğini savunan istikrar kuramıdır; bu kuram Ders Ç6.8'de işlenecek. Foley'nin cevabı basit çeviriyi korur ama kapalılığı bırakır; Leitgeb'inki kapalılığı korur ama sabit eşiği bırakır. İkisi de dersin sonucundaki ikilemin bir boynuzunu seçer.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Tam inanç dili gereksiz bir kısaltmadır

Jeffrey'nin elemeciliği haklıdır. Kredi dili her şeyi söyleyebiliyorsa, tam inanç diline ayrı bir rol vermek gereksizdir. Piyango paradoksu, tam inanç dilinin kaba olduğunun kanıtıdır: o dil, olasılıkların inceliğini yakalayamadığı için çelişkiye düşüyor. Akılcı düşünmeyi isteyen biri, "inanıyorum" demeyi bırakıp kredilerle konuşmalıdır.

Cevap: Elemecilik, ideal bir akıl yürütücü için savunulabilir; ama sınırlı zihinler için değil. Harman'ın da vurguladığı gibi, sıradan bir insan aklında sayısız önermeye ayrı ayrı krediler taşıyamaz ve her kararda bu kredileri yeniden hesaplayamaz. Tam inanç, bilişsel bir ekonomi sağlar: bir soruyu kapatıp ona dönmeden ilerlemeyi mümkün kılar. Arabanın otoparkta olduğuna inanan kişi, her sabah bu olasılığı yeniden tartmaz. Ayrıca tam inancın, kredinin kolayca üstlenemeyeceği toplumsal işlevleri vardır. Bir tanığın mahkemede "gördüğüme inanıyorum" demesi, bir bilim insanının bir bulguyu "gösterdik" diye yayımlaması, bir hekimin bir hastaya "teşhisiniz bu" demesi, hepsi tam inanç dilinde yapılan ve başkalarının üzerine eylemde bulunabileceği taahhütlerdir. Bu taahhütlerin öne sürmenin normlarıyla nasıl ilişkili olduğu Ders Ç6.3'te işlenecek. Piyango paradoksu ise tam inanç dilinin kaba olduğunu değil, onun krediye basit bir eşikle bağlanamayacağını gösteriyor; bu, elemeciliği zorunlu kılmaz, çünkü aynı sonuç ikicilikle de uyumludur.

İtiraz 2: Krediler aslında olasılığa dair inançlardır

Harman'ın çizgisinde bir inanç-önce görüşü doğruysa, kredi ayrı bir tutum değildir. Sıradan insanlar "yüzde doksan eminim" dediklerinde, aslında "bunun olasılığı yüzde doksandır" önermesine inanırlar. Öyleyse temel olan tam inançtır ve kredi dili, olasılık hakkındaki tam inançların bir kısaltmasıdır. Bu durumda iki dil arasında gerilim yoktur, çünkü tek bir dil vardır.

Cevap: Bu görüşün iki zorluğu var. Birincisi, insanların olasılık kavramına sahip olmadan da dereceli güven duyduğu görünür. Küçük bir çocuk, karanlık bir odaya girmeye, aydınlık bir odaya girmekten daha çok çekinir; ama "karanlık odada tehlike olasılığı daha yüksektir" önermesine inanıyor olması için, olasılık kavramına sahip olması gerekir. Çocuğun güveni dereceli görünüyor ama olasılık hakkında bir inanca dayanmıyor. İkincisi, olasılık hakkında tam inanç ile kredi birbirinden ayrılabilir. Bir zarın hileli olduğunu bilen ama hangi yöne hileli olduğunu bilmeyen biri, "altı gelme olasılığı 1/6'dır" önermesine inanmaz; ama altı gelmesine, simetri gereği, hâlâ 1/6 civarında bir kredi verebilir. Bu iki tutum farklıdır: biri zarın nesnel özelliği hakkında bir inanç, öbürü kişinin kendi bilgi durumunun bir ifadesidir. Ders Ç0.10'da gördüğümüz olasılık yorumları arasındaki ayrım, burada iki tutum arasındaki ayrıma karşılık geliyor. Bu zorluklar inanç-önce indirgemeciliği çürütmez, ama onu en azından birçok durum için yetersiz kılar.

İtiraz 3: Eşik işin önemine göre değişiyorsa, tam inanç sabit bir durum değildir

Giriş örneği, eşiğin sabit olmadığını gösteriyor: merdivenlerde "otoparkta" diyen kişi, evini ortaya koyması istenince aynı şeyi söylemekten çekiniyor. Öyleyse tam inanç, işin önemine göre açılıp kapanan bir şeydir. Ama Ders Ç1.4'te tam inancı kabulden, tam da bağlama göre açılıp kapanmaması ölçütüyle ayırmıştık. Bu ders kendi önceki dersiyle çelişiyor.

Cevap: İtiraz gerçek bir gerilime işaret ediyor ve Ders Ç1.4'te de bu gerilime bir sınır olarak değinilmişti. İki çözüm yolu var ve ikisi de bu dersin sonucuyla uyumlu. Birinci yol, giriş örneğindeki değişikliğin inancın değil, eylemin değiştiğini söyler: kişi evini ortaya koyma teklifi karşısında da arabanın otoparkta olduğuna inanmaya devam eder, ama bu inanca dayanarak böyle bir bahse girmenin akılcı olmadığını görür. Bu yol, tam inanç ile eylem arasındaki bağın işin önemine göre değiştiğini söyler. İkinci yol, pragmatik müdahale adı verilen görüştür: inanmak ya da bilmek için gereken kanıt eşiği gerçekten de işin önemine göre değişir. Bu görüş Ders Ç5.14'te ayrıntılı işlenecek. Her iki yol da tam inancın, kredinin sabit bir eşikle çevirisi olamayacağını, yani bu dersin sonucunu kabul eder. Birinci yol, Ders Ç1.4'teki inanç ile kabul ayrımını korur; ikinci yol ise o ayrımın bağlam ölçütünü yumuşatır, ama iki tutumu ayıran öbür ölçütü, yani kabulün pratik bir amaca hizmet etmesini, korur.

İtiraz 4: Yüksek kredi bazen inanca yetmez

Lockeçu tezin en ciddi sorunu, piyango paradoksundan değil, istatistiksel kanıttan gelir. İngiliz filozof L. Jonathan Cohen, 1977 tarihli The Probable and the Provable kitabında şöyle bir durum tartıştı: bir rodeoda tribünlerde bin kişi sayılıyor, ama yalnızca 499 kişinin giriş ücreti ödediği biliniyor; geri kalanlar çitten atlayıp bedava girmiş. Bilet kesilmemiş, kimin ödediğine dair başka kanıt yok. Düzenleyici, seyircilerden birine giriş ücreti için hukuk davası açıyor. Bu seyircinin bedava girdiğine dair kredi 0,501'dir ve hukuk davalarında sık kullanılan "olasılıkların dengesi" ölçütü bu sayıyla karşılanmış görünür. Ama çoğumuzun sezgisi, yalnızca bu istatistiğe dayanarak o kişinin aleyhine hüküm vermememiz gerektiğidir; bilet alanların oranı küçültülerek kredi daha da yükseltilse bile sezgi büyük ölçüde değişmez. Öyleyse tam inanç, krediden başka bir şeye duyarlı olabilir.

Cevap: Bu itiraz kredi-önce indirgemeciliği zorlar ve bu dersin sonucunu güçlendiren yönde işler. Lara Buchak'ın 2014 makalesinde savunduğu gibi, istatistiksel kanıt kredimizi değiştirir ama o kişinin kendisine dair bir kanıt sunmaz; ve bir kişiye yönelen tam inanç, özellikle birini sorumlu tutan bir inanç, o kişiye özgü kanıt istiyor gibi görünür. İstatistiksel kanıtın neden yetmiyor gibi göründüğü, buna verilen öbür açıklamalarla birlikte, örneğin Edinburgh Üniversitesi'nden Avustralyalı filozof Martin Smith'in gerekçeli tam inancın kanıtla "normik" bir bağ gerektirdiği görüşüyle birlikte, Ders Ç6.5'te; hukuktaki boyutu ise Ders P4.3'te ayrıca işlenecek. Burada önemli olan, itirazın gösterdiği yöndür: tam inanç ve kredi aynı kanıta aynı biçimde tepki vermiyor olabilir. Bu doğruysa, iki dili tek bir eşikle birbirine çevirmenin başarısız olmasının, piyangodan bağımsız ikinci bir nedeni vardır.

İtiraz 5: Kapalılık tam inancın kendisi için de yanlıştır

Argümanın sonucu, tam inancın birleştirilebilir bir öncül olma işlevine dayanıyor. Ama bu işlev, kredilerden bağımsız olarak da sorunludur. Dikkatli bir yazar, kitabındaki her iddiaya ayrı ayrı inanır; ama önsözünde, kitapta bir yerde mutlaka bir hata bulunduğuna da inanır. Bu yazar, birleşme altında kapalılığa uyarsa, hem kitabın bütününün doğru olduğuna hem de olmadığına inanmak zorunda kalır. Amerikalı filozof David Christensen, 2004 tarihli Putting Logic in its Place kitabında, bu tür durumların, tam inancın mantıksal kapalılık gibi ilkelere bağlı olmadığını, akılcılığın asıl olarak krediler düzeyinde işlediğini gösterdiğini savundu. Öyleyse dersin dayandığı işlev tam inanca ait değildir ve sonuç boşa düşer.

Cevap: Bu itiraz ciddidir ve dersin sonucunu koşullu biçimde yazmamızın nedeni budur. Yazarın durumu, Ders Ç6.2'de önsöz paradoksu adıyla ayrıntılı incelenecek; burada iki gözlem yapılabilir. Birincisi, itiraz, kapalılığın sınırsız biçimini, yani yüzlerce önermenin birleşimine kadar uzanan biçimini hedef alıyor; gündelik akıl yürütmede birleştirdiğimiz önermeler ise genellikle birkaç tanedir ve bu küçük ölçekte kapalılık sorunsuz işler. İkincisi, itiraz doğruysa, tam inancın işlevi daralır ama ortadan kalkmaz: tam inanç yine bir soruyu kapatma, onu öne sürme ve onun üzerine eylemde bulunma işlevini taşır. Bu, İtiraz 1'in cevabındaki bilişsel ekonomi ve toplumsal taahhüt işlevleridir. Christensen'in görüşü bu yüzden ikiciliği değil, tam inancın akılcılık normlarını kredilere bağlayan ılımlı bir kredi-önce görüşünü destekler; ve o görüş de tam inancı krediye basit bir sabit eşikle bağlayamaz.

Örnekler

Basit örnek: arabam otoparkta

Giriş örneğine Kredi Ölçeği'ni uygulayalım. Önerme: "Arabam şu an otoparkta."

Kredi: Bu önermeye ne kadar güveniyorsun? Kendi semtindeki araç hırsızlığı ve çekilme sıklığını düşünerek, diyelim ki 0,995. Bu sayının kesin olması gerekmez; önemli olan sıra düzenidir: çok yüksek ama 1 değil.

Yanılmanın bedeli: İki farklı eylem için iki farklı bedel var. Birincisi, merdivenlerden inip arabaya yürümek: yanılırsan birkaç dakika kaybedersin ve polisi ararsın. İkincisi, evini ortaya koymak: yanılırsan evini kaybedersin.

Tam inanç uygunluğu: Birinci eylem için "inanıyorum" demek ve soruyu kapatmak uygundur; kredi yüksek, yanılmanın bedeli düşük. İkinci eylem için soru yeniden açılır: kredi aynı, ama yanılmanın bedeli o kadar büyük ki 0,005'lik bir olasılık bile bahsi akılsız kılar.

Sonuç: Bu örnekte kredi değişmiyor; değişen, tam inancın eyleme temel olarak yeterli olup olmadığı. Kredi Ölçeği, inancı değil, inancın hangi eylemler için yeterli olduğunu sınıflandırıyor. Bu, İtiraz 3'ün cevabındaki birinci yolun bir uygulamasıdır.

Orta örnek: teşhis ve ayırıcı tanı

Bir acil servis hekimi, öksürük, ateş ve göğüs ağrısıyla gelen bir hastayı muayene ediyor. Bulgular zatürreyi düşündürüyor; hekim, deneyimine dayanarak, zatürre olasılığını yüksek görüyor. Ama göğüs ağrısı, daha seyrek görülen ama tedavi edilmezse çok daha tehlikeli olan bir durumu, örneğin akciğere pıhtı atmasını da düşündürebilir. Hekim hastaya ve ailesine "zatürre olduğunu düşünüyorum, ama başka bir şey olmadığından emin olmak için birkaç tetkik daha yapacağız" diyor.

Kredi Ölçeği ile bakalım. Hekimin iki önermeye karşı tutumu iki dili birden kullanıyor. Zatürre için yüksek bir kredi var ve hekim tedaviyi bu teşhise göre planlamaya başlıyor; bu, tam inanç işlevine yakın bir kullanımdır, yani soruyu tedavi planı açısından kapatmaktır. Ama pıhtı atması için düşük bir kredi var ve hekim bu önermeyi kapatmıyor: düşük olasılığa rağmen tetkik istiyor, çünkü yanılmanın bedeli çok büyük. Tıpta "ayırıcı tanı" denilen bu süreç, iki dilin kurumsal olarak birlikte kullanılmasıdır. En olası teşhis tam inanç diliyle eylemi yönlendirir; tehlikeli ama düşük olasılıklı teşhisler ise kredi diliyle açık tutulur.

Bu örnek, iki dilin farklı işlevlerini somutlaştırıyor. Hekim yalnızca kredi diliyle düşünseydi, her olası teşhisi ayrı ayrı tartmak zorunda kalır ve eyleme geçemezdi. Yalnızca tam inanç diliyle düşünseydi, zatürreye inanır ve pıhtı olasılığını tamamen kapatırdı. İyi klinik akıl yürütme, hangi sorunun kapatılacağını ve hangisinin açık tutulacağını, kredi ile yanılmanın bedelini birlikte tartarak belirler. Bu bir sağlık tavsiyesi değil; klinik karar vermenin genel yapısının bir betimlemesidir.

Gerçek hayat örneği: "son derece olası"dan "tartışmasız"a

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), değerlendirme raporlarında belirsizliği iletmek için iki ayrı dil kullanır. Ders Ç0.10'da birini gördük: "olası", "çok olası", "neredeyse kesin" gibi ifadeleri belirli olasılık aralıklarına bağlayan olasılık dili. Ama IPCC'nin yönergelerinde bunun yanında ikinci bir dil daha var: bir bulguya duyulan "güven" (confidence), kanıtın türüne, miktarına, kalitesine ve tutarlılığına ve uzmanlar arasındaki uzlaşının derecesine göre "çok düşük"ten "çok yüksek"e kadar nitel olarak ifade edilir. Bu güven dili bir olasılık değildir. Aynı bulgu, "olası" ve "orta güvenle" diye sunulabilir: olasılık yüksek, ama bu olasılığa dayanak olan kanıt sınırlı.

Daha çarpıcı olan, IPCC'nin insan etkisi hakkındaki bulgularında iki dili nasıl yan yana kullandığıdır. 2013–2014'teki Beşinci Değerlendirme Raporu, insan etkisinin yirminci yüzyıl ortasından bu yana gözlenen ısınmanın baskın nedeni olmasının "son derece olası" (extremely likely) olduğunu söyledi; bu ifade, IPCC'nin ölçeğinde yüzde 95 ile 100 arasındaki bir olasılığa karşılık gelir. Aynı rapor, daha zayıf bir önerme için, iklim sistemi üzerindeki insan etkisinin "açık" (clear) olduğunu söyledi; bu bir olasılık terimi değildir. 2021'deki Altıncı Değerlendirme Raporu ise insan etkisinin atmosferi, okyanusu ve karaları ısıttığının "tartışmasız" (unequivocal) olduğunu söyledi; bu da bir tam inanç ifadesidir.

Bu kullanım, bu dersin sorusunun kurumsal bir örneğidir. IPCC iki dili aynı raporda birlikte kullanıyor: daha zayıf önermeyi, yani insan etkisinin var olduğunu ve iklimi ısıttığını, tam inanç diliyle; daha güçlü önermeyi, yani bu ısınmanın baskın nedeninin insan etkisi olduğunu, kredi diliyle sunuyor. Zayıf önerme için tam inanç dilinin seçilmesi, yalnızca kredinin çok yüksek olmasıyla açıklanabilir mi? Belki. Ama "tartışmasız" demek, "son derece olası" demekten fazlasını yapar: soruyu kapatır, onu tartışmanın öncülü hâline getirir ve politika yapıcılara bu öncül üzerinden eyleme geçmeleri için bir zemin sunar. Bu, Argüman bölümünün tam inanca atfettiği işlevdir. Bir bilim topluluğunun bir soruyu ne zaman kapatması gerektiği, bilimsel uzlaşı ve uzmanlık konusunda Modül Ç7'de ve Modül P2'de yeniden açılacak.

Araç kartı: Kredi Ölçeği

Özet

• İnançtan iki dille söz ederiz: tam inanç dili inanmak, reddetmek ve yargıyı askıda bırakmak olarak üç kategoriyle, kredi dili 0 ile 1 arasındaki güven dereceleriyle konuşur.
• Lockeçu tez, inanmayı belirli bir eşiğin üzerinde kredi olarak tanımlar ve iki dil arasındaki en doğal köprüdür.
• Birleşme altında kapalılık, inandığın önermelerin birleşimine de inanabileceğini söyler; kredi dili bu ilkeye uymaz, çünkü birleştirdikçe kredi düşer.
• Piyango türünden durumlar, 1'den küçük her sabit eşik için Lockeçu tez ile kapalılığın birlikte korunamayacağını gösterir.
• Bu soruna cevaplar: kapalılıktan vazgeçmek (Foley), eşiği bağlama göre belirlemek (Leitgeb), tam inanç dilini elemek (Jeffrey) ya da iki tutumu indirgenemez saymak (ikicilik); ayrıntılar Ders Ç6.1 ve Ders Ç6.8'de.
• İstatistiksel kanıt durumları, yüksek kredinin bile tam inanca yetmeyebileceğini düşündürür; tam inanç, krediden başka bir şeye duyarlı olabilir.
• İki dilin farklı işlevleri vardır: kredi seçenekleri tartmaya, tam inanç bir soruyu kapatıp ilerlemeye yarar; hangisinin kullanılacağı, yanılmanın bedeline ve sorulan soruya bağlıdır.