Gettier 1963: gerekçeli doğru inanç yetmez

Giriş

Ayşe, öğleden sonra saat üçte bir toplantısı olduğunu düşünüyor. Bunun için iyi bir nedeni var: şirketin ortak takviminde toplantı saat üçe kayıtlı, ve bu takvim genellikle çok güvenilirdir. Ama Ayşe'nin bilmediği bir şey oldu: sabah, toplantı düzenleyicisi saati ikiye çekti ve takvimi güncellemeyi unuttu. Öğlen ise toplantıya katılacak bir yönetici, ikide gelemeyeceğini söyledi, ve düzenleyici toplantıyı yeniden üçe aldı, yine takvimi güncellemeden. Saat üçte Ayşe toplantı odasına giriyor ve toplantı gerçekten başlıyor. Ayşe'nin toplantının üçte olduğuna dair inancı doğruydu. Gerekçeliydi de: güvenilir bir takvime dayanıyordu. Ama Ayşe toplantının üçte olduğunu biliyor muydu?

Çoğumuzun sezgisi, bilmediğini söyler. Ayşe'nin inancı doğru çıktı, ama dayandığı takvim kaydı, toplantının gerçek saatiyle bir tesadüf sonucu uyuştu. Takvim, Ayşe'ye doğru bilgiyi değil, bir sabah önce geçerli olan ve sonra iki kez değişen bir bilgiyi gösteriyordu; ikinci değişiklik, tesadüfen, bilgiyi yeniden doğru kıldı. Ders Ç1.10'da gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımının, yanılabilir bir bilgi anlayışı içinde, bir ikilemle karşılaştığını görmüştük: gerekçe ya bilgiyi varsayar, ya da gerekçe ile doğruluk arasında şansa yer bırakan bir boşluk kalır. O derste bu boşluğu soyut olarak gösterdik. Bu ders, "gerekçelendirilmiş doğru inanç" ile "gerekçeli doğru inanç" ifadelerini eş anlamlı kullanarak, boşluğu somut olarak gösteren makaleyi inceliyor: Amerikalı filozof Edmund Gettier'in 1963'te Analysis dergisinde yayımlanan, üç sayfalık "Is Justified True Belief Knowledge?" (Gerekçelendirilmiş doğru inanç bilgi midir?) makalesini. Gettier, bu kısa makalede, gerekçeli doğru inanç tanımının üç koşulunu da sağlayan ama sezgisel olarak bilgi olmayan iki durum kurdu ve epistemolojinin sonraki yarım yüzyılını büyük ölçüde belirleyen bir sorunu ortaya koydu.

Bu dersin kazanımları:

• Gettier'in argümanının iki ilkesini, iki vakasını ve Gettier vakalarının ortak yapısını, yani gerekçe ile doğruluk arasındaki bağın şansla kurulmasını açıklarsın. (anla)
• Bir durumu Gettier Vaka Testi ile sınar ve gerekçeli doğru bir inancın Gettier türü bir vaka olup olmadığını belirlersin. (uygula)
• Gettier vakalarına verilen ilk tepkileri, vakaların yapaylığı, gerekçenin yeniden tanımlanması ve sezgilerin güvenilirliği itirazları üzerinden gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu dersin kavramları Gettier'in makalesinin yapısını izliyor: önce makalenin dayandığı iki ilke, sonra iki vaka, en son da vakalardan çıkan genel yapı ve sorun.

Gettier vakası terimi, Gettier'in makalesindeki iki örnekten sonra kurulan ve onların yapısını taşıyan bütün durumlar için kullanılır. Giriş örneğindeki Ayşe'nin durumu bir Gettier vakasıdır: üç koşul sağlanır, ama bilgi yoktur. Gettier vakaları, Ders Ç1.10'daki argümanın ikinci boynuzunun, yani gerekçe ile doğruluk arasındaki boşluğun, somut biçimleridir. Önemli olan, bu vakaların JTB tanımının yeterlilik iddiasına karşı-örnek olmasıdır, gereklilik iddiasına değil: Gettier vakaları, üç koşulun bilgi için gereksiz olduğunu değil, birlikte yetmediğini gösterir. Ders Ç1.10'daki ayrımla, bunlar yeterlilik karşı-örnekleridir.

Bu ilke, Ders Ç1.10'da tanımladığımız yanılabilirciliğin bir ifadesidir ve Gettier onu açıkça bir öncül olarak koyar. Gerekçe, doğruluğu garanti etmez: güvenilir bir takvim, bir sabah güncellenmemiş olabilir; güvenilir bir tanık, bir kez yanılabilir. Bu ilke reddedilirse, yani gerekçe doğruluğu garanti etmesi gereken bir şey sayılırsa, Gettier vakaları kurulamaz; ama Ders Ç1.10'da gördüğümüz gibi, bu reddin bedeli, yanılmazcılığı benimsemek ve gündelik bilgimizin neredeyse tamamını bilgi olmaktan çıkarmaktır. Gettier'in birinci ilkesi, bu yüzden, yanılabilir bilgi isteyen herkesin kabul etmek zorunda olduğu bir ilkedir.

Bu ilke, Ders Ç0.4'te gördüğümüz geçerlilik kavramının gerekçeye uygulanmasıdır: geçerli bir çıkarım, öncüllerin doğruluğunu sonuca taşıdığı gibi, öncüllerin gerekçesini de sonuca taşır. İlke çok sezgiseldir: güçlü kanıta dayanan bir önermeden geçerli bir çıkarımla bir sonuç türetiyorsan, o sonuca inanmakta da gerekçelisin. Ders Ç1.5'te birleşme altında kapalılığı tartışmıştık; Gettier'in ilkesi daha zayıftır, çünkü yalnızca tek bir öncülden tek bir sonuca giden çıkarımları kapsar ve bu yüzden piyango türünden itirazlara açık değildir. Gettier'in iki vakası da bu ilkeyi kullanır: kişi, gerekçeli ama yanlış bir önermeden, doğru bir önermeyi geçerli biçimde çıkarır.

Bu vakada Smith'in kanıtı, şirketin başkanının ona işi Jones'un alacağını söylemesi ve Smith'in on dakika önce Jones'un cebindeki paraları saymasıdır. Smith'in sonuç önermesi doğrudur, inandığı bir önermedir ve gerekçelidir, çünkü güçlü kanıta dayanan bir önermeden geçerli biçimde çıkarılmıştır. Ama Gettier'e göre Smith sonucu bilmez: sonuç, Smith'in cebindeki paralar sayesinde doğrudur, oysa Smith'in inancı Jones'un cebindeki paraların sayılmasına dayanır. Gerekçe bir kişiyi, doğruluk bir başka kişiyi gösteriyor; ikisi, "işi alacak kişi" betimlemesinde, tesadüfen buluşuyor.

Bu vaka, birinci vakadan daha da yalın bir yapıya sahiptir. Smith'in kanıtı, Smith'in hatırlayabildiği kadarıyla Jones'un her zaman bir arabası olmuş olması, bu arabanın her zaman bir Ford olması ve Jones'un az önce, Ford kullanırken, Smith'e arabasıyla yolculuk teklif etmesidir. Üç ayrılma önermesinin her biri, Ders Ç0.5'te gördüğümüz ayrılma bağlacının kuralı gereği, "Jones'un bir Ford'u var" önermesinden çıkar: bir ayrılma önermesi, bileşenlerinden biri doğruysa doğrudur. Smith bu çıkarımları yapar ve üç önermeye de gerekçeli olarak inanır. İkinci önerme doğrudur, ama Smith'in sandığı nedenle değil: Jones'un Ford'u yüzünden değil, Brown'ın tesadüfen Barselona'da olması yüzünden. Smith, ikinci önermeyi bilmez.

Amerikalı filozof Linda Zagzebski, 1994 tarihli makalesinde, Gettier vakalarının bir tarifle üretilebileceğini gösterdi: gerekçeli ama yanlış bir inançla başla; sonra durumu, inancın, gerekçesiyle ilgisiz bir nedenle doğru çıkacağı biçimde değiştir. Ayşe'nin vakasında kötü şans, takvimin güncellenmemiş olmasıdır; iyi şans ise toplantının tesadüfen yeniden üçe alınmasıdır. Smith'in birinci vakasında kötü şans, şirket başkanının yanılmasıdır; iyi şans, Smith'in cebinde de on para bulunmasıdır. Bu tarif, Gettier vakalarının özel bir hileye dayanmadığını, yanılabilir gerekçenin olduğu her yerde kurulabileceğini gösterir. Ders Ç1.10'daki Zagzebski itirazı, bu tarifin genel bir sonucuydu.

Argüman

Gettier'in makalesi kısa, ama argümanı titizdir. Bu bölüm, onu standart biçimde yeniden kuruyor ve gücünün nereden geldiğini gösteriyor.

1. Gerekçe yanılabilirdir: bir kişi, yanlış bir önermeye inanmakta gerekçeli olabilir.
2. Gerekçe çıkarım altında korunur: bir kişi P'ye inanmakta gerekçeliyse ve P'den Q'yu geçerli biçimde çıkarıp kabul ediyorsa, Q'ya inanmakta da gerekçelidir.
3. Öyleyse bir kişi, gerekçeli ama yanlış bir P'den, doğru bir Q'yu geçerli biçimde çıkarabilir ve Q'ya gerekçeli olarak inanabilir.
4. Böyle bir durumda, Q doğrudur, kişi Q'ya inanır ve Q'ya inanmakta gerekçelidir; yani gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımının üç koşulu da sağlanır.
5. Ama Gettier'in iki vakasında, Q'nun doğruluğu kişinin gerekçesiyle ilgisiz bir nedenden kaynaklandığı için, kişi Q'yu bilmez.

Sonuç: Gerekçelendirilmiş doğru inanç, bilgi için yeterli değildir. Vakaların düşündürdüğü teşhis, Gettier'in kendisinin açıkça söylemediği bir yorumdur: bilgi, gerekçe ile doğruluk arasında şansı dışlayan bir bağ gerektiriyor gibi görünür. Bu bağın ne olduğu, ya da böyle bir bağla bilginin tanımlanıp tanımlanamayacağı, Gettier'den sonraki epistemolojinin ana sorusu oldu.

Argümanın gücü, ilk iki öncülün, yani Gettier'in iki ilkesinin, son derece makul olmasından gelir. Birinci ilke, yanılabilirciliğin ifadesidir ve onu reddetmek, Ders Ç1.10'da gördüğümüz gibi, yanılmazcılığa ve onunla birlikte şüpheciliğe yakın bir konuma düşmektir. İkinci ilke, akıl yürütmenin bilgimizi genişletmesinin temel yoludur: bildiğimiz şeylerden çıkarım yaparak yeni şeyler biliriz, ve bu çıkarımların gerekçeyi korumaması, akıl yürütmenin epistemik değerini ortadan kaldırırdı. Üçüncü ve dördüncü öncül, bu iki ilkeden, yanlış bir önermenin doğru bir önermeyi gerektirebileceği mantık olgusuyla birlikte çıkar; Ders Ç0.5'teki ayrılma kuralı bunu sağlar. Asıl yük beşinci öncüldedir: kişinin, bu durumlarda, bilmediği sezgisi.

Gettier'in argümanı, Ders Ç0.9'da gördüğümüz karşı-örnek yönteminin klasik bir uygulamasıdır. Bir tanım önerilir, tanıma uyan ama tanımlanan kavrama uymayan bir durum kurulur, ve tanımın yanlış olduğu sonucuna varılır. Argümanın yapısal güzelliği, karşı-örneklerin, tanımın kendi ilkeleriyle, yani yanılabilir gerekçe ve çıkarım altında korunma ilkeleriyle, kurulmasıdır. Gettier, JTB'yi savunanlara, onların zaten kabul ettikleri iki ilkeden, tanımlarının yanlış olduğunu gösteriyor.

En tartışmalı öncül: Beşinci öncül, yani Smith'in bilmediği sezgisi. Bu öncül bir argümanla değil, bir sezgiyle desteklenir; ve sezgilerin felsefede ne kadar kanıt değeri taşıdığı, Ders Ç0.9'da tartıştığımız bir sorudur. Avustralyalı filozof Brian Weatherson, 2003'te yayımlanan "What Good Are Counterexamples?" makalesinde, JTB'nin sadelik ve sistemli olma gibi kuramsal erdemlerinin, Gettier sezgisinden daha ağır basabileceğini ve sezgiyi bir yanılgı olarak görüp JTB'yi korumanın en azından ciddi bir seçenek olduğunu savundu. Bu itiraz İtiraz 3'te ele alınacak. Ama beşinci öncülün gücü, sezginin ne kadar yaygın ve sağlam olduğundan gelir: Ders Ç0.9'da değindiğimiz, üç kıtadaki dört ülkeden katılımcıları kapsayan kültürler arası çalışma, Gettier vakalarına verilen tepkilerin, farklı kültürlerde büyük ölçüde benzer olduğunu buldu. Bu, beşinci öncülün bir felsefe bölümünün tuhaf bir sezgisi değil, insanların bilgi kavramının ortak bir özelliği olduğunu düşündürüyor.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Gettier'in vakaları yapay ve tuhaftır

Gettier'in vakaları, gerçek hayatta pek karşılaşılmayan, felsefeciler tarafından özel olarak kurgulanmış durumlardır. Kim rastgele üç şehir adı seçip ayrılma önermeleri kurar? Kim bir iş arkadaşının cebindeki paraları sayar? Bir tanım, gündelik durumların büyük çoğunluğunda doğru sonuç veriyorsa, birkaç yapay vakada başarısız olması, onu terk etmek için yeterli bir neden değildir.

Cevap: İtirazın iki zayıflığı var. Birincisi, Gettier vakaları yapay olmak zorunda değildir. Giriş örneğindeki Ayşe'nin takvim durumu, herhangi bir iş yerinde olabilecek sıradan bir durumdur. Zagzebski'nin tarifi, yanılabilir gerekçenin olduğu her yerde, yani gündelik bilgimizin her alanında, Gettier vakalarının kurulabileceğini gösterir. Örnekler bölümünde, Gettier'den çok önce, farklı geleneklerde kurulmuş benzer vakalar göreceğiz. İkincisi, bir tanım, yalnızca gerçekleşen durumlar için değil, mümkün durumlar için de doğru olmalıdır. Ders Ç0.9'da gördüğümüz gibi, bir kavramın tanımı, o kavramın ne olduğunu söyler; ve bilginin ne olduğunu söyleyen bir tanım, bilgi olmayan bir durumu bilgi sayıyorsa, o durum ne kadar nadir olursa olsun, yanlıştır. "Bekâr evlenmemiş erkektir" tanımı, nadir de olsa evlenmemiş ama bekâr sayılmayan bir erkek bulunursa yanlış olur; aynı şekilde, nadir de olsa bilgi olmayan bir gerekçeli doğru inanç bulunursa, JTB yanlıştır.

İtiraz 2: Smith aslında gerekçeli değildir

Gettier'in vakalarında Smith, yanlış bir önermeden çıkarım yapıyor. Yanlış bir öncülden çıkarılan bir sonuç, gerçekten gerekçeli sayılabilir mi? Belki gerekçe, yalnızca doğru öncüllerden çıkarımla korunur. Öyleyse Smith'in sonuç önermesine dair inancı gerekçesizdir, üçüncü koşul sağlanmaz ve Gettier'in vakaları JTB'ye karşı-örnek değildir.

Cevap: Bu itiraz, Gettier'in ikinci ilkesini doğru öncüllerle sınırlıyor; ama bu sınırlama birinci ilkenin ruhuyla çatışır. Gerekçe yanılabilirse, Smith yanlış öncüle, yani Jones'un işi alacağına, inanmakta gerekçeliydi; ve bu gerekçeli inançtan geçerli bir çıkarım yaptı. Gerekçenin yalnızca doğru öncüllerden korunduğunu söylemek, bir inancın gerekçeli olup olmadığının, kişinin bilemeyeceği bir olguya, yani öncülün doğru olup olmadığına bağlı olduğunu söylemektir. Bu, gerekçe kavramını doğruluğa çok yaklaştırır ve gerekçe ile doğruluk arasındaki farkı, yani Ders Ç1.9'da gördüğümüz temel özelliği, ortadan kaldırır. Ama itirazın içinde değerli bir sezgi var: Gettier vakalarındaki sorun, gerçekten de, inancın yanlış bir önermeden geçmesiyle ilgili gibi görünür. Bu sezgi, JTB'ye "yanlış bir öncülden geçmemek" gibi dördüncü bir koşul eklemeyi önerir. Bu öneri ve onun karşılaştığı sorunlar, bir sonraki dersin konusudur. Burada yalnızca şunu not edelim: Gettier'in kendi vakaları yanlış bir öncülden açık bir çıkarımla geçer; ama Örnekler bölümünde göreceğimiz durmuş saat örneği gibi, açık bir çıkarım içermeyen Gettier türü vakalar da kurulabilir. Bunların örtük bir yanlış inanca dayanıp dayanmadığı bir sonraki dersin sorusudur. Daha radikal bir sürüm ise gerekçeli inancı bilgiyle özdeşleştirir ve Smith'i baştan gerekçesiz sayar; bu görüş Ders Ç4.11 ve Ders Ç4.12'de ele alınacak.

İtiraz 3: Sezgiyi bırakıp tanımı korumak daha akılcıdır

Beşinci öncül, bir sezgiye dayanıyor. Ama sezgiler yanılabilir; felsefe tarihi, zamanında çok güçlü görünen ama sonradan terk edilen sezgilerle doludur. Weatherson'un önerdiği gibi, JTB tanımı sade, sistemli ve gündelik durumların büyük çoğunluğunda doğru sonuç veren bir tanımdır. Bilimde, iyi bir kuram birkaç uyumsuz gözlem karşısında hemen terk edilmez; uyumsuz gözlemlerin yanılgı olduğu düşünülür. Aynı şekilde, Gettier sezgisini bir yanılgı sayıp JTB'yi korumak, kuramsal açıdan daha akılcı olabilir.

Cevap: Weatherson'un önerisi ciddi bir yöntem sorusunu gündeme getiriyor, ve bu ders onu hafife almıyor. Ama iki nedenle, Gettier vakalarında sezgiyi bırakmak zordur. Birincisi, sezgi yalnızca güçlü değil, büyük ölçüde sağlamdır: dört ülkede yapılan kültürler arası çalışmada benzer biçimde ortaya çıktı; bazı vaka türlerinde zayıfladığını gösteren bulgular ise Güncel tartışma bölümünde ele alınıyor. Bilimdeki analoji bu noktada tersine döner: tekrar tekrar ve bağımsız biçimde gözlenen bir uyumsuzluk, kuramı değiştirmenin nedenidir, gözlemi bırakmanın değil. İkincisi, sezginin arkasında, bilginin şanstan bağımsız olması gerektiği gibi, ilkeli bir düşünce vardır: Ders Ç1.9'da okuduğumuz Locke'un "yalnızca şans eseri haklı" kişisi, aynı düşüncenin üç yüz yıl önceki ifadesidir. JTB'yi korumak, bu ilkeli düşünceyi de bırakmayı gerektirir. Bu iki neden, beşinci öncülü, kuramsal erdemler karşısında bile ağır bir kanıt yapıyor. Ama Weatherson'un sorusu, yani sezgilerin ne zaman bir kuramı yenmesi gerektiği, epistemolojinin yöntemine dair açık bir soru olarak kalıyor ve Ders Ç4.14'te meta-epistemoloji başlığı altında yeniden açılacak.

İtiraz 4: Gettier vakaları, gerekçenin yanlış tanımlandığını gösterir

Gettier'in hedef aldığı tanımlar, gerekçeyi Ders Ç1.9'daki ödev anlamında ya da "yeterli kanıt" anlamında anlıyordu. Ama gerekçe, dışsalcı bir iyi neden anlamında, yani inancın, doğruluğuyla uygun bir nedensel bağ içinde oluşması olarak tanımlanırsa, Gettier vakaları ortadan kalkar. Amerikalı filozof Alvin Goldman, 1967'de yayımlanan "A Causal Theory of Knowing" makalesinde, deneysel bilgi için, gerekçe koşulunun yerine böyle bir nedensel koşul koymayı önerdi: bir kişi p'yi ancak, p olgusu, kişinin p'ye inancına uygun bir biçimde neden oluyorsa bilir. Smith'in birinci vakasında, Smith'in cebindeki paralar, onun inancına hiç neden olmadı; bu yüzden Smith bilmez. Öyleyse sorun JTB'nin yapısında değil, gerekçenin içselci tanımında.

Cevap: Goldman'ın nedensel kuramı, Gettier'e verilen en etkili ilk cevaplardan biriydi ve bu itiraz, onun gücünü doğru biçimde gösteriyor. Ama kuramın iki sorunu ortaya çıktı. Birincisi, Goldman kuramını baştan deneysel bilgiyle sınırladı; matematiksel bilgi ya da "bütün insanlar ölümlüdür" gibi genel önermeler hakkındaki bilgi, bilinen olgunun inanca neden olduğu bir yapıya kolayca uymaz: sayılar ya da genel olgular, nedensel güce sahip değil gibi görünür. İkincisi, nedensel bir bağ bulunduğu hâlde bilgi olmayan Gettier türü vakalar da kurulabildi: kişinin inancının, gerçek olgu tarafından nedenlenmiş olmasına rağmen, çevresindeki yanıltıcı koşullar yüzünden şansa bağlı kaldığı durumlar. Bu vakalar, Goldman'ı daha sonra güvenilircilik kuramına yöneltti; ve bunların en ünlüsü, bir sonraki iki derste ayrıntılı tartışılacak. İtirazın kalıcı katkısı şudur: Gettier sorunu, gerekçeyi yeniden tanımlamakla mı, yoksa JTB'ye bir dördüncü koşul eklemekle mi çözülmeli? Bu iki strateji, Gettier sonrası epistemolojinin iki büyük yolunu oluşturur ve Ders Ç1.12 ile Ders Ç1.13'te karşılaştırılacak.

Örnekler

Basit örnek: durmuş saat

Bir kişi sabah uyanıyor ve odasındaki saate bakıyor. Saat sekizi gösteriyor ve kişi, saatin sekiz olduğuna inanıyor. Bu saat yıllardır güvenilir biçimde çalışmıştır; kişinin ona güvenmek için iyi bir nedeni vardır. Ama saat, dün akşam tam sekizde durmuştu; ve kişi, tesadüfen, tam sabah sekizde bakıyor. Saatin sekiz olduğu inancı doğrudur, gerekçelidir ve kişi ona inanır.

Bu örnek, İngiliz filozof Bertrand Russell'ın 1948 tarihli Human Knowledge: Its Scope and Limits kitabında, Gettier'den on beş yıl önce kullandığı bir örneğin bir biçimidir. Gettier Vaka Testi ile bakalım. Doğruluk: saat sekiz; sağlanıyor. İnanç: kişi buna inanıyor; sağlanıyor. Gerekçe: güvenilir bir saate dayanıyor; ödev ve iyi neden anlamında sağlanıyor. Doğruluğu sağlayan şey: güneşin konumu ve gerçek zaman. Gerekçenin dayandığı şey: durmuş bir saatin gösterdiği sayı. İkisi birbirine bağlı mı? Hayır: saat, gerçek zamanı izlemiyor; yalnızca dün akşam durduğu anı gösteriyor, ve bu an, tesadüfen, şimdiki zamanla aynı.

Sonuç: Bu bir Gettier türü vakadır. Önemli bir özelliği, Gettier'in kendi vakalarından farklı olarak, hiçbir yanlış öncülden açık bir çıkarım içermemesidir: kişi, saati okuyup doğrudan bir inanç oluşturuyor. Bu özellik, İtiraz 2'nin önerdiği "yanlış öncülden geçmemek" koşulunun, en azından basit biçimiyle, Gettier sorununu çözmeye yetmeyebileceğinin bir işaretidir. Ama bu konu, bir sonraki dersin konusudur: kişinin, saatin çalıştığına dair örtük bir yanlış inanca dayanıp dayanmadığı, orada tartışılacak.

Orta örnek: ortak takvim

Giriş örneğine Gettier Vaka Testi'ni uygulayalım. Önerme: "Toplantı saat üçte."

Doğruluk: toplantı gerçekten üçte başladı; sağlanıyor. İnanç: Ayşe buna inanıyor; sağlanıyor. Gerekçe: Ayşe'nin inancı, genellikle güvenilir olan ortak takvime dayanıyor; ödev anlamında Ayşe kusursuz, iyi neden anlamında takvim genellikle doğruluğa elverişli bir kaynak. Sağlanıyor.

Doğruluğu sağlayan şey: düzenleyicinin, yöneticinin isteğiyle toplantıyı öğlen yeniden üçe alması. Gerekçenin dayandığı şey: takvimdeki, sabahtan önceki ve sonradan iki kez geçersiz kalan kayıt. Bağ: takvim kaydı, toplantının gerçek saatini değil, eski bir planı yansıtıyor; gerçek saat, eski planla tesadüfen yeniden uyuştu.

Çifte şans: kötü şans, sabah yapılan ve takvime yansımayan değişiklik; iyi şans, öğlen yapılan ve saati tesadüfen eski hâline getiren ikinci değişiklik.

Sonuç: Ayşe toplantının üçte olduğunu bilmiyordu, ama doğru ve gerekçeli olarak inanıyordu. Bu örnek, İtiraz 1'in cevabını somutlaştırıyor: Gettier vakaları, felsefecilerin kurguları değil, iş hayatının sıradan durumlarıdır. Örneğin bir pratik dersi de var: Ayşe'nin inancı, bu sefer doğru çıktı, ama dayandığı kaynak, o gün güvenilir değildi. Ayşe bir dahaki sefere aynı takvime güvenirse, bu kez yanılabilir. Gettier vakaları, bize, doğru çıkan bir inancın, dayandığı kaynağın o durumda güvenilir olduğunu göstermediğini hatırlatır. Bu, Ders Ç1.9'daki ayrımın somut biçimidir: genellikle doğruluğa elverişli bir kaynağa dayanmak, tek bir durumda şansı dışlamaz.

Gerçek hayat örneği: sekizinci yüzyılda bir Gettier vakası

Gettier'in makalesi, bilgi tanımının bu sorununu ilk kez ortaya koyan metin değildir. Hint felsefesinin Budist geleneğinde, sekizinci yüzyılda yaşamış olan filozof Dharmottara, bilgi kuramı üzerine yazdığı bir yorumda, Gettier vakalarına çok benzeyen örnekler kullandı. Bu örneklerden birinde, susuz bir çölde yolculuk eden biri, uzakta suyu andıran bir serap görür ve orada su olduğuna inanır; yolculuk edip o yere vardığında, gerçekten de bir kayanın altında su bulur. Bir başka örnekte, biri bir sinek sürüsünü duman sanıp oradan ateş olduğu sonucunu çıkarır; ve tesadüfen, o yerde gerçekten de et pişirmek için yakılmış bir ateş vardır.

Bu örnekler, Gettier Vaka Testi'nin özelliklerinin çoğunu taşır; ama Jonathan Stoltz'un 2007'de uyardığı gibi, Dharmottara'nın gerekçe anlayışı yanılmazcıdır, bu yüzden onları tam anlamıyla "Gettier vakası" saymak tartışmalıdır. Gezgin, orada su olduğuna inanır; inancı doğrudur; ve bir anlamda gerekçelidir, çünkü uzaktan görülen bir görüntüye dayanır. Ama inancının dayandığı şey, yani serap, gerçek suyla hiçbir bağlantı taşımaz; su, serapla tesadüfen aynı yerde bulunur. Çifte şans yapısı da açıktır: kötü şans, gezginin bir serabı su sanması; iyi şans, serabın tam altında gerçek su bulunması. Dharmottara'nın bu örneklerle tartıştığı soru, Hint epistemolojisinin merkezi sorularından biriydi: bir bilişin geçerli bir bilgi aracından, yani bir pramāṇadan doğması ne anlama gelir, ve doğru ama yanlış bir yoldan doğan bilişler bilgi sayılır mı?

Bu tarih, Gettier sorununun bir kültürün ya da bir dönemin felsefi tuhaflığı olmadığını gösteriyor. Bilgiyi doğru bir inanç ile bir ek koşulun birleşimi olarak düşünen her gelenek, er ya da geç, bu ek koşulun şansı dışlamaya yetip yetmediği sorusuyla karşılaşmıştır. Yaklaşık on iki yüzyıl ve binlerce kilometre arayla, aynı yapıdaki örneklerin bağımsız olarak kurulması, Ders Ç1.10'daki kültürler arası çalışmanın bulgusuyla birlikte, Gettier sezgisinin insan bilgi kavramının derin bir özelliğine dayandığını düşündürüyor. On ikinci yüzyılda Nyāya karşıtı filozof Śrīharṣa da benzer örnekleri, bilgi tanımlarının yetersizliğini göstermek için kullandı. Dharmottara'nın, Śrīharṣa'nın ve Hint epistemolojisinin bu tartışmaları Modül G4'te ayrıntılı işlenecek.

Araç kartı: Gettier Vaka Testi

Özet

• Edmund Gettier, 1963'te Analysis'te yayımlanan üç sayfalık makalesinde, gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımının bilgi için yeterli olmadığını gösterdi.
• Argüman iki ilkeye dayanır: gerekçe yanılabilirdir ve gerekçe çıkarım altında korunur.
• Birinci vakada Smith, gerekçeli ama yanlış bir önermeden ("işi Jones alacak ve cebinde on para var") doğru bir sonuç ("işi alacak kişinin cebinde on para var") çıkarır; sonuç Smith'in kendi cebi yüzünden doğrudur.
• İkinci vakada Smith, "Jones'un bir Ford'u var" önermesinden bir ayrılma önermesi kurar; önerme, Brown'ın tesadüfen Barselona'da olması yüzünden doğrudur.
• Gettier vakalarının ortak yapısı çifte şanstır: bir kötü şans gerekçeyi yanıltır, bir iyi şans inancı yine de doğru kılar (Zagzebski).
• Gettier türü vakalar Gettier'den önce de kuruldu: Russell'ın durmuş saati (1948), Dharmottara'nın serap örneği (sekizinci yüzyıl).
• Gettier'e verilen ilk cevaplar iki yola ayrılır: gerekçe koşulunu başka bir koşulla değiştirmek ya da yeniden tanımlamak (Goldman'ın nedensel kuramı) ya da dördüncü bir koşul eklemek.