Nasıl-bilgisi bir tür önermesel bilgi mi? Ryle ile Stanley ve Williamson

Giriş

Bir anneanne, kırk yıldır yufka açıyor. Torunu üniversitede gıda mühendisliği okuyor ve bir gün anneannesinin yanına oturup her adımı not ediyor: unun ve suyun oranı, hamurun ne kadar dinlendirildiği, oklavanın hamura hangi açıyla sarıldığı, hamurun hangi incelikte bırakıldığı. Defteri dolduruyor. Eve dönüp aynı adımları izliyor ve hamur her seferinde yırtılıyor. Torun anneannesini arayıp soruyor: "Senin bildiğin ama benim bilmediğim ne var?" Anneanne bir süre düşünüyor ve "Bilmiyorum kızım, ellerim biliyor" diyor.

Anneannenin cevabı, felsefenin yaklaşık seksen yıldır tartıştığı bir soruya verilmiş bir cevaptır. Bir şeyi yapmayı bilmek, bir dizi önermeyi bilmek midir? Yoksa önermelerden bağımsız, ellerde, bedende ya da eğilimlerde yaşayan bir şey mi? Önceki derste nasıl-bilgisini önermesel bilgiden ve tanışıklıktan ayırdık. Ayırmamızı sağlayan şey bir sınamaydı: yapmayı bilmek, bir işin başında kendini belli eder, defterde değil. O derste, bu ayrımın bir sınama farkı mı yoksa bir tür farkı mı olduğu sorusunu açık bıraktık. Bu ders o soruya giriyor. Bir yanda Gilbert Ryle var: akıllıca her davranışın arkasında içeride işleyen bir kural bilgisi arayan görüşe "entelektüalist efsane" adını verdi ve onu bir gerileme argümanıyla çürütmeye çalıştı. Öbür yanda Jason Stanley ile Timothy Williamson var: 2001'de, Ryle'ın argümanının sağlam olmadığını (unsound), yani iki öncülünün aynı okumada birlikte doğru olamayacağını ve nasıl-bilgisinin önermesel bilginin bir türü olduğunu savundular. Bu dersin işi, iki tarafı en güçlü hâlleriyle karşı karşıya getirmek ve tartışmanın gerçekte neyle ilgili olduğunu bulmaktır.

Bu dersin kazanımları:

• Yetenekçi görüşü, entelektüalizmi, Ryle'ın gerileme argümanını ve Stanley ile Williamson'ın pratik sunuş kipi kavramını açıklarsın. (anla)
• Bir beceri iddiasını Beceri-Önerme Testi ile çözümler, hangi kısmının önermeyle aktarılabildiğini ve hangi kısmının icra gerektirdiğini belirlersin. (uygula)
• İki görüşün en güçlü argümanlarını ve onlara yöneltilen karşı örnekleri tartarak, anlaşmazlığın gerçekte nerede durduğuna gerekçeli bir hüküm verirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu ders bir tartışma dersidir. Kavramlar iki tarafın konumlarını, her tarafın en güçlü argümanını ve tartışmayı düğümleyen bir aracı kavramı tanımlıyor. Her tanımdan sonra o kavramın tartışmadaki yerini göstereceğiz.

Bu görüşün klasik savunucusu Gilbert Ryle'dır. Ryle, 1945–1946'da Aristotelian Society'de sunduğu "Knowing How and Knowing That" adlı konuşmada ve 1949 tarihli The Concept of Mind kitabının aynı adı taşıyan ikinci bölümünde, nasıl-bilgisinin önermesel bilgiye indirgenemeyeceğini savundu. Ryle'ın görüşünü yalnızca "nasıl-bilgisi yetenektir" diye özetlemek onu fazla basitleştirir. Ryle için akıllıca bir eylem, rastgele bir başarı değildir: akıllıca davranan biri, hatalarını fark eder ve düzeltir, koşullar değiştiğinde davranışını uyarlar, başkalarının hatalarını görebilir. Ryle bu özellikleri eğilimler (dispositions) kavramıyla açıkladı: akıllı olmak, tek bir eylemi yapabilmek değil, çok çeşitli durumlarda uygun biçimde davranma eğilimine sahip olmaktır. Yine de Ryle'ın tezinin özü, nasıl-bilgisinin önermelerin zihinde düşünülmesine dayanmadığıdır. Bu tez, Ders Ç1.2'de ele aldığımız ayrımın bir tür ayrımı olduğunu söyler.

Yetenekçi görüşün sade biçimi bir karşılıklı koşulludur ve Ders Ç0.5'te gördüğümüz gibi, bir karşılıklı koşullu iki yönlü bir iddiadır. Bir yönü şunu söyler: F yapmayı bilen herkes F yapabilir. Öbür yönü şunu söyler: F yapabilen herkes F yapmayı bilir. Tartışmanın büyük kısmı, bu iki yönden birine karşı-örnek bulma çabasıdır.

Entelektüalizmin en etkili çağdaş biçimi, Jason Stanley ile Timothy Williamson'ın 2001'de The Journal of Philosophy'de yayımlanan "Knowing How" adlı makalesidir. Makale iki şey yapar: Ryle'ın gerileme argümanının sağlam olmadığını savunur ve dilbilimsel bir analizle, nasıl-bilgisi atıflarının önermesel bilgi atıflarıyla aynı yapıya sahip olduğunu öne sürer. Ama bu entelektüalizm, Ryle'ın hedef aldığı entelektüalizmden farklıdır. Ryle'ın "entelektüalist efsanesi", her akıllıca eylemden önce bir kuralın zihinde bilinçli olarak düşünüldüğünü söyleyen bir görüştür. Stanley ve Williamson ise böyle bir bilinçli düşünmenin gerektiğini söylemez; yalnızca nasıl-bilgisinin içeriğinin önermesel olduğunu söyler. Bu fark, tartışmanın anlaşılması için kritiktir: Ryle'ın çürüttüğü şey ile Stanley ve Williamson'ın savunduğu şey aynı görüş olmayabilir.

Ryle bu görüşü bir efsane olarak niteledi, çünkü ona göre zihnin bir "iç tiyatro" gibi çalıştığı resmini besliyordu: önce içeride bir düşünme gerçekleşir, sonra dışarıda bir eylem onu izler. Ryle'ın bütün kitabı, zihin ile beden arasındaki bu ikiliğe, kendi deyişiyle "makinedeki hayalet" dogmasına karşı yazılmıştır. Entelektüalist efsane, bu dogmanın zekâ kavramındaki uzantısıdır. Ryle'a göre akıllı bir palyaçonun ustalığı, düşüp kalkmalarının içindedir; düşüşlerin arkasında ayrı bir zihinsel işlem aramak, ustalığın nerede olduğunu yanlış yere koymaktır.

Argümanın yapısı bir sonsuz gerilemedir ve Ders Ç0.2'de gördüğümüz Lewis Carroll'ın Kaplumbağa gerilemesine akrabadır: orada bir çıkarım kuralını öncül olarak eklemek yeni bir kural gerektiriyordu, burada bir önermeyi düşünmek yeni bir düşünme gerektiriyor. Ryle 1946 konuşmasında bağı kendisi kurar: ona göre bir çıkarım kuralını bilmek, fazladan bir bilgi parçasına sahip olmak değil, akıllıca bir işlemi yapabilmektir. Gerileme sorununun bilgi kuramındaki genel biçimi Ders Ç3.1'de işlenecek. Bir koşul, kendisini sağlamak için aynı koşulun bir başka örneğini gerektiriyorsa, koşul hiçbir zaman sağlanamaz. Ryle'a göre entelektüalist bu gerilemeden kaçamaz, çünkü önermeleri düşünmek de daha iyi ya da daha kötü yapılabilen bir iştir; yani o da bir nasıl-bilgisi gerektirir. Gerilemenin tek çıkışı, en azından bazı nasıl-bilgilerinin önermelerin düşünülmesine dayanmadığını kabul etmektir. Argümanın gücü, entelektüalizmin genel bir biçimini değil, onun en doğal okumasını hedef almasıdır: nasıl-bilgisinin önermesel bilgi olduğunu söyleyen kişi, o bilginin eylemde nasıl kullanıldığını açıklamak zorundadır ve en doğal açıklama, önermenin bir şekilde zihinde işlenmesidir.

Bu kavramın neden gerektiğini giriş örneği gösteriyor. Torun, yufkanın nasıl açıldığına dair pek çok önermeyi biliyor. Sade bir entelektüalizm, onun yufka açmayı bildiğini söylemek zorunda kalırdı. Bu açıkça yanlıştır. Stanley ve Williamson bu sorunu şöyle çözer: anneanne ve torun aynı önermeyi biliyor olabilir, yani belirli bir w yolunun yufka açmanın bir yolu olduğunu. Ama anneanne bu önermeyi pratik bir kip altında kavrar, torun ise kavramaz. Stanley ve Williamson bu kipi, birinci kişi ("kendim") ve "burada" gibi belirtisel kavrayış biçimlerine benzetirler: bir yeri "burası" diye kavramak ile aynı yeri bir haritadaki ad olarak kavramak farklıdır; bir kişiyi "kendim" diye kavramak ile aynı kişiyi bir başkası olarak kavramak da öyle. "Ben buradayım" önermesini birinci kişiden kavramak ile aynı olguyu başka biri hakkındaki bir olgu olarak kavramak farklıdır. Ders Ç1.2'nin İtiraz 5'inde gördüğümüz sunuş biçimi tartışması, bu kavramın arka planıdır. Stanley ve Williamson ayrıca pratik bir kip altında düşünmenin, karmaşık eğilimlere sahip olmayı gerektirdiğini kabul ederler. Bu kabul, bu dersin argümanının dayanak noktası olacak.

Ders Ç1.2'de gördüğümüz gibi "nerede", "kim", "neden" gibi sorularla kurulan bilgi atıfları, standart çözümlemede bir sorunun doğru bir cevabını bilmek olarak okunur. Stanley ve Williamson bu çözümlemeyi nasıl-bilgisine uygular: Hannah'nın bisiklete binmeyi bilmesi, "Hannah bisiklete nasıl binebilir?" sorusunun bir doğru cevabını bilmesidir; yani bir w yolu için, w'nin Hannah'nın kendisi için bisiklete binmenin bir yolu olduğunu bilmesidir. Argümanın gücü, dilbilimin bağımsız bir disiplin olarak verdiği sonuçlara dayanmasıdır. Zayıflığı ise bu dersin İtiraz 2'sinde görülecek: argüman İngilizcenin yüzey yapısına sıkı sıkıya bağlıdır ve Türkçe gibi dillerde aynı yapı aynı biçimde görünmez.

Argüman

Bu dersin tezi, iki tarafın tartışmasının sanıldığından daha dar bir alanda yürüdüğüdür. Her iki taraf da en sade biçimiyle karşı-örneklere yenilir; her ikisi de güçlü biçimine geçtiğinde, karşı tarafın vurguladığı unsuru kendi kuramının içine alır. Bunu bir zincir olarak kuralım; ilk iki halka yetenekçi görüşün sade biçimini, sonraki iki halka entelektüalizmin sade biçimini, son iki halka da güçlü biçimlerin yakınlaşmasını ele alıyor.

1. Yetenekçi görüşün sade biçimi, nasıl-bilgisi ile yeteneği karşılıklı koşulla bağlar: S, F yapmayı ancak ve ancak F yapabiliyorsa bilir.
2. Bu karşılıklı koşullunun iki yönüne de karşı-örnek vardır: F yapmayı bilip F yapamayan kişiler (hareketi kendisi hiç yapamamış ama öğretebilen bir öğretmen, iki kolunu da kaybetmiş usta bir piyanist) ve F yapabilip F yapmayı bilmeyen kişiler (bir hareketi bir kez şans eseri yapan acemi).
3. Entelektüalizmin sade biçimi, F yapmayı bilmeyi, F yapmanın bir yolu hakkında bir önermeyi bilmek olarak tanımlar.
4. Bu sade biçim de karşı-örneğe yenilir: tarifi eksiksiz bilen ama yufka açamayan torun, ilgili önermeyi bilir ama yufka açmayı bilmez.
5. Entelektüalizmin güçlü biçimi bu karşı-örneği, önermenin pratik bir sunuş kipi altında kavranmasını şart koşarak engeller; ve kendi savunucularına göre bu kip altında düşünmek, karmaşık eğilimlere sahip olmayı gerektirir.
6. Yetenekçi görüşün güçlü biçimi, Ryle'da olduğu gibi, nasıl-bilgisini anlık bir yetenekle değil, hata düzeltme ve uyarlama içeren karmaşık eğilimlerle açıklar.

Sonuç: Her iki görüşün güçlü biçimi de nasıl-bilgisini karmaşık eğilimlere bağlar. Aralarında kalan gerçek anlaşmazlık, bu eğilimlerin nasıl-bilgisinin kendisi mi olduğu, yoksa önermesel bir içeriği belirli bir biçimde kavramanın koşulu mu olduğudur. Bu anlaşmazlık sınama pratiğini çoğu durumda değil, sınırda ayırır. Ders Ç1.2, metafizik tartışma hangi yöne çıkarsa çıksın beceriyi icranın sınayacağını varsaymıştı; bu ders o varsayımı inceltiyor. İki görüş de tipik durumlarda eğilimlerin kanıtına bakar: icraya, hata düzeltmeye, uyarlamaya. Ama yapamayanın bilgisinde, örneğin kayak öğretmeninde, ayrışırlar: entelektüalist başkasının icrasını teşhis edip sözle düzeltebilmeyi yeterli kanıt sayar, yetenekçi ise bunu ancak ek bir eğilim olarak, kendi icrasının yerine geçmeyen bir kanıt olarak görür.

Argümanın ilk dört öncülü, Ders Ç0.9'daki karşı-örnek yönteminin bir tartışmaya nasıl uygulandığını gösteriyor. Sade bir tanım önerilir, karşı-örnekle düşer, daha karmaşık bir tanım önerilir. Burada ilginç olan, bu sürecin iki taraf için de aynı yöne gitmesidir. Yetenekçi taraf, anlık yetenekten karmaşık eğilimlere geçer; entelektüalist taraf, çıplak önermeden pratik kiple kavranan önermeye geçer. İki taraf da karşı-örneklerden kaçmak için karşı tarafın vurguladığı unsuru kendi kuramına alır, ama farklı bir statüyle: yetenekçi, eğilimlerin zekâ ve uyarlama içerdiğini kabul ederek, eylemin kör bir alışkanlık olmadığını söyler; entelektüalist ise pratik kipin eğilimler gerektirdiğini kabul ederek, bilginin yalnızca zihinde duran bir içerik olmadığını söyler; ama eğilimleri bilginin kurucu öğesi olarak değil, onun bir gerekliliği olarak alır.

Beşinci öncül argümanın merkezidir. Stanley ve Williamson pratik sunuş kipinin ne olduğunu ayrıntılı biçimde açıklamaz; ama onun eğilimler gerektirdiğini açıkça kabul ederler. Bu, onların görüşünü Ryle'ın görüşünden ayıran mesafeyi daraltır. Geriye kalan soru metafizik bir sorudur: nasıl-bilgisinin özü, bu eğilimlerin kendisinde mi, yoksa bu eğilimlerin mümkün kıldığı önermesel kavrayışta mı yatar? Bu soru gerçek bir sorudur ve zihin felsefesi için önemli sonuçları vardır. Ama epistemolojinin pratik sorusu, yani birinin bir şeyi yapmayı bilip bilmediğini nasıl anlayacağımız, tipik durumlarda bu metafizik sorudan bağımsız olarak cevaplanabilir; bağımlı hâle geldiği yer, kişinin artık yapamadığı sınır durumlarıdır.

En tartışmalı öncül: Beşinci öncül. İki farklı yönden tartışmalıdır. Bir yandan, entelektüalistler pratik kipin eğilim gerektirmesinin, nasıl-bilgisinin eğilimlerden ibaret olduğu anlamına gelmediğini haklı olarak vurgular: birinci kişi kavrayışı da belirli eğilimler gerektirir, ama birinci kişi bilgisi yine de önermesel bilgidir. Öbür yandan, eleştirmenler pratik kipin bağımsız bir açıklamasının hiç verilmediğini, kipin yalnızca "nasıl-bilgisine sahip olmanın kipi" olarak tanımlandığını ve bu yüzden açıklamanın döngüsel olduğunu savunur. John Koethe 2002'de yayımlanan bir makalesinde bu tür bir eleştiri geliştirdi. Bu iki itiraz birbirine zıt yönlerde çeker: biri öncülün entelektüalizme fazla yüklendiğini, öbürü entelektüalizmi fazla hafife aldığını söyler. Dersin sonucu, iki itirazın hangisi kabul edilirse edilsin, ayakta kalan pratik bir iddiadır: nasıl-bilgisi eğilimlerin kanıtıyla sınanır.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Ryle'ın gerileme argümanı entelektüalizmi zaten çürütür

Ryle'ın argümanı açıktır. Önermesel bilgiyi bir eylemde kullanmak, o önermeyi bir şekilde zihinde işlemeyi gerektirir. Bu işlem de daha iyi ya da daha kötü yapılabilen bir iştir, yani bir nasıl-bilgisi gerektirir. Nasıl-bilgisi önermesel bilgiyse, bu yeni nasıl-bilgisi de bir önermenin işlenmesini gerektirir ve gerileme başlar. Stanley ve Williamson'ın güçlü entelektüalizmi bu gerilemeden kaçamaz, çünkü ne kadar inceltilirse inceltilsin, sonunda bir önermenin eylemde nasıl kullanıldığını açıklamak zorundadır.

Cevap: Stanley ve Williamson'ın cevabı, gerilemenin gizli bir öncüle dayandığıdır. Ryle'ın argümanı, önermesel bilgiyi her kullanışın niyetli (intentional) bir önermeyi düşünme eylemi olduğunu varsayar. Stanley ve Williamson bu varsayımı reddeder: önermesel bilgi bir eylemde kendini gösterebilir, ama bu gösterim her zaman ayrı bir düşünme eylemini gerektirmez. Carl Ginet'in 1975'teki örneğine benzer bir durum düşün: bir kapıyı açtığında, kapı kolunun aşağı itilince açılacağını bilirsin ve bu bilgi eyleminde kendini gösterir; ama kapıyı açmadan önce "kapı kolu aşağı itilince açılır" önermesini düşünmezsin. Gerileme ancak her bilgi kullanımı ayrı bir eylem olsaydı başlardı. Bu cevap güçlüdür ve bu cevap literatürde geniş kabul gördü, ama ona karşı çıkanlar da var; örneğin Alva Noë 2005'te yayımlanan bir makalesinde Ryle'ın argümanını yeniden savundu. Ama cevabın bir bedeli vardır: entelektüalist, önermesel bilginin eylemde ayrı bir düşünme olmadan nasıl kendini gösterdiğini açıklamak zorundadır ve bu açıklamanın, Ryle'ın eğilimlerine çok benzeyen bir şey olması muhtemeldir. Gerileme argümanı bu yüzden entelektüalizmi çürütmez, ama onu, Argüman bölümünün beşinci öncülünde gördüğümüz yere, yani eğilimleri kabul eden bir entelektüalizme doğru iter.

İtiraz 2: Dilbilimsel argüman İngilizceye bağlıdır

Stanley ve Williamson'ın dilbilimsel argümanı, İngilizcedeki "know how to" yapısının soru tümleçli yapılarla aynı sözdizimine sahip olmasına dayanır. Ama bu, İngilizcenin bir özelliğidir. Türkçede nasıl-bilgisinin en doğal ifadesi "yüzmeyi biliyorum" cümlesidir ve bu bir soru tümleci değil, bir isim-fiil yapısıdır. Türkçede soru tümleçli bir karşılık da kurulabilir, "nasıl yüzüleceğini biliyorum", ama bu cümle "yüzmeyi biliyorum" cümlesiyle aynı şeyi söylemez: yüzme tekniklerini kitaptan öğrenmiş ama suya hiç girmemiş biri birinciyi söyleyebilir, ikinciyi söyleyemez. Bir felsefi tezi tek bir dilin dilbilgisine dayandırmak, Ders Ç1.2'nin İtiraz 1'inde uyardığımız hatadır.

Cevap: Bu itirazın literatürde bir karşılığı vardır. İngiliz filozof Ian Rumfitt, 2003'te yayımlanan "Savoir Faire" adlı makalesinde, Fransızca, Rusça ve Eski Yunanca gibi dillerde nasıl-bilgisi atıflarının çoğu zaman bir soru tümleciyle değil, bir mastar yapısıyla ifade edildiğini savunarak Stanley ve Williamson'ın dilbilimsel argümanına benzer bir eleştiri yöneltti. Fransızcadaki "savoir nager" yapısı, Türkçedeki "yüzmeyi bilmek" yapısına yakındır. Entelektüalistlerin olası cevabı, yüzey sözdiziminin değil, anlambilimsel yapının önemli olduğudur: farklı diller aynı anlamı farklı yüzey yapılarıyla ifade edebilir. Bu cevap ilke olarak mümkündür, ama bedeli ağırdır: dilbilimsel argümanın çekiciliği, felsefi tezin dilbilimin bağımsız sonuçlarından çıkmasıydı. Anlambilimsel yapının yüzey yapıdan farklı olduğunu kabul etmek, argümanı bağımsız kanıt olmaktan çıkarır ve onu, zaten savunulmak istenen tezin bir varsayımına dönüştürme riski taşır. Stanley ve Williamson ise Türkçe örneğe kendi araçlarıyla bir cevap verebilir: "nasıl yüzüleceğini" yapısı, kişisiz biçimiyle, genel okumayı (herhangi biri için yüzmenin bir yolu), "yüzmeyi" yapısı ise kişinin kendisini içeren okumayı (kendisi için bir yol) dile getiriyor olabilir; bu iki okumayı makalelerinde İngilizce için zaten ayırıyorlar. Bu cevap Türkçe örneğin itiraz gücünü azaltır, ama dilbilimsel argümanın bağımsız kanıt olma iddiasını kurtarmaz. Türkçenin bu iki cümle arasında yaptığı ayrım ise bu dersin aracına doğrudan bir ipucu sağlıyor: Beceri-Önerme Testi'nin ikinci adımı, tam olarak bu iki cümle arasındaki farkı sorar.

İtiraz 3: Nasıl-bilgisi Gettier vakalarına kapalıdır

Ders Ç1.11'de göreceğimiz Gettier vakaları, gerekçeli doğru inancın bilgi olmadığı durumlardır: kişi doğru bir şeye iyi bir gerekçeyle inanır, ama doğruluk ile gerekçe arasındaki bağ bir şans eseridir. Önermesel bilgi bu tür vakalara açıktır. Nasıl-bilgisi ise açık görünmüyor. Ted Poston (2009) ve Yuri Cath (2011), nasıl-bilgisinin Gettier şansından sağ çıktığını savundu. Cath'in örneğinde biri, yazarının bilerek yanlış talimatlarla doldurduğu bir el kitabından, tesadüfen doğru kalmış tek talimatla bir ampulü değiştirmeyi öğrenir; ve bu kişi, sezgilere göre, ampul değiştirmeyi bilir. Nasıl-bilgisi Gettier vakalarına önermesel bilgiden farklı tepki veriyorsa, ikisi aynı tür olamaz.

Cevap: Bu itiraz güçlüdür ve henüz Gettier vakalarını görmediğimiz için burada yalnızca yapısını ortaya koyabiliriz. Entelektüalistlerin cevabı ikiye ayrılır. Stanley ve Williamson daha 2001'de kendi Gettier vakalarını kurdular: sahtekâr bir eğitmenden tesadüfen doğru ders alan bir uçuş simülatörü öğrencisi, onlara göre uçmayı bilmez. Stanley 2011'de ikinci bir yol önerdi: önermesel bilginin bazı türleri, örneğin soru tümleçli bilgi de, bu tür şansa çoğu zaman dayanıklıdır; öyleyse şansa dayanıklılık nasıl-bilgisini önermesel bilgiden ayırmaz. Sezgilerin bu durumlarda karışık olduğunu gösteren deneysel çalışmalar da var; örneğin J. Adam Carter, Duncan Pritchard ve Joshua Shepherd'in 2019'da yayımlanan çalışması. Bazıları ise pratik sunuş kipinin, Gettier şansını önemsiz kılan bir koşul getirdiğini düşünür: bir yolu pratik olarak kavramak, o yolun kaynağından bağımsız olarak sana açık bir bağ kurar. Her iki cevap da tartışmalıdır. Itirazın bu dersin argümanı için önemi şudur: nasıl-bilgisi Gettier vakalarına kapalıysa, bu, nasıl-bilgisinin başarı koşulunun önermesel bilgiden farklı olduğunu, yani bir yolun gerçekten işe yaradığının ve kişinin onu güvenilir biçimde uygulayabildiğinin yeterli olduğunu gösterir. Bu, Argüman bölümünün sonucunu destekler: nasıl-bilgisinin sınanması, eğilimlerin, yani güvenilir uygulamanın kanıtına dayanır. Gettier vakaları ile nasıl-bilgisi arasındaki ilişkiye, Gettier vakalarını gördükten sonra Ders Ç1.12'de dönmek mümkün olacak.

İtiraz 4: Bilişsel bilim iki ayrı bellek sistemi buldu

Sinirbilim, uzun süreli belleğin en az iki ayrı sistemden oluştuğunu gösterdi: olguları ve olayları saklayan bildirimsel (declarative) bellek ve becerileri ve alışkanlıkları saklayan işlemsel (procedural) bellek. Bu iki sistem farklı beyin yapılarına dayanır ve birinin hasar görmesi öbürünü etkilemeyebilir. Bu bulgu, Ryle'ın tür ayrımının bilimsel bir doğrulamasıdır: önermesel bilgi bildirimsel bellekte, nasıl-bilgisi işlemsel bellekte yaşar. Felsefecilerin sözdizimi tartışmaları, beyin hakkındaki bu olgu karşısında önemsizdir.

Cevap: Bu itiraz, Örnekler bölümünde ayrıntılı göreceğimiz gerçek bir bulguya dayanıyor ve yetenekçi görüşün en güçlü dayanaklarından biri sayılır. Ama iki sorunu var. Birincisi, bellek sistemleri ile bilgi türleri arasındaki eşleşme kendiliğinden açık değildir. İşlemsel bellek, motor alışkanlıkları ve becerileri saklar; ama nasıl-bilgisi, Ryle'ın kendisinin vurguladığı gibi, kör alışkanlıktan ibaret değildir, hata düzeltme ve uyarlama içerir. Bu uyarlama da büyük olasılıkla bildirimsel belleği kullanır. Jason Stanley ve sinirbilimci John Krakauer, 2013'te yayımlanan ortak bir makalede, motor becerilerin olgulara dair bilgiye de dayandığını, yani becerinin yalnızca işlemsel bellekte yaşamadığını savundu. İkincisi, entelektüalist, önermesel bilginin farklı biçimlerde saklanabileceğini kabul edebilir: pratik kip altında kavranan bir önerme, beyinde bildirimsel bir olgudan farklı bir biçimde kodlanabilir. Bilişsel bilimin bulguları tartışmayı bilgilendirir, ama bu bulguların hangi felsefi teze kanıt olduğu, bulguların kendisinden okunamaz; Ders Ç1.1'de doğallaştırılmış epistemoloji üzerine söylediğimiz gibi, betimleyici bulgular normatif ve kavramsal soruları tek başına çözmez.

İtiraz 5: Pratik sunuş kipi bir adlandırmadan ibarettir

Stanley ve Williamson torun karşı-örneğinden kaçmak için pratik sunuş kipini öneriyor. Ama bu kipin ne olduğunu bağımsız olarak açıklamıyorlar. Anneanne ile torun arasındaki fark nedir? "Anneanne önermeyi pratik kip altında kavrıyor." Pratik kip nedir? "Bir yolu, kendin uygulayabileceğin bir yol olarak düşünmek." Bu, yalnızca "anneanne yufka açmayı biliyor" demenin başka bir yoludur. Açıklanması gereken şey, açıklamanın içine gizlenmiş durumda. Entelektüalizm bu kip olmadan çöker, bu kiple ise boş kalır.

Cevap: Bu, entelektüalizme yöneltilen en güçlü itirazdır ve Argüman bölümünün en tartışmalı öncülünde anılan Koethe'nin eleştirisinin özüdür; Stephen Schiffer'in 2002'de yayımlanan bir makalesi de benzer bir kaygı dile getirdi. Entelektüalistin cevabı, belirtisel kiplerle analojidir. Birinci kişi kipini de bağımsız olarak, yani "ben" kavramını kullanmadan tanımlamak çok zordur; ama bu, birinci kişi kipinin boş bir kavram olduğunu göstermez. Birinci kişi kipinin varlığını, onun davranışta yarattığı farklardan biliriz: John Perry'nin 1979'daki örneğinde süpermarketteki bir adam, yerdeki şeker izini görür ve dökeni uyarmak için izi takip eder; ancak torbası delik olanın kendisi olduğunu, "şekeri döken benim" diye kavradığında durup torbasını düzeltir. Pratik kipin de varlığını, onun eylemde yarattığı farklardan biliriz. Bu cevap itirazı tam olarak karşılamaz: belirtisel kiplerin ne olduğu da tartışmalıdır ve analoji, pratik kipin neden önermesel bilginin bir türü olduğunu, yalnızca bir eğilimler kümesi olmadığını göstermez. Ama cevap, itirazın "boş" suçlamasını zayıflatır: bir kavram tanımlanamasa bile, yarattığı farklar üzerinden incelenebilir. Bu, Argüman bölümünün sonucuyla da uyumludur: pratik kipin kanıtı, eğilimlerin kanıtıyla aynıdır.

Örnekler

Basit örnek: yufka

Giriş örneğine Beceri-Önerme Testi'ni uygulayalım. Torun ile anneanne arasındaki farkı, sözle aktarılabilen ve aktarılamayan parçalara ayırmak istiyoruz.

İlk adım, beceriyi tanımlamak: ince, yırtılmayan bir yufka açmak. İkinci adım, sözle aktarılabilen kısmı ayırmak: un ve suyun oranı, dinlenme süresi, oklavanın kalınlığı, hamurun yaklaşık inceliği. Bunların hepsi torunun defterinde var ve torun bunları biliyor. Üçüncü adım, sözle aktarılamayan kısmı aramak: hamurun kıvamının elle nasıl yoklanacağı, oklavaya sararken ne kadar bastırılacağı, hamurun nerede inceldiğinin nasıl fark edileceği, yırtılmak üzere olan bir hamurun nasıl kurtarılacağı. Anneanne bunları söylemeye çalışabilir: "Kulak memesi kıvamında olacak", "Hamurun altından ışık görünecek kadar." Ama bu sözler ancak tecrübeyle anlam kazanır; kulak memesi kıvamının ne olduğunu, hamura dokunarak öğrenirsin. Dördüncü adım, hata düzeltme sınaması: hamur yırtılmaya başladığında ne yapılır? Anneanne bunu fark eder ve düzeltir; torun yırtıldıktan sonra fark eder.

Bu örnekte iki görüş farklı açıklamalar verir. Yetenekçi görüş: torunun eksiği bir eğilimler kümesidir, eldeki duyarlılık ve hata düzeltme alışkanlığı; bunlar önermeler değildir. Güçlü entelektüalizm: torun önermeyi biliyor ama pratik kip altında kavramıyor; bu kipi edinmek, eğilimleri edinmeyi gerektirir. Pratik sonuç açısından iki görüş aynı şeyi söyler: torunun yufka açmayı öğrenmesi için deftere değil, anneannenin yanında hamura dokunmaya ihtiyacı var.

Orta örnek: ayrılan kıdemli mühendis

Bir yazılım şirketinin en kıdemli mühendisi ay sonunda ayrılıyor. Yıllardır şirketin en karmaşık sistemini o yönetiyor: bir sorun çıktığında nereye bakacağını, hangi uyarının önemsiz olduğunu, hangi değişikliğin sistemi bozacağını biliyor. Yönetim, ayrılmadan önce bütün bilgisini belgelemesini istiyor. Mühendis iki hafta boyunca ayrıntılı belgeler yazıyor. Ayrıldıktan üç ay sonra büyük bir arıza oluyor ve ekip, belgeleri okumasına rağmen sorunu günlerce çözemiyor.

Beceri-Önerme Testi ile bakalım. Belgelere giren kısım, sözle aktarılabilen kısımdır: sistemin mimarisi, bilinen sorunların listesi, yapılandırma ayarları. Bu kısım gerçek ve değerlidir. Belgelere girmeyen kısım ise hata düzeltme ve uyarlama kısmıdır: daha önce hiç görülmemiş bir arızada nereden başlanacağı, birbiriyle çelişen belirtilerden hangisine güvenileceği, bir hipotezin ne zaman bırakılacağı. Mühendis bunları yazmaya çalışsa da, yazdıkları ancak deneyimle anlam kazanan genel kurallar olur: "Önce en son değişikliğe bak." Ama hangi değişikliğin "en son" ve ilgili olduğu, deneyimle bilinir.

Bu örnek, tartışmanın pratik önemini gösteriyor. Yönetim, nasıl-bilgisini önermesel bilgi gibi ele aldı ve belgelenebilir sandı. Daha iyi bir strateji, mühendisin ayrılmadan önce ekiple birlikte gerçek sorunları çözmesi, yani bilginin icra içinde, gözetim altında aktarılmasıydı. Bu strateji, hangi felsefi görüş doğru olursa olsun iyi bir stratejidir: yetenekçi görüşe göre eğilimler ancak birlikte çalışarak edinilir; güçlü entelektüalizme göre pratik kip de ancak bu yolla kazanılır. Felsefi tartışma burada pratik bir yanılgıyı, belgelemenin her şeyi aktarabileceği yanılgısını teşhis etmeye yarıyor.

Gerçek hayat örneği: H.M. ve ayna çizimi

Nöropsikoloji tarihinin en çok incelenen hastalarından biri, uzun yıllar boyunca baş harfleriyle, H.M. olarak anılan Henry Molaison'dır. Molaison, ağır sara nöbetlerini tedavi etmek için 1953'te bir beyin ameliyatı geçirdi; ameliyatta beyninin her iki yanından iç şakak lobunun bazı kısımları, hipokampus dahil, alındı. Nöbetler azaldı, ama Molaison yeni olayları ve olguları uzun süreli belleğe kaydetme yetisini büyük ölçüde kaybetti. Kendisiyle defalarca görüşen araştırmacıları her seferinde ilk kez görüyormuş gibi karşılıyordu.

İngiltere doğumlu Kanadalı nöropsikolog Brenda Milner, 1960'ların başında Molaison'a bir ayna çizimi görevi verdi: bir yıldız şeklinin iki çizgisi arasında, elini yalnızca bir aynadaki yansımasından görerek, bir çizgi çizmek. Bu görev, ters dönmüş görsel geri bildirim yüzünden başlangıçta herkes için zordur. Molaison üç gün boyunca bu görevi tekrar etti ve performansı, sağlıklı kişilerdeki gibi, günden güne iyileşti. Ama her yeni oturumda, bu görevi daha önce hiç yapmadığını söylüyordu.

Bu bulgu, felsefi tartışma için çok çekicidir. Molaison, ayna çizimini yapmayı öğrenmişti, yani bir nasıl-bilgisi edinmişti; ama bu öğrenmeye dair hiçbir önermesel bilgisi, örneğin bu görevi daha önce yaptığına dair bir bilgisi yoktu. Yetenekçi görüş için bu, nasıl-bilgisinin önermesel bilgiden bağımsız olarak edinilebileceğinin güçlü bir kanıtıdır. Entelektüalistin ilk cevabı kaynaktan gelir: Stanley ve Krakauer 2013'te Milner'in raporuna dikkat çeker; Molaison'a her oturumda görev sözle yeniden anlatıldı ve bu açık bilgi olmadan görevi niyetli olarak yapamazdı, yani becerinin bildirimsel bir bileşeni vardı. İkinci cevap, Molaison'un kaybettiği önermesel bilginin, öğrenme olayına dair bilgi olduğunu, çizimin nasıl yapılacağına dair bilgi olmadığını söyler: Molaison, w yolunun çizimin bir yolu olduğunu pratik kip altında öğrenmiş olabilir, ama bunu ne zaman öğrendiğini hatırlamaz. Bu cevap mantıksal olarak tutarlıdır. Ama yükünü pratik kipe bindirir ve İtiraz 5'teki sorunu yeniden gündeme getirir: Molaison'un edindiği şeyin önermesel olduğunu, onun eğilimlerindeki değişiklikten başka hangi kanıt gösterir? Bu örnek, iki görüşün gerçek anlaşmazlık noktasını, Argüman bölümünün sonucunda belirlediğimiz yeri, açıkça ortaya koyuyor.

Araç kartı: Beceri-Önerme Testi

Özet

• Yetenekçi görüş (Ryle) nasıl-bilgisinin önermesel bilgiden farklı bir tür olduğunu ve eğilimlerle açıklandığını savunur; entelektüalizm (Stanley ve Williamson) onun önermesel bilginin bir türü olduğunu savunur.
• Ryle'ın gerileme argümanı, her akıllıca eylem bir önermenin önceden düşünülmesini gerektirseydi, hiçbir eylemin başlayamayacağını söyler; Stanley ve Williamson, bilgi kullanımının her zaman ayrı bir düşünme eylemi gerektirmediğini söyleyerek cevap verir.
• Yetenekçi görüşün sade biçimi, iki yönlü karşı-örneklerle düşer: yapamadan bilmek ve bilmeden yapmak.
• Entelektüalizmin sade biçimi de düşer: tarifi bilen ama işi yapamayan kişi; güçlü entelektüalizm bunu pratik sunuş kipi ile engeller.
• Dilbilimsel argüman İngilizcenin yüzey yapısına dayanır; Türkçedeki "yüzmeyi bilmek" ile "nasıl yüzüleceğini bilmek" ayrımı ve Rumfitt'in eleştirisi bu argümanı zayıflatır.
• Pratik kipin bağımsız bir açıklaması verilmediği için döngüsellik itirazı, entelektüalizmin en ciddi sorunudur.
• İki görüşün güçlü biçimleri de nasıl-bilgisini karmaşık eğilimlere bağlar; tipik durumlarda beceri iddiaları icra, hata düzeltme ve uyarlamayla sınanır. Ayrıştıkları yer sınır durumlarıdır: yapamayanın bilgisinde entelektüalist sözlü teşhisi yeterli kanıt sayar.