İnanç nedir: eğilim, temsil, kabul

Giriş

Yaşar Bey altmış iki yaşında ve kırk yıldır sigara içiyor. Doktoru her kontrolde sigaranın akciğer kanserine yol açtığını hatırlatıyor ve Yaşar Bey her seferinde başını sallıyor: "Biliyorum doktor bey, inanıyorum, haklısınız." Sonra hastaneden çıkıp kapının önünde bir sigara yakıyor. Aynı hafta, Yaşar Bey'in kızı Elif, bir ceza davasında avukat olarak müvekkilini savunuyor. Dosyayı okudukça müvekkilinin suçlu olabileceğini düşünmeye başlamış, ama duruşmada her cümlesini müvekkilinin masum olduğu varsayımıyla kuruyor; savunmasının her adımı bu varsayımın üzerine oturuyor.

Bu iki sahnede "inanmak" kelimesi tuhaf biçimde davranıyor. Yaşar Bey sigaranın zararlı olduğuna inandığını söylüyor, ama davranışları başka bir şey söylüyor. Gerçekten inanıyor mu? Elif ise müvekkilinin masumiyetine inanmıyor olabilir, ama sanki inanıyormuş gibi düşünüyor, konuşuyor ve plan yapıyor. Bu bir inanç mı, yoksa başka bir şey mi? Bu modülün ana sorusu bilginin ne olduğuydu ve bilginin en yaygın kabul gören koşullarından biri, bilinen şeye inanmaktır. Ders Ç1.1'de bilgi sorusunu sorarken, Ders Ç1.2'de bilgi türlerini ayırırken ve Ders Ç1.3'te nasıl-bilgisini tartışırken, inancın ne olduğunu açıklamadan bıraktık. Bu ders o eksiği kapatıyor. Önce inanç hakkındaki üç büyük kuramı, inancı bir eğilim, bir zihinsel temsil ya da bir yorumun ürünü olarak gören görüşleri tanıyacağız. Sonra inançtan farklı ama ona çok benzeyen bir tutumu, kabulü ayıracağız. Yaşar Bey ile Elif'in durumu, bu iki iş bittiğinde çok daha net görünecek.

Bu dersin kazanımları:

• İnancı bir önermesel tutum olarak, uyum yönüyle birlikte tanımlar; eğilimci, temsilci ve yorumcu inanç kuramlarını ve inanç ile kabul arasındaki farkı açıklarsın. (anla)
• Bir savunma, bir tasarım ya da bir sağlık kararı gibi somut bir durumda kişinin tutumunu İnanç-Kabul Ayrımı ile sınıflandırır ve o tutuma hangi normların uygulanacağını belirlersin. (uygula)
• İnanç ile davranış arasındaki çatışma durumlarını, inanç kuramlarının her birinin vereceği cevaplar üzerinden gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu ders yedi kavram kullanıyor. İlk ikisi inancın genel yapısını, sonraki üçü inancın ne olduğuna dair üç kuramı, son ikisi de inancın bir komşu tutumunu ve bir sınır durumunu tanımlıyor.

Bu üç cümle aynı önermeye, yarın yağmur yağacağı önermesine, üç farklı tutumu dile getirir. Önermesel tutum kavramı, Ders Ç1.2'de gördüğümüz önermesel bilgiyi daha geniş bir aile içine yerleştirir: önermesel bilgi de bir önermesel tutumdur, ama özel bir türüdür. Bu ailede inancın ayrıcalıklı bir yeri vardır, çünkü bilgi, en yaygın görüşe göre, bir tür inançtır. Bir şeyi bildiğini söyleyip ona inanmadığını söylemek, en azından kulağa tuhaf gelir. Bu tuhaflığın yakın bir akrabası, "p, ama p'ye inanmıyorum" cümlesinin tuhaflığı, Teknik ayrıntı bölümünde Moore paradoksu başlığıyla incelenecek.

Bu ayrımın en ünlü açıklaması, İngiliz filozof G. E. M. Anscombe'un 1957 tarihli Intention kitabındaki alışveriş listesi örneğidir. Bir adam elindeki listeyle markette alışveriş yapıyor; peşindeki bir dedektif de adamın sepetine koyduğu her şeyi kendi listesine yazıyor. Sonunda iki liste aynı olabilir. Ama bir uyumsuzluk çıktığında, hatanın nerede olduğu farklıdır. Adamın sepeti listesine uymuyorsa, hata sepettedir; adam yanlış bir şey almıştır. Dedektifin listesi sepete uymuyorsa, hata listededir; dedektif yanlış kaydetmiştir. Adamın listesi bir isteğe, dedektifin listesi bir inanca benzer. Sonradan "uyum yönü" adı verilen bu ayrım, inancın temel bir özelliğini yakalar: inanç doğruyu hedefler. Yanlış bir inanç, bir anlamda başarısız bir inançtır; gerçekleşmemiş bir istek ise başarısız değil, yalnızca henüz gerçekleşmemiş bir istektir. İnancın doğruyu hedeflemesi, bu akademinin epistemik değerlendirmelerinin temelidir: bir inancı kanıta göre eleştirebiliriz, çünkü inancın işi dünyayı doğru yansıtmaktır.

Eğilimciliğin kökleri on dokuzuncu yüzyıla uzanır. İskoç filozof ve psikolog Alexander Bain inancı, insanın üzerine eylemde bulunmaya hazır olduğu şey olarak tanımladı. Amerikalı filozof Charles Sanders Peirce, 1877'de yayımlanan "The Fixation of Belief" adlı makalesinde inancı, eylemlerimizi belirleyen bir alışkanlığın yerleşmesiyle ilişkilendirdi; bu dersin Birincil metin bölümünde Peirce'ın kendi cümlelerini okuyacağız. Yirminci yüzyılda Gilbert Ryle, Ders Ç1.3'te nasıl-bilgisi için kullandığı eğilim kavramını inanca da uyguladı. Eğilimciliğin gücü, inancı gözlemlenebilir bir şeye bağlamasıdır: birinin neye inandığını, onun ne yaptığına, ne söylediğine, nasıl tepki verdiğine bakarak anlarız. Yaşar Bey'in durumu eğilimcilik için hem bir kanıt hem bir sorundur. Kanıttır, çünkü çoğumuzun ilk tepkisi "aslında inanmıyor" demektir; bu tepki, inancı davranışa bağladığımızı gösterir. Sorundur, çünkü Yaşar Bey'in sözlü onayı da bir eğilimdir ve bu eğilim sigara içme eğilimiyle çatışıyor.

Eğilimciliğin en eski ve en ciddi sorunu, eğilimlerin tek başına belirlenememesidir. Gölün buzunun ince olduğuna inanan biri, buza basmamaya eğilimlidir; ama yalnızca düşmek istemiyorsa. Buzun inceliğini sınamak isteyen bir kurtarma görevlisi, aynı inançla buza basabilir. Bir inancın hangi davranışa yol açacağı, kişinin isteklerine ve öbür inançlarına bağlıdır. Bu yüzden tek bir inancı tek bir eğilim kümesiyle tanımlamak mümkün görünmez. Bu soruna verilen cevaplar İtirazlar bölümünde incelenecek.

Temsilciliğin sezgisel bir resmi, felsefe ve bilişsel bilim yazınında sık kullanılan "inanç kutusu" benzetmesidir: zihinde bir kutu düşünün; p'ye inanmak, p'yi temsil eden bir cümlenin bu kutuda durmasıdır. İstek de başka bir kutudur. Bu benzetme kaba ama öğreticidir. En güçlü biçimi, Amerikalı filozof Jerry Fodor'un 1975 tarihli The Language of Thought kitabında savunduğu düşünce dili hipotezidir: zihin, kendine özgü bir iç dilde yazılmış temsiller üzerinde işlemler yapar ve inanmak, bu dildeki bir cümleyle belirli bir ilişkide bulunmaktır. Temsilciliğin gücü, inançların davranışa nasıl neden olduğunu açıklamasıdır: inanç, beyinde gerçek bir yapı olduğu için, nedensel bir güce sahiptir. Eğilimcilik ise inancın eğilimlere nasıl neden olduğunu açıklamakta zorlanır, çünkü inancı eğilimin kendisiyle özdeşleştirir.

Bu görüşün iki önemli savunucusu, Amerikalı filozoflar Donald Davidson ve Daniel Dennett'tir. Dennett, 1987 tarihli The Intentional Stance kitabında, bir sistemi inançları ve istekleri olan akılcı bir fail olarak ele almanın, yani "yönelimsel tavır" (intentional stance) almanın, o sistemin davranışını öngörmenin bir yolu olduğunu savundu. Bir sistemin p'ye inandığını söylemek, bu tavır altında onun davranışının en iyi öngörüsünün p inancını içermesidir. Yorumculuk eğilimciliğe yakındır, ama farklı bir vurgu taşır: inanç atfı bir bütün olarak yapılır; tek tek eğilimlerden değil, kişinin bütün davranışını en anlamlı kılan inanç ve istek takımından çıkar. Bu, eğilimciliğin bütüncüllük sorununu bir avantaja çevirir: inançlar birbirine bağlıdır, çünkü onları atfetmenin kendisi bir bütünü yorumlamaktır.

Bu ayrımın en sistemli savunusu, İngiliz filozof L. Jonathan Cohen'in 1992 tarihli An Essay on Belief and Acceptance kitabıdır. Cohen'e göre p'ye inanmak, p'yi doğru hissetmeye eğilimli olmaktır; bu eğilim kişinin iradesine bağlı değildir ve kişiye bir anlamda olur. P'yi kabul etmek ise p'yi düşünme ve karar verme sürecinde bir öncül olarak kullanmaya karar vermektir; bu bir eylemdir ve iradeye bağlıdır. Giriş örneğindeki Elif, müvekkilinin masumiyetine inanmasa da onu kabul ediyor: savunmasını kurarken masumiyeti bir öncül olarak kullanıyor. Bir bilim insanı, doğru olduğundan emin olmadığı bir hipotezi, onun sonuçlarını sınamak için çalışma varsayımı olarak kabul eder. Bir mühendis, gerçek yükün çok daha az olacağına inansa da, köprüyü hesaplarken en kötü durumdaki yükü kabul eder. Kabulün bağlama göre olması önemlidir: Elif duruşma salonunda masumiyeti kabul eder, ama akşam eşiyle konuşurken bu kabulü bırakabilir. İnanç ise böyle değildir; bir inanç, odadan odaya geçerken açılıp kapanmaz. Kabul ile inancın iradeye bağlılık bakımından farkı, Ders Ç1.6'da inanç etiği tartışmasının merkezinde yer alacak.

Amerikalı filozof Eric Schwitzgebel, 2001'de yayımlanan "In-Between Believing" adlı makalesinde ve sonraki çalışmalarında, inanç ile inanmama arasında ara durumların bulunduğunu savundu. Yaşar Bey bunun açık bir örneğidir: sigaranın zararlı olduğunu sözlü olarak onaylama eğilimi var, sağlık haberlerini okurken bu bilgiyi kullanma eğilimi var, torununa sigara içmemesini söyleme eğilimi var; ama sigarayı bırakma eğilimi yok. Schwitzgebel'e göre böyle bir durumda "Yaşar Bey inanıyor mu?" sorusunun basit bir evet ya da hayır cevabı yoktur; doğru betimleme, Yaşar Bey'in bu inancın eğilim profiline kısmen uyduğudur. Bu görüş eğilimciliğin bir uzantısıdır ve İtirazlar bölümünde bu dersin aracına yöneltilen en güçlü itirazın temelini oluşturacak. Aradalık, Ders Ç0.10'da gördüğümüz inanç derecesiyle karıştırılmamalıdır: aradalık, bir inancın eğilimlerinin tutarsız olması, inanç derecesi ise bir önermenin doğruluğuna duyulan güvenin gücüdür. Yaşar Bey sigaranın zararlı olduğuna yüksek bir derecede güveniyor olabilir ve yine de aradalık içinde olabilir.

Argüman

Yaşar Bey ile Elif'in durumları bize aynı uyarıyı veriyor: "inanıyor" kelimesini her gördüğümüzde aynı tür bir durumla karşılaşmıyoruz. Bu uyarıyı bir argümana dönüştürelim; argüman, epistemik değerlendirmenin hangi duruma uygulanabileceğiyle başlıyor ve iki farklı tutumun farklı normlara bağlı olduğuyla bitiyor.

1. Epistemik değerlendirme, yani bir tutumu gerekçeli, akılcı ya da bilgi sayıp saymama, doğruyu hedefleyen ve kanıta duyarlı tutumlara uygulanır.
2. İnanç doğruyu hedefler ve kanıta duyarlıdır: kişi p'ye karşı güçlü bir kanıtla karşılaştığında, inancı, en azından ilke olarak, değişmeye yönelir; ve inanç bağlam değiştikçe açılıp kapanmaz.
3. Kabul ise belirli bir bağlamda bir amaca hizmet etmek için benimsenir: savunma yapmak, bir hipotezi sınamak, güvenli bir tasarım yapmak; kanıt aleyhine dönse bile, amaç sürdükçe kabul akılcı biçimde sürdürülebilir.
4. Bu yüzden kabul edilen bir önermeye karşı kanıtın bulunması, kabulü akıl dışı yapmaz; ama inanılan bir önermeye karşı güçlü kanıtın bulunması, kişi bu kanıtın farkındaysa, inancı sürdürmeyi akıl dışı yapar.
5. Öyleyse inanç epistemik normlara, kabul ise öncelikle pratik normlara, yani bağlamın amacına hizmet edip etmediğine göre değerlendirilir.

Sonuç: Bir kişinin bir önermeye karşı tutumu değerlendirilmeden önce bu tutumun inanç mı kabul mü olduğu belirlenmelidir. İnancı kabul gibi değerlendirmek, kanıta karşı sürdürülen inançları "çalışma varsayımı" diye mazur gösterir; kabulü inanç gibi değerlendirmek, savunma yapan avukatı, sınadığı hipoteze inanmayan bilim insanını ya da en kötü durumu varsayan mühendisi haksız yere akıl dışı ilan eder.

İlk iki öncül, Kavramlar bölümündeki uyum yönü ayrımına dayanıyor. İnancın doğruyu hedeflemesi, onu kanıta bağlar: kanıt, bir önermenin doğru olup olmadığına dair işarettir ve doğruyu hedefleyen bir tutum, bu işaretlere duyarlı olmalıdır. Üçüncü öncül, kabulün farklı bir hedefe sahip olduğunu söylüyor. Elif'in amacı, müvekkilinin masum olup olmadığını bulmak değil, ona en iyi savunmayı yapmaktır; bu amaç, hukuk sisteminin işleyişinde ona verilmiş bir roldür. Dördüncü öncül bu iki hedefin sonucunu çıkarır: aynı kanıt, bir inancı sarsarken bir kabulü sarsmayabilir. Elif dosyada müvekkili aleyhine yeni bir kanıt bulduğunda, savunmayı bırakmaz; ama bu kanıtın nasıl karşılanacağını düşünür. Bunu yapması akıl dışı değil, mesleğinin gereğidir.

Argümanın sonucu, bu dersin aracının iki yönlü kullanımını gösteriyor. Bir yönde, bir tutumun kabul olduğunu fark etmek, onu haksız eleştiriden korur. Öbür yönde, bir tutumun kabul değil inanç olduğunu fark etmek, onu gerçek bir epistemik eleştiriye açar. Bu ikinci yön gündelik hayatta daha önemlidir, çünkü insanlar kanıta karşı sürdürdükleri inançları çoğu zaman bir kabul diliyle savunur: "Ben sadece öyle varsayıyorum", "Bu benim çalışma hipotezim." Bu dil, eğer kişi gerçekten bir bağlama bağlı ve bir amaca hizmet eden bir kabul yapmıyorsa, inancı eleştiriden kaçırmanın bir yoludur. İnanç-Kabul Ayrımı'nın sınaması bu yüzden kişinin ne dediğine değil, tutumun nasıl davrandığına bakar: bağlam değişince tutum değişiyor mu, kişi bu tutumu bırakmaya karar verebilir mi?

En tartışmalı öncül: İkinci öncül. Öncül iki ayırt edici özellik öne sürüyor: kanıta duyarlılık ve bağlamdan bağımsızlık. Bunların yanında sık anılan üçüncü bir özellik, inanca karar vererek sahip olunamaması, öncüle bilerek konmadı. Bu iddia, inancın iradeye bağlı olmadığını söyleyen istençdışıcılık (doxastic involuntarism) görüşüdür ve felsefede yaygın kabul görür; İngiliz filozof Bernard Williams'ın ilk kez 1970'te yayımlanan ve 1973'te Problems of the Self kitabına alınan "Deciding to Believe" makalesi bu görüşün klasik savunularından biridir. Ama görüş tartışmasız değildir: bazı filozoflar, inancın en azından dolaylı olarak, örneğin kanıta seçici biçimde maruz kalarak, iradeyle etkilenebileceğini; bazıları ise belirsiz kanıt karşısında doğrudan bir inanç seçiminin mümkün olduğunu savunur. Bu tartışma Ders Ç1.6'nın konusudur. Burada önemli olan, argümanın sonucunun güçlü bir istençdışıcılığa bağlı olmamasıdır. İnanç ile kabul arasındaki fark, yalnızca iradeye bağlılıkta değil, bağlama bağlılıkta da yatar: istençdışıcılık zayıflatılsa bile, inancın odadan odaya değişmemesi ve kabulün bağlamla açılıp kapanması, iki tutumu ayırmaya yeter. Ama bağlamdan bağımsızlık da tartışmasız değildir: bazı filozoflar, bir şeye inanmak için gereken kanıt eşiğinin, işin ne kadar önemli olduğuna göre değiştiğini savunur. Bu doğruysa, inanç da bir ölçüde bağlama duyarlıdır ve bağlam sınaması tek başına kesin sonuç vermez. Bu görüş pragmatik müdahale (pragmatic encroachment) adıyla Ders Ç5.14'te, bilgi ile eylem ilişkisi ise Ders Ç6.4'te işlenecek.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Eğilimcilik döngüseldir

Eğilimcilik, p'ye inanmayı p doğruymuş gibi davranma eğilimi olarak tanımlıyor. Ama Kavramlar bölümünde gördüğümüz gibi, bir inancın hangi davranışa yol açacağı kişinin isteklerine ve öbür inançlarına bağlıdır. Buzun ince olduğuna inanmak, düşmek istemeyen biri için buzdan uzak durma, kurtarma görevlisi için buzu sınama eğilimidir. Öyleyse bir inancı tanımlamak için istekleri ve öbür inançları da tanımlamak gerekir; ama onlar da başka inançlar ve isteklerle tanımlanıyor. Eğilimcilik ya döngüseldir ya da hiçbir inancı tek başına tanımlayamaz.

Cevap: İtiraz, eğilimciliğin sade biçimine karşı haklıdır ve bu sorun yirminci yüzyıl ortasında eğilimciliği zayıflatan başlıca nedenlerden biri oldu. Ama bu soruna verilen en etkili cevap, sorunu bir özellik olarak benimser. İşlevselcilik (functionalism) adı verilen ve hem eğilimcilerin hem temsilcilerin benimseyebildiği görüşe göre, inançlar ve istekler tek tek değil, bir ağ olarak tanımlanır: her zihinsel durum, algılarla, öbür zihinsel durumlarla ve davranışla kurduğu ilişkilerin bütünüyle belirlenir. Bu, bir döngü değil, bir sistem tanımıdır: bir futbol takımındaki her mevkiyi öbür mevkilerle ilişkisi üzerinden tanımlamak döngüsel değildir, çünkü bütün takım birlikte tanımlanır. Yorumculuk da aynı fikri farklı biçimde dile getirir: inanç ve istek atfı bir bütün olarak yapılır. Bu cevap bir bedel getirir: tek bir inancı, kişinin geri kalan zihninden bağımsız olarak saptamak mümkün değildir. Ama bu bedel, gündelik inanç atfı pratiğimizle uyumludur: Yaşar Bey'in sigarayla ilgili inancını anlamak için onun isteklerine, korkularına ve alışkanlıklarına da bakarız.

İtiraz 2: Temsilcilik inançların sayısını açıklayamaz

Temsilciliğe göre her inanç zihinde temsil edilen bir yapıdır. Ama sınırsız sayıda inancımız var. Bir sayısının sıfırdan büyük olduğuna, iki sayısının sıfırdan büyük olduğuna, üç sayısının sıfırdan büyük olduğuna inanıyorum ve bu böyle sonsuza kadar gider. Ayıların telefon kullanmadığına da inanıyorum, ama bunu bu cümleyi yazana kadar hiç düşünmemiştim. Sonlu bir beynin sonsuz sayıda temsil saklaması imkânsızdır. Öyleyse inanç, zihinde saklanan bir temsil olamaz.

Cevap: Bu itiraz, temsilcileri önemli bir ayrım yapmaya zorladı: açık inanç (explicit belief) ile örtük inanç (implicit belief) ayrımı. Açık inançlar, zihinde gerçekten temsil edilen inançlardır: telefon numaranı, annenin adını, Ankara'nın başkent olduğunu. Örtük inançlar ise açık inançlardan kolayca ve hemen çıkarılabilen inançlardır: ayıların telefon kullanmadığı, bildiğin şeylerden anında türetilebilir. Bu ayrımla temsilci, sonlu sayıda açık inancın sonsuz sayıda örtük inancı mümkün kıldığını söyleyebilir. Ama ayrımın bir bedeli vardır: örtük inanç, temsilciliğin değil, eğilimciliğin diliyle tanımlanıyor; "kolayca çıkarılabilen" ifadesi, bir eğilimi anlatır. Bu, iki kuramın birbirini dışlamadığını, inancın farklı yönlerini yakaladığını düşündürür. Amerikalı filozof Robert Audi bu ayrımı daha da inceltip, inanç (believing) ile inanmaya eğilimli olma (disposition to believe) arasında bir fark gözetti: ayıların telefon kullanmadığına aslında daha önce inanmıyordun, ama sorulduğu an inanmaya hazırdın. Bu inceltme, bu dersin sonraki kısımlarında önemli olmayacak, ama inanç atfının ne kadar ince ayrımlar içerdiğini gösteriyor.

İtiraz 3: Kabul, koşullu bir inançtan ibarettir

İnanç ile kabul ayrımı gereksizdir. Elif, müvekkilinin masum olduğuna inanmıyor; ama "müvekkilim masumsa, şu savunma işe yarar" koşullu önermesine inanıyor. Bilim insanı hipoteze inanmıyor; ama "hipotez doğruysa, deneyde şu sonuç çıkar" koşullu önermesine inanıyor. Bütün kabul durumları, koşullu inançlara indirgenebilir ve ayrı bir tutum kavramına ihtiyaç yoktur.

Cevap: İtiraz, kabul durumlarında koşullu inançların gerçekten rol oynadığını doğru biçimde görüyor. Ama kabulün yaptığı işi tam olarak açıklamıyor. Elif yalnızca koşullu bir önermeye inanmıyor, aynı zamanda masumiyeti bir öncül olarak kullanıyor: savunmasının her adımında, koşulu tekrar tekrar anmadan, masumiyetten sonuçlar çıkarıyor ve bu sonuçlara göre eylemde bulunuyor. Bu, koşullu bir inanca sahip olmaktan farklı bir şeydir. Koşullu bir inanç, bir önermeyi doğru saymaz; yalnızca iki önerme arasında bir bağ kurar. Kabul ise önermeyi, bir bağlam içinde, sanki doğruymuş gibi ele alır ve ondan eylemler türetir. Amerikalı filozof Michael Bratman, 1992'de yayımlanan bir makalesinde, pratik akıl yürütmede bu tür kabullerin vazgeçilmez olduğunu savundu: bir plan yapan kişi, bazı belirsizlikleri bir kenara koyup bazı önermeleri kabul etmek zorundadır, yoksa hiçbir plan yapılamaz. Örneğin bir inşaat şefi, yarın havanın açık olacağına tam inanmasa da, beton dökme planını açık hava varsayımıyla yapar ve bu varsayımı ancak yağmur başladığında bırakır. Kabul, bu türden planlama varsayımlarının adıdır.

İtiraz 4: Aradalık durumları ayrımı çökertir

Bu dersin aracı, bir kişinin tutumunu ya inanç ya kabul olarak sınıflandırıyor ve inançlara epistemik normları uyguluyor. Ama Schwitzgebel'in aradalık durumları, bu sınıflandırmanın arkasındaki varsayımı sorguluyor: bir kişinin bir önermeye inanıp inanmadığı her zaman belirli değildir. Yaşar Bey sigaranın zararlı olduğuna ne tam olarak inanıyor ne tam olarak inanmıyor. Schwitzgebel'in 2010 tarihli bir makalesinde tartıştığı bir başka örnekte, bir felsefe profesörü ırklar arasında zihinsel yetenek farkı olmadığını içtenlikle savunur ve bunun için kanıtları incelemiştir; ama kendiliğinden tepkilerinde, örneğin siyah öğrencilerinden mükemmel bir ödev geldiğinde öbürlerine göre çok daha fazla şaşırarak, bu savunuya aykırı davranır. Bu kişi neye inanıyor? Böyle durumlarda inancı belirlemek mümkün değilse, aracın ilk adımı, yani tutumu sınıflandırmak, başarısız olur.

Cevap: Aracın sınıflandırma adımını en çok sarsan itiraz budur ve haklı olduğu bir yer var. Aradalık gerçek bir olgudur ve aracın ilk adımı, onu bir inanç ya da kabul olarak zorla sınıflandırmamalıdır. Ama itirazın gösterdiği şey, aracın çöktüğü değil, üçüncü bir kategoriye ihtiyaç duyduğudur. Ders Ç0.9'da sınır belirsizliğini incelerken gördüğümüz gibi, bir kavramın sınır durumları olması, kavramın işe yaramaz olduğunu göstermez; "kel" kavramının sınır durumları olması, kel olan ve olmayan insanları ayırmamızı engellemez. Aynı şekilde, bazı tutumların aradalık durumunda olması, açık inanç ve açık kabul durumlarını ayırmamızı engellemez. Aracın bu yüzden bir aradalık sınaması içermesi gerekir: tutumun eğilimleri birbiriyle çatışıyorsa, sınıflandırmadan önce bu çatışmayı belirtmek. Bu sınama ayrıca pratik bir değer taşır. Yaşar Bey'e "sen buna aslında inanmıyorsun" demek hem yanlış hem de verimsizdir; "sigaranın zararlı olduğunu söylüyorsun ve bunu biliyorsun, ama davranışın bu bilgiye uymuyor" demek, onun durumunu daha doğru betimler ve değişim için daha iyi bir başlangıç noktası sunar. Profesör örneğinde de aynı şey geçerlidir: onun eşitlik inancının sahte olduğunu söylemek değil, bu inancın bazı davranışlarına yansımadığını göstermek, sorunu çözmeye yöneliktir.

Örnekler

Basit örnek: Yaşar Bey

Giriş örneğini aracın adımlarıyla inceleyelim. Önerme: "Sigara akciğer kanserine yol açar." Kişi: Yaşar Bey.

Uyum yönü: Yaşar Bey'in tutumu doğruyu hedefliyor mu? Evet; sigara gerçekten zararsız çıksaydı, Yaşar Bey'in "inanıyorum" demesi yanlış olurdu. Bu tutum bir istek ya da umut değil.

Bağlam sınaması: Tutum bağlama göre değişiyor mu? Hayır; Yaşar Bey doktorun yanında da, evde de, kahvehanede de sigaranın zararlı olduğunu onaylıyor. Bu tutum bir kabul değil, bir inanç adayıdır.

Eğilim sınaması: Tutumun eğilimleri tutarlı mı? Hayır. Sözlü onay, bilgiyi başkalarına aktarma, torununu uyarma eğilimleri var; sigarayı bırakma eğilimi yok. Bu bir aradalık işaretidir.

Hüküm: Yaşar Bey'in tutumu, kanıta duyarlı ve bağlamdan bağımsız bir inancın özelliklerini büyük ölçüde taşıyor, ama eylem eğilimleri bu inançla çatışıyor. Bu durumda epistemik eleştiri yanlış yere yönelir: Yaşar Bey'in inancı kanıtla iyi desteklenmiştir ve epistemik açıdan kusursuzdur. Sorun epistemik değil, pratiktir: inanç ile eylem arasındaki bağ kopmuştur. Bu bağın neden koptuğu, bağımlılığın ve alışkanlığın psikolojisinin konusudur. Ama bu teşhis bile değerlidir: Yaşar Bey'i daha fazla kanıtla ikna etmeye çalışmak, onun zaten sahip olduğu inancı güçlendirmeye çalışmaktır; ona gereken şey başka bir türden yardımdır.

Orta örnek: mühendisin en kötü durum varsayımı

Bir inşaat mühendisi, bir alışveriş merkezinin otopark katını tasarlıyor. Deneyimi ve ölçümleri, otoparkın en yoğun günde bile kapasitesinin yarısından fazla dolmayacağını gösteriyor. Ama hesaplarını, her park yerinin dolu olduğu, üstelik araçların ortalamadan ağır olduğu bir senaryoyla yapıyor ve buna bir güvenlik katsayısı ekliyor. Bir yatırımcı itiraz ediyor: "Otoparkın yarısının bile dolmayacağına inanıyorsun, neden bu kadar pahalı bir tasarım yapıyorsun? Kendi inancınla çelişiyorsun."

İnanç-Kabul Ayrımı ile bakalım. Mühendisin otoparkın yarısından fazla dolmayacağına dair tutumu bir inançtır: kanıta dayanır, bağlama göre değişmez, mühendis ona karar vererek sahip olmamıştır. Her park yerinin dolu olduğu senaryoya dair tutumu ise bir kabuldür: tasarım bağlamında, güvenlik amacıyla benimsenmiştir; mühendis buna inanmaz ve tasarım dışındaki konuşmalarda bu senaryoyu dile getirmez. Yatırımcının itirazı, kabulü inanç gibi değerlendirmekten doğuyor. Mühendis kendi inancıyla çelişmiyor; inancı ile kabulü farklı normlara bağlı ve her biri kendi normuna uyuyor. İnancı kanıta, kabulü ise güvenlik amacına hizmet ediyor.

Örnek ayrıca kabulün neden akılcı olabileceğini gösteriyor. Mühendisin hata yapmasının maliyetleri simetrik değil: otoparkı gereğinden sağlam yapmanın maliyeti biraz daha fazla beton ve çelik; gereğinden zayıf yapmanın maliyeti insan hayatı olabilir. Bu asimetri, en kötü durum senaryosunu kabul etmeyi akılcı kılar, hatta mühendislik etiğinin ve ilgili yönetmeliklerin bir gereği hâline getirir. Bu, Ders Ç0.10'da gördüğümüz inanç derecesi ile kararın ilişkisine de bağlanıyor: bir senaryonun olasılığı düşük olsa bile, sonuçları ağırsa, o senaryoyu kabul etmek akılcı olabilir. Ama bu akılcılık pratiktir, epistemik değildir; olasılığın düşük olduğuna dair inanç değişmez.

Gerçek hayat örneği: masumiyet karinesi

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 38. maddesi, "Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz" der. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesinin ikinci fıkrası da, bir suçla itham edilen herkesin suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar masum sayılacağını öngörür. Bu ilke, masumiyet karinesi olarak bilinir ve modern ceza hukukunun temel taşlarından biridir.

Masumiyet karinesi, kurumsal düzeyde bir kabul kuralıdır. Bir sanığı yargılayan hâkim, dosyayı okudukça sanığın suçlu olduğuna inanmaya başlayabilir. Bu inanç, kanıta dayanıyorsa, epistemik açıdan bir kusur değildir. Ama hâkim, hüküm verene kadar sanığı masum sayma yükümlülüğü altındadır: sanığı masum biri gibi ele almalı, ispat yükünü iddia makamına bırakmalı, sanığın masumiyetinden yola çıkan bir yargılama yürütmelidir. Bu, hâkimden bir inanç değil, bir kabul istemektir; hiçbir hukuk sistemi hâkimden kanıta karşı bir inanç taşımasını isteyemez, çünkü inanç bir buyrukla değiştirilemez. Ama hukuk sistemi, hâkimden yargılama bağlamında belirli bir önermeyi kabul etmesini isteyebilir ve ister. Cohen'in kendisi de yargılayanın hükmünü inancına değil kabulüne dayandırması gerektiğini savunur; bu görüş hukuk felsefesinde tartışmalıdır.

Masumiyet karinesinin neden bir kabul olarak tasarlandığı da öğreticidir. Kabulün amacı, hukuk sisteminin hata yapma maliyetlerinin asimetrisidir: masum birini mahkûm etmek, suçlu birini serbest bırakmaktan daha ağır bir hata sayılır. Bu asimetri, orta örnekteki mühendisin asimetrisine benzer ve aynı mantıkla, belirli bir önermenin, yani sanığın masumiyetinin, yargılama bağlamında varsayılan önerme olarak kabul edilmesini gerektirir. İlkenin bir başka boyutu, onun yargılama dışındaki kişilere de uzanmasıdır: kamu görevlileri bir kişiyi hüküm kesinleşmeden suçlu gibi sunamaz (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Allenet de Ribemont/Fransa, 1995); basından da, doğrudan bir hukuki yükümlülük olarak değilse de meslek etiği gereği, benzer bir özen beklenir. Bu, kabulün yalnızca bir kişinin düşünme biçimi değil, bir toplumun bir kişiye nasıl davranacağına dair ortak bir politika olabileceğini gösteriyor. Hukuki kanıtın ve tanıklığın epistemolojisi Modül P4'te işlenecek.

Araç kartı: İnanç-Kabul Ayrımı

Özet

• İnanç bir önermesel tutumdur ve uyum yönü zihinden dünyayadır: doğruyu hedefler, bu yüzden kanıtla değerlendirilebilir.
• Eğilimcilik inancı davranma, konuşma ve düşünme eğilimleriyle tanımlar; tek tek eğilimlerin isteklere ve öbür inançlara bağlı olması, onu bütüncül bir görüşe iter.
• Temsilcilik inancı zihinde ya da beyinde bulunan bir temsil olarak görür; inancın davranışa nasıl neden olduğunu iyi açıklar, ama sonsuz sayıda örtük inancı açıklamak için açık ve örtük inanç ayrımına ihtiyaç duyar.
• Yorumculuk inancı, kişinin davranışını en iyi açıklayan inanç ve istek atfıyla belirler.
• Kabul, bir önermeyi bir bağlamda öncül olarak benimseme politikasıdır; inançtan farklı olarak bağlama göredir, çoğu zaman iradeye bağlıdır ve pratik amaçlara hizmet eder.
• İnanç epistemik normlara, kabul pratik normlara göre değerlendirilir; ikisini karıştırmak ya kanıta karşı inançları mazur gösterir ya da meşru kabulleri haksız yere eleştirir.
• Aradalık, bir inancın eğilimlerinin çatıştığı durumdur; inanç derecesinden farklıdır ve zorla sınıflandırılmak yerine betimlenmelidir.