Gettier sonrası II: duyarlılık, güvenlik ve şans karşıtlığı

Giriş

Bir fabrikada, bir işçi elini bir pres makinesinin altına uzatıyor ve tam o sırada makine, bir sensör arızası yüzünden, kendiliğinden çalışmaya başlıyor. İşçi elini son anda çekiyor; pres, elinin bir santim yanına iniyor. Kimse yaralanmıyor. İş güvenliği uzmanı olayı rapor ediyor ve fabrika yöneticisi soruyor: "Kimse yaralanmadı, neden rapor ediyoruz?" Uzmanın cevabı: "Bu sefer kimse yaralanmadı, ama çok kolayca yaralanabilirdi. Bir santim fark. Bu sistem güvenli değil."

Uzmanın bu cümlesi, bilginin ne olduğu tartışmasında Gettier'den sonra ortaya çıkan en etkili fikri neredeyse tam olarak ifade ediyor. Ders Ç1.11'de, Gettier vakalarında kişinin inancının doğru çıktığını ama bunun bir şans eseri olduğunu gördük. Ders Ç1.12'de bu şansı yanlış öncül yok ve yenilmezlik koşullarıyla dışlamaya çalıştık ve iki girişimin başarısızlığından olumlu bir ders çıkardık: bilgi, gerekçenin, kişinin bilmediği gerçekler karşısında dayanıklı olmasını ister. Bu ders, aynı fikri başka bir dille kuruyor. Fabrikadaki olay, kazanın gerçekleşmediği ama çok kolayca gerçekleşebileceği bir durumdur. Gettier vakası da, inancın yanlış olmadığı ama çok kolayca yanlış olabileceği bir durumdur. Bilgi, bu bakışa göre, yalnızca doğru bir inanç değil, kolayca yanlış olamayacak bir inançtır. Bu fikri kesin bir biçimde ifade etmek için, Ders Ç0.5'te tanıştığımız olası dünyalar diline ihtiyacımız var: gerçek dünyadan biraz farklı olan durumlarda inancın ne olacağını sormak. Bu ders, bu dille kurulmuş iki koşulu, duyarlılığı ve güvenliği, tanıtıyor, onları Ders Ç1.12'nin bıraktığı sahte ambar vakasıyla sınıyor ve Gettier sonrası tartışmanın, Ders Ç1.11'de ayırdığımız iki stratejinin buluştuğu bir noktaya nasıl vardığını gösteriyor.

Bu dersin kazanımları:

• Karşı-olgusal koşulluları, duyarlılık ve güvenlik koşullarını, aralarındaki farkı ve epistemik şansın türlerini açıklarsın. (anla)
• Bir bilgi iddiasını Yakın Dünya Testi ile sınar, inancın yakın olası durumlarda doğru kalıp kalmadığını ve hangi tür şansa dayandığını belirlersin. (uygula)
• Duyarlılık ve güvenlik koşullarını, Gettier vakaları, şüpheci senaryolar ve piyango durumları karşısında gerekçeli olarak değerlendirir, bilgi ile kesinlik arasındaki farkı açıklarsın. (değerlendir)

Kavramlar

Bu dersin kavramları, önce kullanacağımız mantıksal aracı, sonra o araçla kurulan iki koşulu, en son da bu koşulların dışlamaya çalıştığı şeyi, yani şansı ve onun kesinlikle ilişkisini tanımlıyor.

Karşı-olgusal koşullular, gerçekleşmemiş durumlar hakkında konuşmamızı sağlar: "Ayşe treni kaçırsaydı, toplantıya geç kalırdı." Bu cümleyi değerlendirmek için, Ayşe'nin treni kaçırdığı ama geri kalan her şeyin olabildiğince gerçek dünyadaki gibi olduğu bir durum düşünürüz ve o durumda Ayşe'nin toplantıya geç kalıp kalmadığına bakarız. Ders Ç0.6'da kiplik mantığının olası dünyalar dilini görmüştük: zorunlu olan bütün olası dünyalarda, mümkün olan en az bir olası dünyada doğrudur. Karşı-olgusal koşullular, bu dile bir ölçü ekler: bütün dünyalar değil, gerçek dünyaya yakın olan dünyalar önemlidir. Bu dersin iki koşulu, bu yakınlık ölçüsünü bilgiye uygular. Yakınlığın tam olarak nasıl ölçüleceği tartışmalıdır, ve bu belirsizlik dersin argümanının önemli bir noktası olacak.

Duyarlılık koşulu, Amerikalı filozof Robert Nozick'in 1981 tarihli Philosophical Explanations kitabında savunuldu. Nozick'e göre bilgi, doğruyu "izleyen" (tracking) bir inançtır: inanç, doğrunun peşinden gider; doğru değişirse inanç da değişir. Lewis'in anlambilimiyle söylersek, duyarlılık, p'nin yanlış olduğu en yakın dünyalarda kişinin p'ye inanmamasıdır. Duyarlılık, Gettier vakalarının bir kısmını açıklar. Ders Ç1.11'deki Dharmottara'nın serap örneğinde, gezginin orada su olduğuna dair inancı duyarsızdır: orada su olmasaydı, gezgin aynı serabı görüp aynı inanca varacaktı. Smith'in birinci vakasında da, Smith'in cebinde on para olmasaydı, Smith yine de Jones'un cebindeki paralara dayanarak aynı sonuca inanacaktı. Duyarlılık, bu inançları bilgiden dışlar.

Güvenlik koşulu, Küba doğumlu Amerikalı filozof Ernest Sosa'nın 1999'da yayımlanan "How to Defeat Opposition to Moore" makalesinde, duyarlılığın yerini alması için önerildi; Timothy Williamson ve İngiliz filozof Duncan Pritchard da güvenlik koşulunun farklı biçimlerini savundu. Sosa, güvenliği, duyarlılığın karşı-olgusal karşıt tersi olarak tanımladı: duyarlılık "p yanlış olsaydı, S p'ye inanmazdı" derken, güvenlik "S p'ye inansaydı, p yanlış olmazdı" der. Giriş örneğindeki iş güvenliği uzmanının cümlesi, güvenliğin gündelik bir ifadesidir: bir sistem, kazanın kolayca gerçekleşebileceği yakın durumlar varsa, kaza gerçekleşmese bile güvenli değildir. Bir inanç da, yanlış olabileceği yakın durumlar varsa, doğru olsa bile güvenli değildir.

Bu teknik nokta, duyarlılık ile güvenliğin neden farklı koşullar olduğunu açıklar. Ders Ç0.5'teki Türkçe mantık geleneğinin terimleriyle, bir koşullunun karşıt tersi, öncül ile sonucun yer değiştirip ikisinin de değillendiği koşulludur; ve maddi koşullu ile karşıt tersi her zaman aynı doğruluk değerini alır. Karşı-olgusal koşullular için bu eşdeğerlik çöker: "Bugün yağmur yağsaydı, şiddetli yağmazdı" doğru olabilir; ama karşıt tersi, "Bugün şiddetli yağmur yağsaydı, yağmur yağmazdı", açıkça yanlıştır. İki cümle farklı yakın dünyalarda değerlendirilir ve farklı doğruluk değeri alır; Teknik ayrıntı bölümü bu örneği açıyor. Sosa, güvenliği duyarlılığın karşı-olgusal karşıt tersi olarak tanımladı; karşıt ters geçerli olmadığı için, iki koşul birbirinden ayrılır ve farklı vakalarda farklı sonuç verir. Bu ayrılmanın en önemli örneği, şüpheci senaryolardır ve Argüman bölümünün merkezinde yer alacak.

Pritchard'ın ayrımı, Gettier sorununun ne tür bir şansla ilgili olduğunu kesinleştirir. Bazı şans türleri bilgiyi tehdit etmez. Kişinin kanıta sahip olması şansa bağlı olabilir: bir tanığın tesadüfen olay yerinde bulunması, onun olayı görerek bildiği gerçeğini değiştirmez; buna kanıtsal şans denir. Kişinin bilme yeteneğine sahip olması da şansa bağlı olabilir: iyi gören gözlere sahip olmak bir şanstır, ama gördüğümüzü bilmemizi engellemez. Bilgiyle bağdaşmayan şans türü ise, Pritchard'ın "doğruluk şansı" (veritic luck) dediği türdür: kişinin bilgi edinme sürecinde her şey yerindeyken, inancın doğru çıkmasının şansa bağlı olması. Pritchard, sonraki çalışmalarında, 2009 ve 2010'dan itibaren, bu türü de ikiye ayırır. Araya giren şans, Gettier'in kendi vakalarında olduğu gibi, gerekçe ile doğruluk arasına bir şeyin girip bağı koparması, sonra başka bir şeyin onu tesadüfen yeniden kurmasıdır. Çevresel şans ise, sahte ambar vakasında olduğu gibi, kişinin bağının sağlam olduğu ama çevresinin, onu kolayca yanıltabilecek biçimde, tehlikeli olduğu durumdur. Güvenlik koşulu, her iki türdeki doğruluk şansını da dışlamayı amaçlar.

Ders Ç0.6'da, bir danışmanın "biliyorum" kelimesinin taşıdığı kesinliği "zorunlu" kelimesinin taşıdığı kesinliğe aktararak iki ayrı zayıflığı birleştirdiğini görmüştük ve bilgi ile kesinlik arasındaki ilişkinin bu derste ele alınacağını söylemiştik. Güvenlik koşulu, bu ilişkiyi açıkça kurar. Zorunlu bir önerme, Ders Ç0.6'nın diliyle, bütün olası dünyalarda doğrudur. Kesin bir inanç, yanlış olabileceği hiçbir olası dünyanın bulunmadığı inançtır; bu, Ders Ç1.10'da gördüğümüz yanılmazcılığın istediği şeydir. Güvenli bir inanç ise, yanlış olabileceği yalnızca uzak olası dünyaların bulunduğu inançtır. Arabanın otoparkta olduğuna dair inancın, araba çalındıysa yanlış olacağı bir olası dünya vardır; ama araba çalınmadıysa ve bölgede hırsızlık nadir ise, bu dünya uzaktır. Bu yüzden inanç kesin değildir ama güvenlidir; ve güvenlik anlayışına göre, bilgi olabilir. Bilgi ile kesinlik arasındaki bu fark, Ders Ç1.10'da gördüğümüz yanılabilirciliğin olası dünyalar dilindeki ifadesidir. Yanılabilir bilginin mümkün olup olmadığı sorusu Ders Ç5.18'de, şüphecilik karşısında, yeniden açılacak.

Argüman

Bu bölüm, duyarlılık ile güvenliği aynı vakalar karşısında sınıyor. Sınamalar, Gettier vakaları, sahte ambar, şüpheci senaryolar ve zorunlu doğrular. İddia, güvenliğin, şansı dışlayan bir koşul olarak duyarlılıktan daha başarılı olduğu, ama bilgi için tek başına yeterli olmadığıdır.

1. Gettier vakalarının ortak özelliği, inancın doğru olması ama kolayca yanlış olabilmesidir: kişinin aynı yolla inandığı yakın durumlarda inanç yanlıştır. Bu yüzden Gettier vakalarındaki inançlar güvenli değildir.
2. Duyarlılık, Gettier vakalarının bir kısmını dışlar, ama sahte ambar vakasını her zaman dışlamaz: değirmen olmasaydı o noktada boş bir arazi olabilirdi ve kişi değirmen görmeyecekti; bu durumda kişinin inancı duyarlıdır, ama yine de bilgi değildir.
3. Güvenlik ise sahte ambar vakasını dışlar: kişinin aynı yolla, yani yalnızca bakarak, bir yel değirmeni olduğuna inandığı yakın durumlarda, birkaç saniye önce ya da sonra bir sahte cepheye bakıyor olacaktır ve inancı yanlış olacaktır.
4. Duyarlılık, şüpheci senaryolar karşısında ağır bir bedel öder: "Kandırılan bir beyin değilim" inancı duyarsızdır, çünkü kandırılan bir beyin olsaydım yine de öyle olmadığıma inanırdım; bu yüzden duyarlılık, sıradan bilgilerimizi kabul edip bu inancı reddetmeyi, yani bilginin çıkarımla korunmasından vazgeçmeyi gerektirir.
5. Güvenlik bu bedeli ödemez: şüpheci senaryolar, gerçek dünyamız sıradan bir dünyaysa, uzak olası dünyalardır; bu yüzden "kandırılan bir beyin değilim" inancı güvenlidir ve bilgi olabilir.
6. Ama güvenlik bilgi için yeterli değildir: zorunlu doğrular, örneğin matematiksel doğrular, bütün dünyalarda doğrudur; bu yüzden onlara dair her inanç, yazı tura atılarak oluşturulmuş olsa bile, güvenli sayılır.

Sonuç: Güvenlik, Gettier vakalarındaki ve sahte ambar vakasındaki şansı dışlayan bir koşul olarak duyarlılıktan daha başarılıdır ve şüpheci senaryolar karşısında bilginin çıkarımla korunmasını feda etmez. Bu yüzden şansı dışlayan zorunlu bir koşul olarak en güçlü adaydır. Ama tek başına bilgi için yeterli değildir: inancın doğruluğunun kişinin bilişsel yeteneğinden kaynaklanmasını ayrıca istemek gerekir. Bu sonuç, Ders Ç1.11'de ayırdığımız iki stratejiyi birleştirir: güvenlik, JTB'ye eklenen bir dördüncü koşul olarak başladı, ama kişinin yönteminin yakın durumlarda güvenilir olmasını istediği için, gerekçeyi güvenilirlik olarak yeniden tanımlayan stratejiye yaklaşır.

Birinci öncül, bu dersin temel teşhisidir ve Ders Ç1.11'deki çifte şans yapısının olası dünyalar dilindeki karşılığıdır. Gettier vakalarında, iyi şans gerçek dünyada inancı doğru kılar; ama yakın dünyalarda, iyi şans olmadan, kötü şans inancı yanlış bırakır. Ayşe'nin takvim örneğinde, toplantının yeniden üçe alınmadığı yakın dünya, Ayşe'nin aynı takvime bakıp yanlış saate inandığı bir dünyadır. İkinci ve üçüncü öncül, Ders Ç1.12'de vaat ettiğimiz gibi, sahte ambar vakasını iki koşulun ilk sınavı yapıyor. Amerikalı filozof Saul Kripke'nin, ilk kez 2011'de Philosophical Troubles kitabında yayımlanan "Nozick on Knowledge" yazısında gösterdiği gibi, duyarlılık bu vakada başarısız olabilir: Hasan'ın baktığı noktada değirmen olmasaydı, orada bir sahte cephe değil, boş bir arazi olabilirdi; bu durumda Hasan değirmen görmez ve inancı duyarlıdır. Güvenlik ise, yakın dünyaları Hasan'ın baktığı tek nokta ile sınırlamaz; Hasan'ın aynı yolla inandığı, yani biraz başka bir noktaya baktığı yakın durumları da kapsar, ve bunların çoğunda Hasan bir sahte cepheye bakıyordur.

Dördüncü ve beşinci öncül, iki koşulun en önemli ayrışmasıdır. Duyarlılık, şüpheci senaryolarda bilgiyi reddeder, çünkü şüpheci senaryo tam da kişinin, yanılıyor olsa bile, aynı şeye inanacağı bir durumdur. Nozick bu sonucu kabul etti ve bilginin çıkarımla korunmadığını savundu: kişi elinin olduğunu bilebilir, elinin olması kandırılan bir beyin olmadığını gerektirir, ama kişi kandırılan bir beyin olmadığını bilmez. Amerikalı filozof Keith DeRose, 1995'te yayımlanan bir makalesinde, "Elim olduğunu biliyorum ama elsiz, kandırılan bir beyin olmadığımı bilmiyorum" gibi cümlelere "iğrenç birleşim" (abominable conjunction) adını verdi ve duyarlılığın bu tür cümleleri doğru saymasının onun en ağır bedeli olduğunu savundu. Güvenlik ise, şüpheci senaryoları uzak dünyalar sayarak, bu bedeli ödemez. Kapanış ilkesinin ve onun şüphecilikle ilişkisinin ayrıntısı Ders Ç5.7 ve Ders Ç5.8'de işlenecek.

En tartışmalı öncül: Beşinci öncül, yani şüpheci senaryoların uzak dünyalar olduğu iddiası. Bu iddia, gerçek dünyamızın sıradan bir dünya olduğunu varsayar; ama şüpheci tam da bunu sorgular. Gerçekten kandırılan bir beyinsem, şüpheci senaryo uzak değil, gerçek dünyadır. Güvenlik koşulu, şüpheciliğe karşı bu yüzden bir cevap değil, koşullu bir sonuç verir: gerçek dünya sıradan bir dünyaysa, sıradan inançlarımız güvenlidir ve bilgi olabilir. Bu, Ders Ç5.9'da göreceğimiz Moore'un sağduyu cevabına benzer bir yapı taşır ve şüphecinin "ama dünyanın sıradan olduğunu nereden biliyorsun?" sorusunu cevapsız bırakır. Ayrıca "yakınlık" ölçüsünün belirsizliği, beşinci öncülü sınamayı zorlaştırır: hangi dünyalar yakındır, ve bunu kim, hangi ölçütle belirler? İtiraz 3 ve İtiraz 4, bu belirsizliğin sonuçlarını tartışıyor.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Duyarlılık, yönteme göre görelileştirilirse kurtarılabilir

Nozick, duyarlılığın yalın biçiminin sorunlarını görmüş ve onu, kişinin inancını oluşturduğu yönteme göre görelileştirmişti. Nozick'in kendi örneğinde, bir büyükanne, ziyarete gelen torununu görür ve onun iyi olduğunu bilir; ama torun hasta ya da ölmüş olsaydı, aile, büyükanneyi üzmemek için ona torunun iyi olduğunu söyleyecekti. Yalın duyarlılık, büyükannenin bilmediğini söyler, çünkü torun iyi olmasaydı, büyükanne yine de iyi olduğuna inanacaktı. Ama büyükanne torununu gözleriyle görüyor; Nozick'e göre, görme yöntemi kullanıldığında, torun iyi olmasaydı büyükanne bunu görecekti. Yönteme göre görelileştirilmiş duyarlılık, büyükannenin bildiğini doğru biçimde söyler. Aynı görelileştirme, sahte ambar ve şüpheci senaryo sorunlarını da çözebilir.

Cevap: Yönteme göre görelileştirme, duyarlılık kuramını önemli ölçüde güçlendirir ve büyükanne örneğinde gerçekten doğru sonucu verir. Ama iki sorunu çözmez. Birincisi, şüpheci senaryo sorunu kalır: kandırılan bir beyin, aynı yöntemi, yani algıyı, kullanır ve yine de kandırılmadığına inanır; yöntem sabit tutulduğunda bile inanç duyarsızdır. Nozick bu sonucu kabul etti ve kapanışı reddetti; bu, Argüman bölümünün dördüncü öncülündeki bedeldir. İkincisi, Kripke'nin gösterdiği bir başka sorun vardır: sahte ambar vakasında, sahte cepheler her zaman yeşil, gerçek ambarlar her zaman kırmızı olsaydı, ve kişi rengin bir şey ifade ettiğini bilmeseydi, kişinin "kırmızı bir ambar görüyorum" inancı duyarlı olurdu, çünkü kırmızı ambar olmasaydı yeşil bir cephe görecek ve kırmızı bir ambar gördüğüne inanmayacaktı; ama "bir ambar görüyorum" inancı duyarsız olurdu. Oysa sezgisel olarak iki inanç da aynı şekilde bilgiden yoksundur. Duyarlılık, aynı durumda, birbirine çok yakın iki inanca farklı sonuçlar veriyor; bu, onun şansı doğru yerde yakalamadığını gösterir.

İtiraz 2: Güvenlik zorunlu doğrular için boştur

Argümanın altıncı öncülü güvenliğin bir sorununu gösteriyor, ama sorun öncülde söylendiğinden daha derindir. Matematik, mantık ve belki ahlak gibi alanlardaki doğrular, bütün olası dünyalarda doğrudur. Bu alanlarda güvenlik koşulu hiçbir şey dışlamaz: bir öğrenci, bir matematik teoreminin doğru olduğuna yazı tura atarak inansa bile, inancı güvenlidir. Öyleyse güvenlik, en kesin bilgi alanlarımızda hiçbir iş görmeyen bir koşuldur; bu, onun bilginin doğası hakkında temel bir şeyi kaçırdığını gösterir.

Cevap: Bu itiraz ciddidir, ve güvenlik kuramcıları ona bir cevap geliştirdi. Pritchard ve başkaları, güvenliği yalnızca belirli bir önerme için değil, kişinin aynı yolla inandığı benzer önermeler için tanımlamayı önerdi: yazı tura atarak bir teoremin doğru olduğuna inanan öğrenci, aynı yolla, yani yazı turayla, başka teoremlere de inanacaktır, ve bu teoremlerin bir kısmı yanlış olacaktır. Öyleyse öğrencinin yöntemi, yakın dünyalarda, benzer önermeler hakkında yanlış inançlar üretir; ve bu, inancı güvensiz kılar. Bu düzeltme, zorunlu doğrular sorununu büyük ölçüde çözer, ama bedeli, güvenliği tek bir önermeye değil bir yönteme ve bir önermeler ailesine bağlamaktır. Bu bağlama, güvenliği Ders Ç4.4'te göreceğimiz süreç güvenilirciliğine çok yaklaştırır: bir inancın güvenli olması, onu üreten yöntemin, benzer durumlarda güvenilir olması demektir. Bu yakınlaşma, Sonuç'ta belirttiğimiz iki stratejinin buluşmasının somut biçimidir. Hangi önermelerin "benzer" sayılacağı ise, güvenilirlik kuramındaki genellik sorununa benzer bir sorun doğurur ve Ders Ç4.5'te işlenecek.

İtiraz 3: Güvenliğin karşı-örnekleri vardır

Güvenlik de karşı-örneklerden kurtulamaz. Arjantinli filozof Juan Comesaña, 2005'te yayımlanan bir makalesinde şöyle bir vaka kurdu: bir parti düzenleyicisi, yeri bulunması zor evine gelen konuklara yolu tarif etmesi için Judy adlı birini yol ayrımına koyar. Ama Michael adlı birinin partiye gelmesini istemez: Judy'ye, Michael'ı görürse ona da herkese söylediği aynı yolu tarif etmesini, ama hemen haber vermesini tembihler; parti o zaman başka bir eve taşınacaktır. Michael hiç gelmez. Bir konuk, gerçekçi bir Michael kostümü giymeyi ciddi olarak düşünmüş, son anda vazgeçmiştir. Judy ona doğru yolu tarif eder ve konuk partinin orada olduğuna inanır. Comesaña'ya göre konuk partinin yerini bilir; ama inancı güvenli değildir, çünkü kostümü giydiği çok yakın bir dünyada Judy ona yine aynı yolu tarif edecek, parti ise taşınmış olacaktı.

Cevap: Comesaña'nın vakası, güvenliğin "yakınlık" ölçüsüne dair ciddi bir soruyu gündeme getiriyor. Güvenlik kuramcısının olası cevabı, konuğun kostüm giydiği dünyanın, epistemik açıdan ilgili bir anlamda yakın olmadığını söylemektir: o dünyada konuğun eylemi, yani Michael kılığına girmesi, ev sahibinin planını bizzat tetikler; dünyanın ilgili olguları gerçek dünyadakinden büyük ölçüde ayrılır. Konuğun yöntemi ise, yani Judy'nin tanıklığı, iki dünyada da aynıdır; bu yüzden cevap yöntemi değil, yakınlık ölçüsünü ayarlamak zorundadır. Bu cevap mümkündür, ama yakınlık ölçüsünü, karşı-örneklerden kaçmak için ayarlanabilen bir parametre hâline getirme riski taşır. Bu, güvenlik kuramının belki de en temel sorunudur: güvenlik, yakınlık ölçüsü verilmeden kesin bir koşul değildir, ve bu ölçü, Ders Ç0.5'te gördüğümüz karşı-olgusal anlambilimindeki benzerlik ölçüsü gibi, büyük ölçüde sezgilerimize dayanır. Bazı felsefeciler bunu bir zayıflık değil, bir dürüstlük sayar: bilgi kavramının kendisi belirsizdir, ve güvenlik, bu belirsizliği doğru yerde gösterir. Ders Ç0.9'da gördüğümüz sınır belirsizliği burada da işler: bazı inançlar açıkça güvenli, bazıları açıkça güvensizdir, ve aradaki sınır durumları, bilgi kavramının da sınır durumlarıdır.

İtiraz 4: Piyango, güvenliği zor durumda bırakır

Ders Ç1.5'teki piyango durumunu hatırlayalım: bin biletlik bir piyangoda bir bilet alan biri, biletinin kaybedeceğine inanır ve bilet gerçekten kaybeder. Sezgimiz, bu kişinin, çekiliş yapılmadan, biletinin kaybedeceğini bilmediğini söyler. Güvenlik bunu açıklayabilir mi? Pritchard'a göre evet: biletin kazandığı dünya, gerçek dünyaya çok yakındır, çünkü çekilişte küçük bir farklılık, örneğin bir topun biraz farklı yuvarlanması, yeterlidir. Öyleyse kişinin "biletim kaybedecek" inancı güvensizdir. Ama bu cevap bir soruna yol açar. Ertesi yıl tatile gideceğime dair sıradan inancım da, bir kaza ya da bir hastalık gibi, küçük farklılıklarla yanlış olabilir. Bu dünyalar da yakınsa, sıradan bilgilerimizin çoğu güvensiz olur. İngiliz doğumlu filozof John Hawthorne, 2004 tarihli Knowledge and Lotteries kitabında bu sorunu ayrıntılı tartıştı. Güvenlik, piyangoyu açıklamak için yakın dünyaları geniş tutarsa, sıradan bilgiyi kaybeder; dar tutarsa, piyangoyu açıklayamaz.

Cevap: Hawthorne'un ortaya koyduğu sorun, güvenlik kuramının karşı karşıya olduğu en zorlu sınavdır ve bu ders onu tam olarak çözdüğünü iddia etmiyor. Güvenlik kuramcılarının bir cevabı, piyango dünyası ile kaza dünyası arasında bir fark görmektir: piyangoda, kazanma ihtimali, sistemin kendisinin tasarımından doğar ve bilet sahibi bu ihtimalin tam olarak farkındadır; kaza ise sıradan dünyanın istisnai bir sapmasıdır. Bu fark, yakınlık ölçüsünün yalnızca fiziksel benzerliğe değil, olasılık yapısına da duyarlı olabileceğini düşündürür. Ama bu fark, keskin bir ölçüte dönüştürülmesi zor bir farktır. Daha dikkatli bir sonuç şudur: piyango durumları, güvenliğin olasılıkla, yani Ders Ç1.5'teki kredi diliyle ilişkisinin henüz tam anlaşılmadığını gösterir. Piyango paradoksunun bilgi açısından ayrıntılı tartışması Ders Ç6.1'de yapılacak.

Örnekler

Basit örnek: Hasan'ın değirmeni yeniden

Ders Ç1.12'de vaat ettiğimiz gibi, sahte ambar vakasını iki koşulla sınayalım. Önerme: "Şu gördüğüm bir yel değirmeni."

Duyarlılık: Hasan'ın baktığı noktada yel değirmeni olmasaydı ne olurdu? Bu, o noktada başka neyin olabileceğine bağlıdır. Kripke'nin uyardığı gibi, o nokta bir sahte cephe dikilmesine uygun değilse, değirmen olmasaydı orada boş bir arazi olurdu ve Hasan değirmen görmezdi; inanç duyarlıdır. O nokta bir sahte cepheye uygunsa, değirmen olmasaydı orada bir sahte cephe olabilirdi ve Hasan yine değirmen gördüğüne inanırdı; inanç duyarsızdır. Duyarlılığın sonucu, vakanın ayrıntılarına bağlı.

Güvenlik: Hasan'ın aynı yolla, yani yalnızca bakarak, bir yel değirmeni olduğuna inandığı yakın durumlar hangileri? Birkaç saniye önce ya da sonra başka bir noktaya bakması, yolun biraz farklı bir kıvrımından geçmesi. Bu yakın durumların çoğunda, Hasan bir sahte cepheye bakıyor ve inancı yanlış. Güvenlik koşulu sağlanmıyor.

Sonuç: Güvenlik, sahte ambar vakasını, vakanın ayrıntılarından bağımsız olarak dışlıyor; duyarlılık ise ayrıntılara bağlı olarak dışlıyor ya da dışlamıyor. Sezgimiz, Hasan'ın bilmediğini, ayrıntılardan bağımsız olarak söylüyor. Bu, Argüman bölümünün ikinci ve üçüncü öncülünün somut biçimidir. Ama Ders Ç1.12'de gördüğümüz gibi, sahte ambar sezgisinin kendisi de ayrıntılara duyarlı olabilir; güvenliğin bu vakadaki başarısı, sezginin ne kadar sağlam olduğuna bağlıdır.

Orta örnek: piyango ve gazete

İki durumu karşılaştıralım. Birinci durumda Elif, bin biletlik bir piyangodan bir bilet almış ve çekilişten önce biletinin kaybedeceğine inanıyor. İkinci durumda Kerem, çekilişten sonra, güvenilir bir gazetede kazanan numaraları okuyor ve kendi biletinin kazanmadığını görüyor; biletinin kaybettiğine inanıyor. İkisinin de inancı doğru: biletleri kaybetti. Ama sezgimiz, Kerem'in bildiğini, Elif'in ise bilmediğini söylüyor. Elif'in kanıtı, yani kaybetme olasılığının binde dokuz yüz doksan dokuz olması, Kerem'in kanıtından, yani gazetenin, belki binde bir hata yapma olasılığı olan haberinden, istatistiksel olarak daha zayıf değil.

Yakın Dünya Testi ile bakalım. Elif: Elif'in aynı yolla, yani olasılığa dayanarak, biletinin kaybedeceğine inandığı yakın dünyalar var mı ki orada bilet kazanıyor olsun? Evet: çekilişte küçük bir farklılık yeterli. Elif'in yöntemi, kazanan bilet sahiplerinde de aynı inancı üretir; o kişiler için inanç yanlıştır. Güvenlik sağlanmıyor. Kerem: Kerem'in aynı yolla, yani gazeteyi okuyarak, biletinin kaybettiğine inandığı yakın dünyalarda, bilet kazanmış olabilir mi? Ancak gazete bir hata yapmışsa; ve güvenilir bir gazetenin hata yapması, sıradan dünyanın istisnai bir sapmasıdır, yakın bir dünya değildir. Güvenlik sağlanıyor.

Sonuç: Bu karşılaştırma, güvenliğin, salt olasılıktan farklı bir şeyi ölçtüğünü gösteriyor. İki kişinin kredisi benzer olabilir, ama birinin inancı, onu üreten yöntem nedeniyle, kolayca yanlış olabilecek bir yapıdadır, öbürününki değildir. Bu, Ders Ç1.5'te gördüğümüz istatistiksel kanıt sorununun bilgi açısından bir başka yüzüdür. Ama İtiraz 4'te gördüğümüz gibi, bu açıklamanın sıradan bilgilerimizi tehdit etmeden nasıl genelleştirileceği açık bir sorudur.

Gerçek hayat örneği: ramak kala olaylar

Giriş örneğindeki iş güvenliği uzmanının mantığı, gerçek bir kurumsal uygulamanın temelidir. İş sağlığı ve güvenliği alanında, zarara yol açmadığı hâlde zarara yol açma potansiyeli taşıyan olaylara "ramak kala olay" (near miss) denir, ve modern güvenlik yönetimi, bu olayların kaydedilmesini ve incelenmesini temel bir uygulama sayar. Türkiye'deki iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı da bu kavramı tanımlar ve işverenden ramak kala olayları incelemesini ve raporlamasını ister. Havacılık bu yaklaşımın en gelişmiş örneklerinden birini sunar: Amerika Birleşik Devletleri'nde 1976'dan beri işleyen Havacılık Güvenliği Raporlama Sistemi (Aviation Safety Reporting System), pilotların, kontrolörlerin ve başka havacılık çalışanlarının, kazaya dönüşmemiş tehlikeli durumları gizli olarak bildirmesini sağlar.

Bu uygulamanın arkasındaki düşünce, güvenlik koşulunun tam olarak kurumsal bir karşılığıdır. Bir ramak kala olay, kazanın gerçekleşmediği ama çok yakın bir olası dünyada gerçekleştiği bir durumdur. Güvenlik uzmanları için, kazanın gerçekleşmemesi, sistemin güvenli olduğunu göstermez; tersine, ramak kala olay, sistemin güvensiz olduğunun kanıtıdır, çünkü sistemin, küçük bir farklılıkla, kazaya yol açabileceğini gösterir. Gettier vakası da epistemik bir ramak kala olaydır: inanç yanlış çıkmadı, ama çok yakın bir dünyada yanlış çıktı; bu yüzden inancı üreten süreç güvenli değildir ve inanç bilgi değildir.

Örnek, aynı zamanda, güvenlik koşulunun "yakınlık" ölçüsünün pratikte nasıl belirlendiğini de gösteriyor. Güvenlik uzmanları, bir olayın ramak kala olup olmadığına, küçük ve olası bir farklılığın kazaya yol açıp açmayacağına bakarak karar verir: bir santimlik fark, bir saniyelik gecikme, bir sensörün arızalanması. Uzak ve olağanüstü senaryolar, örneğin bir göktaşının fabrikaya düşmesi, ramak kala sayılmaz. Bu pratik ölçüt, felsefecilerin "yakın dünya" kavramına verdiği sezgisel içerikle örtüşür, ve İtiraz 3'teki yakınlık belirsizliği sorununun, pratikte, deneyim ve uzlaşıyla nasıl yönetildiğini gösterir. Ama örneğin bir sınırı da vardır: güvenlik uzmanının amacı kazaları önlemek, epistemoloğun amacı ise bilgiyi tanımlamaktır; iki alandaki "yakınlık" ölçüleri benzer ama özdeş olmayabilir.

Araç kartı: Yakın Dünya Testi

Özet

• Karşı-olgusal koşullular, olası dünyalar anlambilimiyle, gerçek dünyaya yakın dünyalarda ne olacağına bakılarak değerlendirilir (Ders Ç0.5).
• Duyarlılık (Nozick 1981), p yanlış olsaydı kişinin ona inanmamasını ister; bazı Gettier vakalarını dışlar ama sahte ambar vakasında ayrıntılara bağlı kalır ve şüpheci senaryolar karşısında kapanışın reddini gerektirir.
• Güvenlik (Sosa 1999, Williamson, Pritchard), kişinin aynı yolla inandığı yakın durumlarda inancın yanlış olmamasını ister; Gettier ve sahte ambar vakalarını dışlar, şüpheci senaryoları uzak saydığı için kapanışı korur.
• Duyarlılık ile güvenlik, karşı-olgusal karşıt tersin geçersiz olması yüzünden birbirinden ayrılır.
• Bilgiyle bağdaşmayan şans, doğruluk şansıdır: Gettier'deki araya giren şans ve sahte ambardaki çevresel şans (Pritchard).
• Güvenlik, kesinlik gerektirmez: kesinlik bütün olası dünyalarda, güvenlik yalnızca yakın dünyalarda doğruluk ister.
• Güvenlik, şansı dışlayan zorunlu bir koşul olarak en güçlü adaydır, ama yeterli değildir; zorunlu doğrular, Comesaña'nın vakası ve piyango durumları onun sınırlarını gösterir.