Theaitetos ve gerekçelendirilmiş doğru inanç

Giriş

Bir üniversite sınavında iki öğrenci aynı çoktan seçmeli soruya aynı doğru cevabı veriyor. Soru, bir kimyasal tepkimenin ürününü soruyor. Birinci öğrenci, Elif, tepkimenin mekanizmasını adım adım hesaplıyor ve doğru şıkkı buluyor. İkinci öğrenci, Kaan, soruyu hiç anlamıyor; ama içinden bir ses ona C şıkkını söylüyor, ve Kaan C'nin doğru olduğuna gerçekten inanıyor. İkisi de doğru cevaba inanıyor; ikisinin inancı da doğru. Ama çoğumuzun sezgisi, Elif'in cevabı bildiğini, Kaan'ın ise bilmediğini söyler. Aralarındaki fark ne?

Bu, Batı felsefesinin bilgiye dair en eski ve en kalıcı sorularından birinin gündelik bir biçimidir. Platon'un Theaitetos diyaloğunda Sokrates ile genç matematikçi Theaitetos, bilginin ne olduğunu sorar ve üç tanım dener: bilgi algıdır; bilgi doğru kanaattir; bilgi, bir açıklamayla, yani bir logosla birlikte olan doğru kanaattir. Ders Ç1.1'de bu diyaloğun açılışını okumuş ve üçüncü tanımın, bilginin gerekçelendirilmiş doğru inanç olduğu görüşünün atası sayıldığını söylemiştik. Ders Ç1.9'da ise gerekçe kavramını iki anlamına ayırmıştık. Bu ders, ikisini birleştiriyor: bilginin, gerekçelendirilmiş doğru inanç (justified true belief, kısaca JTB) olduğu tanımını, Platon'daki kaynağından başlayarak inceliyor. Elif'i Kaan'dan ayıran şey, Elif'in inancının bir gerekçeye dayanması gibi görünüyor. Ama bu ders, Platon'un kendisinin de gördüğü bir tehlikeyi gösterecek: gerekçe koşulu ya bilgiyi önceden varsayar ve tanım döngüsel olur, ya da bilgiyi varsaymaz ve o zaman gerekçe ile doğruluk arasında bir boşluk kalabilir.

Bu dersin kazanımları:

• Gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımının üç koşulunu, her birinin neden gerekli görüldüğünü, Platon'daki kaynağını ve modern biçimlerini açıklarsın. (anla)
• Bir bilgi iddiasını JTB Kontrol Listesi ile sınar ve hangi koşulun sağlandığını ya da eksik kaldığını belirlersin. (uygula)
• JTB'nin bilgi için yeterli olup olmadığını, Platon'un döngüsellik itirazı ve gerekçe ile doğruluk arasındaki boşluk üzerinden gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu dersin kavramları, bir tanımın yapısını adım adım kuruyor: önce tanımın biçimi, sonra üç koşulu ayrı ayrı, en son da Platon'un kendi terimleri ve tanıma yöneltilen ilk itiraz.

Bu tanım, Ders Ç0.9'da gördüğümüz klasik tanım biçimindedir: bilgi kavramını, birlikte yeterli ve tek tek gerekli koşullarla tanımlar. "S, p'yi bilir ancak ve ancak (1) p doğrudur, (2) S, p'ye inanır ve (3) S'nin p'ye inancı gerekçelidir." Bu biçim, iki ayrı iddia içerir. Her koşulun gerekli olduğu iddiası: üç koşuldan biri eksikse bilgi yoktur. Ve koşulların birlikte yeterli olduğu iddiası: üçü birden sağlanıyorsa bilgi vardır. İki iddia birbirinden bağımsızdır ve farklı itirazlarla karşılaşır. Gerekli koşullar iddiası, yirminci yüzyılın büyük kısmında geniş kabul gördü; yeterlilik iddiası ise, bir sonraki dersin konusu olan 1963 tarihli kısa bir makaleyle büyük ölçüde çöktü.

Doğruluk koşulu, üç koşul arasında en az tartışılanıdır. Yanlış bir şeyi bildiğini sanabilirsin, ama yanlış bir şeyi bilemezsin. Bir kişi "Dünya'nın düz olduğunu biliyordum" derse, onu "inanıyordun" diye düzeltiriz. Ders Ç1.7 ve Ç1.8'de hakikat kavramını incelemiştik; doğruluk koşulu, bu kavramın bilgi tanımına girdiği yerdir. Tekabül kuramı doğruysa, doğruluk koşulu bilgiyi dünyaya bağlar: bilmek, dünyanın senin inandığın gibi olmasını gerektirir. Bu koşul, bilgiyi gerekçeli inançtan ayıran ilk şeydir: gerekçeli bir inanç yanlış olabilir, bilgi olamaz.

İnanç koşulu sezgiseldir: bir şeyi bildiğini söyleyip ona inanmadığını söylemek, Ders Ç1.4'teki Moore paradoksuna yakın bir tuhaflık taşır. Ama bu koşul, doğruluk koşulundan daha çok tartışılmıştır. Ders Ç1.1'in Teknik ayrıntı bölümünde değindiğimiz Colin Radford'un 1966 tarihli örneğinde, sınavda tarih soruları karşısında kendini bilgisiz sanan bir kişi, cevapları uydurduğunu düşünür; ama verdiği tarihler doğrudur ve Radford'a göre bu kişi tarihleri bilir, oysa onlara inanmaz. Bu itiraz, İtirazlar bölümünde ele alınacak. İnanç koşulunun hangi inanç türünü gerektirdiği de bir sorudur: tam inanç mı, yoksa yüksek bir kredi mi? Ders Ç1.5'te gördüğümüz piyango durumları burada da işe yarar: kaybedeceğine çok yüksek bir krediyle inanan biri, yaygın sezgiye göre kaybedeceğini bilmez. Bunun inanç eksikliğinden mi, başka bir eksikten mi kaynaklandığı Ders Ç6.1'in konusudur.

Gerekçe koşulu, tanımın en çok tartışılan ve en çok iş yüklenen parçasıdır. Giriş örneğindeki Kaan'ın inancı doğru, ama gerekçesiz: içinden gelen bir ses, doğruya götüren bir yol değildir. Elif'in inancı ise doğru ve gerekçeli: hesaplaması, doğruya ulaşmanın güvenilir bir yoludur. Gerekçe koşulu, tam da bu farkı yakalamak için tanıma eklenir. Ama Ders Ç1.9'da gördüğümüz gibi, "gerekçe" kelimesinin en az iki anlamı vardır: ödev anlamında suçlanamazlık, iyi neden anlamında doğruluğa elverişli bir temel. JTB tanımındaki gerekçe hangisi? Tanımı savunan modern felsefecilerin çoğu, bu soruyu açıkça cevaplamadı; ve bu belirsizlik, tanımın kırılganlığının bir kaynağıdır.

Theaitetos'taki üçüncü tanım, "bilgi, logosla birlikte doğru kanaattir" biçimindedir. Modern JTB tanımıyla bu tanım arasında bir benzerlik vardır, ama ikisi özdeş değildir. Birincisi, Platon'un "kanaat" (doxa) kavramı, modern "inanç" kavramıyla tam olarak örtüşmez. İkincisi, "logos" kelimesi, modern "gerekçe" kelimesinden çok daha geniştir: Sokrates diyalogda logosun üç olası anlamını dener: düşünceyi sözle ifade etmek, bir şeyi öğelerine ayırarak saymak ve bir şeyi öbür şeylerden ayıran farkı belirtmek. Bu üç anlamın hiçbiri, modern "gerekçe" kavramıyla tam olarak aynı değildir. Bu yüzden, Platon'un JTB tanımını savunduğunu ya da reddettiğini söylemek, dikkatli bir yorum gerektirir. Üç anlamın ayrıntılı incelemesi, Platon'un bilgi kuramıyla birlikte Ders G1.6'da yapılacak; bu ders yalnızca üçüncü anlama ve onun yol açtığı döngüye odaklanıyor.

Döngüsellik itirazı, Ders Ç0.9'un karşılaştırma örneğinde, "doğal" kelimesinin kendi tanımında kullanılmasında gördüğümüz döngüsel tanım kusurunun, bilgi tanımına uygulanmasıdır. Sokrates'in itirazı, yalnızca logosun bir anlamına yöneliktir, ama çok daha genel bir derse işaret eder: bilgiyi tanımlamak için eklenen her üçüncü koşul, ya bilgiyi önceden varsayar ve döngüsel olur, ya da bilgiyi varsaymaz ve o zaman, doğru inancı bilgiye dönüştürmeye gerçekten yetip yetmediği sorusuyla karşılaşır. Bu iki tehlike, bu dersin argümanının merkezindedir.

Yanılabilircilik, JTB tanımının arka planındaki ve çoğu zaman açıkça söylenmeyen varsayımdır. Bir kişi, saatin doğru çalıştığına dair iyi kanıtı varsa, saatinin gösterdiği zamanı bilebilir; ama saatinin bu sabah durmuş olması da mantıksal olarak mümkündür. Yanılmazcıya göre bu olasılık, bilgiyi dışlar; yanılabilirciye göre dışlamaz. Gündelik bilgimizin neredeyse tamamı yanılabilir türdendir: algıya, belleğe, tanıklığa ve tümevarıma dayanır ve bunların hiçbiri doğruluğu garanti etmez. Bu yüzden, yanılmazcılığı kabul eden biri, ya çok az şey bildiğimizi ya da hiçbir şey bilmediğimizi kabul etmek zorunda kalır; bu, Modül Ç5'teki şüpheciliğin bir kaynağıdır. JTB tanımı, yanılabilirciliği benimseyerek bu bedelden kaçar. Ama Argüman bölümünde göreceğimiz gibi, tam da bu kabul, tanımı bir boşluğa açık bırakır: gerekçe doğruluğu garanti etmiyorsa, ikisi arasında şansa yer kalır. Yanılabilircilik ile şüphecilik arasındaki ilişki Ders Ç5.18'de, yanılabilirciliğin felsefe tarihindeki önemli savunucularından biri olan Peirce'ın görüşü ise Ders G3.1'de işlenecek.

Argüman

Elif ile Kaan arasındaki fark sezgisel olarak açıktır; zor olan, bu farkı, bilgiyi yeniden kullanmadan adlandırmaktır. Bu bölüm, JTB tanımının üç koşulunun her birinin neden gerekli göründüğünü kuruyor, sonra Platon'un kendi itirazından yola çıkarak, yeterlilik iddiasının iki tehlike arasında sıkıştığını gösteriyor.

1. Bilgi doğruluk gerektirir: yanlış bir şey bilinemez.
2. Bilgi inanç gerektirir: bir şeyi bilip ona hiç inanmamak, en azından tipik durumlarda, mümkün görünmez.
3. Doğru inanç bilgi için yetmez: Kaan gibi tahminle doğruya ulaşan, ya da Sokrates'in örneğindeki gibi yalnızca ikna edilerek doğru bir yargıya varan biri bilmez.
4. Eksik koşul, inancın bir açıklamaya ya da gerekçeye dayanması olarak önerilir.
5. Bu koşul, ya bilgiyi önceden varsayan bir biçimde anlaşılır ve o zaman tanım döngüsel olur, ya da bilgiyi varsaymayan bir gerekçe kavramı olarak anlaşılır.
6. İkinci seçenekte gerekçe ya doğruluğu gerektirir, yani yanılmazcıdır, ve gündelik bilgimizin çoğunu dışlar; ya da doğruluğu gerektirmez, ve o zaman, Ders Ç1.9'da gördüğümüz gibi, inancın doğruya tesadüfen ulaşmadığını tek başına garanti etmez; gerekçe ile doğruluk arasında bir boşluk kalabilir.

Sonuç: Gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımı, bilginin gerekli koşullarının en makul adaylarını bir araya getirir. Ama yanılabilir bir bilgi anlayışı içinde, tanımın yeterlilik iddiası iki tehlike arasında sıkışır: gerekçe koşulu ya bilgiyi önceden varsayar ve tanım döngüsel olur, ya da bilgiyi varsaymaz ve gerekçe ile doğruluk arasındaki bir boşluk, gerekçeli bir doğru inancın yine de şans eseri doğru olmasına yer bırakır. Platon birinci boynuzu açıkça gördü, ikincisinin de erken bir biçimini sezdi (207e–208b). Gerekçeli bir inancın şans eseri doğru çıktığı durumları somut olarak kurmak ise bir sonraki dersin konusu olacak.

İlk iki öncül, bu modülün önceki derslerine dayanıyor. Birinci öncül Ders Ç1.1'deki olgusallık, ikinci öncül Ders Ç1.4'teki inanç kavramıdır. Üçüncü öncül, tanımın neden üçüncü bir koşula ihtiyaç duyduğunu gösteriyor ve iki örneğe dayanıyor: giriş örneğindeki Kaan ve Birincil metin bölümünde okuyacağımız, Sokrates'in mahkeme örneği. Sokrates'in örneğinde, bir suça tanık olmamış yargıçlar, hatiplerin ve avukatların, bir su saatinin (klepsydra) ölçtüğü kısa sürede söyledikleri ikna edici sözlerle doğru bir yargıya varırlar; ama Sokrates'e göre bilmezler, çünkü yalnızca ikna edilmişlerdir, öğretilmemişlerdir.

Beşinci ve altıncı öncül, argümanın asıl katkısıdır. Beşinci öncülün birinci seçeneği, Platon'un Theaitetos'un sonunda gösterdiği döngüdür: logos "farkın bilgisi" ise, bilgi "farkın bilgisiyle birlikte doğru kanaattir" ve tanım bilgiyi bilgiyle açıklar. İkinci seçenek, modern JTB tanımının seçtiği yoldur: gerekçe, bilgiyi varsaymayan bir kavram olarak anlaşılır; örneğin, iyi kanıta sahip olmak. Ama altıncı öncül, bu seçeneğin bedelini gösteriyor: iyi kanıta sahip olmak, kanıtın doğruya götürdüğünü garanti etmez. Ders Ç1.9'un Teknik ayrıntı bölümünde gördüğümüz gibi, doğruluğa elverişli bir temel de, belirli bir durumda, doğruya tesadüfen ulaşabilir. Bu boşluk, gerekçeli bir doğru inancın bilgi olmamasına yer bırakır. Boşluğun kaynağı, Kavramlar bölümünde tanımladığımız yanılabilirciliktir: gerekçe doğruluğu garanti etmiyorsa, gerekçe ile doğruluk birbirinden bağımsız olarak sağlanabilir. Yanılmazcı bir gerekçe bu boşluğu kapatırdı, ama gündelik bilgimizin neredeyse tamamını bilgi olmaktan çıkarırdı. Altıncı öncül, bu yüzden, yanılabilir bilgi isteyen herkesin karşılaşmak zorunda olduğu bir sorunu dile getiriyor.

En tartışmalı öncül: Beşinci ve altıncı öncülün birlikte kurduğu ikilemin tam olup olmadığı; İtiraz 5, döngünün kısır olmayabileceğini tartışıyor. Üçüncü öncül de, özellikle Sokrates'in mahkeme örneğine dayanan kısmıyla, tartışmalıdır, ama Kaan örneği onu ayrıca destekler. Sokrates'in örneği, bazı şeylerin ancak görerek bilinebileceği, tanıklık yoluyla bilinemeyeceği varsayımına dayanır. Bu varsayım, çağdaş epistemolojide geniş kabul görmez: Ders Ç2.13'te ele alınacak tanıklık epistemolojisinin büyük kısmı, başkalarının sözünün, uygun koşullarda, bilgi aktarabileceğini savunur. Bir yargıç, güvenilir tanıkların ifadelerine dayanarak, olayı görmeden bilebilir. Ama örnek, bu varsayım olmadan da işler: Sokrates'in vurgusu, yargıçların "öğretilmeden", yalnızca bir hatibin ustalığıyla "ikna edilmesi" üzerinedir. Bir hatibin ustalığı, kanıtın gücünden bağımsız olarak ikna edebilir; ve bu durumda varılan doğru yargı, Kaan'ın tahmini gibi, doğruya güvenilir bir yoldan ulaşmamıştır. Üçüncü öncül bu okumayla korunur, ama örneğin Platon'daki biçiminin tanıklık hakkında tartışmalı bir görüş taşıdığı not edilmelidir.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: JTB hiçbir zaman "geleneksel" tanım olmadı

Epistemoloji ders kitapları sık sık, gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımının Platon'dan yirminci yüzyıla kadar "geleneksel" bilgi tanımı olduğunu, ve 1963'te bir makaleyle çöktüğünü anlatır. Ama bu anlatı tarihsel olarak yanlıştır. Platon'un kendisi, bu dersin Birincil metin bölümünde göreceğimiz gibi, üçüncü tanımı da reddeder; diyalog sonuçsuz biter. Fransız filozof Julien Dutant, 2015'te yayımlanan "The Legend of the Justified True Belief Analysis" makalesinde, Gettier'den önceki geleneğin büyük kısmının bilgiyi gerekçeli doğru inanç olarak değil, yanılmaz ya da kesin bir kavrayış olarak tanımladığını savundu. Öyleyse JTB'yi "geleneksel tanım" olarak sunmak, bir efsaneyi tekrarlamaktır.

Cevap: İtirazın tarihsel noktası haklıdır ve bu ders onu kabul ediyor: Platon JTB'yi savunmadı, tersine onun bir biçimini reddetti; ve felsefe tarihinin büyük kısmında bilgi, gerekçeli doğru inançtan çok daha güçlü bir şey, kesinlik ya da yanılmazlık gerektiren bir şey olarak anlaşıldı. Ama bu tarihsel nokta, JTB tanımının felsefi önemini ortadan kaldırmaz. Yirminci yüzyılın ortasında, İngiliz filozof A. J. Ayer'in 1956 tarihli The Problem of Knowledge kitabında ve Amerikalı filozof Roderick Chisholm'un 1957 tarihli Perceiving kitabında, JTB'ye çok yakın tanımlar açıkça savunuldu; bir sonraki dersin konusu olan makale, tam da bu iki tanımı hedef aldı. JTB'nin önemi, onun geleneğin tanımı olmasından değil, yanılmazlık gerektirmeden bilgiyi tanımlamaya çalışan en doğal aday olmasından gelir. Bilginin kesinlik gerektirmediği kabul edildiğinde, yani yanılabilir bir bilgi anlayışı benimsendiğinde, JTB, ilk akla gelen tanımdır.

İtiraz 2: Bilgi inanç gerektirmez

İkinci öncül, bilginin inanç gerektirdiğini söylüyor. Ama Radford'un örneği bunun tersini gösteriyor: tarihleri bilmediğini sanan ve tahmin ettiğini düşünen biri, yine de bu tarihleri bildiği için doğru veriyor. Bu kişi tarihlere inanmıyor, en azından inandığını düşünmüyor; ama onları biliyor. Öyleyse inanç, bilginin gerekli bir koşulu değildir.

Cevap: Radford'un örneği, inanç koşulunun en çok tartışılan meydan okumasıdır, ama çoğu felsefeci tarafından inanç koşulunu çürüttüğü kabul edilmez. En yaygın cevap, Ders Ç1.4'teki inanç kuramlarına dayanır. Eğilimci bir inanç kuramına göre, kişi, tarihleri doğru verme eğilimine sahip olduğu için, bir anlamda onlara inanmaktadır; yalnızca bu inancının farkında değildir. Kişinin "tahmin ediyorum" demesi, onun inançsız olduğunu değil, kendi inancına dair bir yanılgı içinde olduğunu gösterir. Ders Ç1.4'teki aradalık kavramı da burada işe yarar: kişinin sözel onay eğilimi zayıf, ama doğru cevap verme eğilimi güçlüdür; bu, inanç ile inançsızlık arasında bir ara durumdur. Bu cevaplar tartışmalıdır, ama Radford'un örneğinin, inanç koşulunu reddetmekten çok, inancın ne olduğunu daha dikkatli düşünmeyi gerektirdiğini gösteriyor. Bu ders, inanç koşulunu, bu incelikle birlikte, kabul ediyor.

İtiraz 3: Gerekçe gereksizdir, doğru inanç yeter

Bazı felsefeciler, gerekçe koşulunun gereksiz olduğunu savundu. Amerikalı filozof Crispin Sartwell, 1992'de yayımlanan "Why Knowledge Is Merely True Belief" makalesinde, bilginin yalnızca doğru inanç olduğunu ve gerekçenin, bilginin bir bileşeni değil, bilgiye ulaşmanın bir ölçütü olduğunu öne sürdü. Kaan örneği ise yanıltıcıdır: Kaan, C şıkkının doğru olduğuna gerçekten inanmıyordur, yalnızca bir tahminde bulunuyordur. Gerçekten inanan biri, doğru inandığı sürece, bilir.

Cevap: Sartwell'in görüşü cesurdur ve tartışmayı keskinleştirir, ama sezgilerimizin büyük kısmıyla çatışır. Kaan'ın durumunu değiştirelim: Kaan, içinden gelen sese tam bir güvenle inanıyor ve C'nin doğru olduğundan hiç şüphe etmiyor. Bu durumda Kaan, Sartwell'e göre bilir. Ama çoğumuzun sezgisi, Kaan'ın inancının ne kadar kesin olursa olsun, şansla doğru olduğunu ve bilgi olmadığını söyler. Sokrates'in mahkeme örneği de aynı sezgiye dayanır: hatibin ustalığıyla ikna edilen yargıçlar, yargılarından ne kadar emin olurlarsa olsunlar, bilmezler. Sartwell'in önerisi, gerekçeyi bir ölçüte indirgerken, Ders Ç1.8'de hakikat için gördüğümüz tanım ile ölçüt ayrımını bilgiye uyguluyor; ama bu uygulama, bilginin doğruya şans eseri ulaşmayan bir doğru inanç olduğu sezgisini açıklayamıyor. Gerekçe koşulunun işlevi, bu şansı dışlamaktır; Sartwell'in tanımında bu işlevi görecek bir şey yoktur.

İtiraz 4: Her gerekçe koşulu ya döngüsel ya yetersizdir

Argüman bölümünün sonucu bir ikilem kuruyor: gerekçe ya bilgiyi varsayar, ya da doğrulukla arasında bir boşluk bırakır. Ama bu ikilem, yalnızca JTB'ye değil, bilgiyi tanımlamaya yönelik her girişime uygulanabilir. Amerikalı filozof Linda Zagzebski, 1994'te yayımlanan "The Inescapability of Gettier Problems" makalesinde, doğruluğu gerektirmeyen herhangi bir koşulun, doğru inanca eklendiğinde, şans eseri doğru bir inancı dışlamaya yetmeyeceğini savundu; doğruluğu gerektiren bir koşul ise doğruluk koşulunu gereksiz kılar. Bu doğruysa, bilgiyi "doğru inanç artı doğruluktan bağımsız bir koşul" diye analiz etme projesi başarısızlığa mahkûmdur.

Cevap: Bu itiraz, dersin sonucunu genelleştiriyor ve ona karşı değil, onun yönünde işliyor; ama sonucu daha karamsar bir yere taşıyor. İki tepki mümkündür. Birincisi, Zagzebski'nin ikilemini kabul edip bilgiyi analiz etme projesinden vazgeçmektir: Ders Ç1.1'de değindiğimiz ve Ders Ç4.11'de işlenecek bilgi-önce epistemolojisi, tam olarak bunu önerir: bilgi temel bir kavramdır ve daha basit kavramlarla tanımlanamaz. İkincisi, ikilemin bir boynuzunu dikkatli biçimde inceltmektir: doğruluğu gerektiren bir koşulu kabul etmek ve doğruluk koşulunun gereksizleşmesini bir bedel saymamak; örneğin inancın doğruluğunun kişinin yetkinliğinden kaynaklanmasını istemek. Zagzebski'nin kendisi de bu yolu seçti ve doğruluğu içeren bir erdem koşulu önerdi (Ders Ç4.9). Ders Ç1.9'da kısaca değindiğimiz erdem epistemolojisi bu ikinci yolu dener. Bu ders, hangi tepkinin doğru olduğunu söylemiyor; ama Platon'un döngüsellik itirazının, yirmi dört yüzyıl sonra hâlâ bilgi tanımı tartışmasının merkezinde olduğunu gösteriyor. Bu tartışmanın iki ders boyunca sürecek bir sonraki aşaması, Gettier'in somut karşı-örnekleriyle başlıyor.

İtiraz 5: Döngü kısır değildir

Argümanın ikilemi, Platon'un döngüsellik itirazına dayanıyor. Ama bu döngü gerçekten kısır mı? "Farkın bilgisi", tanımlanan şeyin, yani x'in bilgisi değil, başka bir şeyin, x'i öbür şeylerden ayıran özelliğin bilgisidir. Bir tanımın, tanımlanan kavramı daha basit ya da farklı bir nesne için kullanması, özyinelemeli tanımlarda olduğu gibi, kısır bir döngü değildir: matematikte bir sayının faktöriyeli, bir önceki sayının faktöriyeliyle tanımlanır ve bu tanım, bir temel duruma, birin faktöriyeline ulaştığı için sağlamdır. Bilgi tanımı da, temel bilgi durumlarına ulaşan bir zincir olarak okunabilirse, döngü zararsızdır. Gail Fine, 1979'da yayımlanan "Knowledge and Logos in the Theaetetus" makalesinde, Platon'un bilgiyi birbirine bağlı bilgiler ağı olarak düşündüğünü savunan bir yorumu bu yönde geliştirdi.

Cevap: İtiraz, beşinci öncüldeki ikilemin tam olmayabileceğini doğru biçimde gösteriyor ve bu dersin En tartışmalı öncül bölümü bu yüzden ikilemin tamlığını işaret ediyor. Döngü ancak, farkın bilgisi kendisi ayrıca, temel durumlara ulaşan bir yolla açıklanamıyorsa kısırdır. Bu açıklama verilebilirse, Platon'un itirazı bir çürütme olmaktan çıkar ve bilginin yapısı hakkında bir öneriye dönüşür: bilgi, başka bilgilere dayanan bilgidir. Bu öneri, bir sonraki modülde gerekçenin yapısı tartışılırken, temelcilik ile tutarlılıkçılık arasındaki seçim olarak yeniden karşımıza çıkacak: zincirin bir temele mi ulaştığı, yoksa bir ağ mı oluşturduğu. Bilgi-önce epistemolojisi de, Ders Ç4.11'de göreceğimiz gibi, bilgiyi bilgiyle açıklamayı kısır saymaz. Ama bu cevap JTB'yi kurtarmaz: döngü zararsız sayılırsa, tanım artık "doğru inanç artı bilgiyi varsaymayan bir gerekçe" değil, bilgiyi kendi içinde barındıran bir yapı olur. Platon yorumunun ayrıntısı Ders G1.6'da ele alınacak.

Örnekler

Basit örnek: Elif ve Kaan

Giriş örneğine JTB Kontrol Listesi'ni uygulayalım. Önerme: "Bu tepkimenin ürünü C şıkkındaki bileşiktir."

Doğruluk: Önerme doğru; C doğru şık. Hem Elif hem Kaan için koşul sağlanıyor.

İnanç: Elif, hesaplamasının sonucuna inanıyor. Kaan, içinden gelen sese inanıyor; giriş örneğinde, gerçekten inandığını söyledik. İki öğrenci için de koşul sağlanıyor.

Gerekçe, ödev anlamında: Elif, kendisinden beklenen her şeyi yaptı: tepkimeyi hesapladı. Kaan, soruyu anlamaya çalışmadı ve bir içgüdüye güvendi; sınav bağlamında bu, epistemik bir ödev ihmali sayılabilir.

Gerekçe, iyi neden anlamında: Elif'in inancı, tepkime mekanizmasının hesaplanmasına, yani doğruya ulaşmanın güvenilir bir yoluna dayanıyor. Kaan'ın inancı ise bir içgüdüye dayanıyor ve içgüdünün bu tür sorularda güvenilir olduğuna dair hiçbir neden yok.

Sonuç: Elif için üç koşul da sağlanıyor ve sezgimiz de onun bildiğini söylüyor. Kaan için gerekçe koşulu, iki anlamda da sağlanmıyor ve sezgimiz onun bilmediğini söylüyor. JTB, bu basit durumda sezgilerimizle uyumlu çalışıyor: gerekçe koşulu, tam da Elif'i Kaan'dan ayırmak için gereken işi yapıyor.

Orta örnek: yol tarifine güvenmek

Ankara'da yaşayan Murat, ilk kez gittiği bir semtte bir adres arıyor. Telefonundaki harita uygulaması ona, sağa dönüp iki sokak ilerlemesini söylüyor. Murat buna güveniyor ve adresin iki sokak ileride olduğuna inanıyor. Gerçekten de adres orada.

JTB Kontrol Listesi ile bakalım. Doğruluk: adres gerçekten iki sokak ileride. İnanç: Murat buna inanıyor. Gerekçe: Murat'ın inancı, genellikle güvenilir olan bir harita uygulamasına dayanıyor. Ödev anlamında, bir yabancı semtte yol bulmak için bir harita uygulamasına güvenmek makul bir davranıştır. İyi neden anlamında, harita uygulamaları güncel olduklarında büyük ölçüde güvenilirdir.

Bu örnekte JTB, sıradan bir durumda doğru sonucu veriyor: Murat, adresin nerede olduğunu biliyor. Bu örneğin önemi, JTB'nin gündelik bilgimizin büyük kısmını, yani araçlardan, kaynaklardan ve başkalarının sözünden edindiğimiz bilgileri, iyi açıklamasıdır. Sokrates'in mahkeme örneğindeki karamsarlık, yani olayı görmeyen birinin bilemeyeceği düşüncesi, burada geçerli değil: Murat adresi daha önce hiç görmedi, ama güvenilir bir kaynağa dayanarak biliyor. Bu, En tartışmalı öncül bölümündeki yorumu destekliyor: sorun tanıklıkta değil, kaynağın güvenilir olup olmamasında. Ama bu örneği akılda tutmak, bir sonraki derste önemli olacak: Murat'ın kaynağı, bu sefer güvenilir olmasaydı ve Murat yine de şans eseri doğru adrese varsaydı ne olurdu?

Gerçek hayat örneği: gerekçeli karar ve maddi gerçek

Sokrates'in mahkeme örneği, yirmi dört yüzyıl sonra, modern mahkemelerin yapısında şaşırtıcı biçimde yankılanır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 141. maddesi, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılmasını öngörür. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 217. maddesi ise hâkimin kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabileceğini ve bu delillerin hâkimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edileceğini söyler. Ceza muhakemesi hukukunda yaygın olarak ifade edilen bir ilkeye göre, yargılamanın amacı maddi gerçeğin, yani olayın gerçekte nasıl olduğunun ortaya çıkarılmasıdır.

Bu düzenlemeler, JTB'nin üç koşulunu kurumsal bir yapıya dönüştürüyor gibidir. Maddi gerçeğe ulaşma amacı, doğruluk koşulunun karşılığıdır: mahkemenin kararı, olayın gerçekte nasıl olduğuna karşılık gelmelidir. Hâkimin vicdani kanaati, inanç koşulunun karşılığıdır: hâkim, verdiği karara inanmalıdır. Ve gerekçeli karar yükümlülüğü ile delillere dayanma zorunluluğu, gerekçe koşulunun karşılığıdır: hâkimin kanaati, tartışılmış delillere dayanmalı ve bu dayanak yazılı olarak gösterilmelidir. Sokrates'in kaygısı, yani hatibin ustalığıyla ikna edilen yargıçların doğru ama bilgisiz bir yargıya varması, tam da bu yükümlülüklerin önlemeye çalıştığı şeydir: gerekçeli karar, kararın hatibin ustalığına değil, kanıta dayandığını göstermeyi amaçlar.

Ama örnek, JTB'nin sınırlarını da gösteriyor. Bir mahkeme, bütün delilleri dikkatle değerlendirip gerekçeli bir karar verebilir ve yine de yanılabilir; bu durumda karar gerekçeli ama yanlıştır, yani bilgi değildir. Hukuk sistemleri bu olasılığı, kanun yolları, yargılamanın yenilenmesi gibi düzeltme mekanizmalarıyla tanır. Daha ilginci, bir mahkeme, delilleri yanlış değerlendirip yanlış bir gerekçeye dayanarak, şans eseri doğru bir karara da varabilir. Bu durumda karar doğru ve bir anlamda gerekçelidir, ama gerekçesi ile doğruluğu arasında bir bağ yoktur. Bu, argümanın altıncı öncülündeki boşluğun kurumsal bir örneğidir ve bir sonraki derste bu boşluğun felsefi önemi açıkça görülecek. Hukuki kanıt standartlarının epistemolojisi Ders P4.3'te ayrıntılı işlenecek.

Araç kartı: JTB Kontrol Listesi

Özet

• Gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımına göre S, p'yi ancak ve ancak p doğruysa, S p'ye inanıyorsa ve S'nin inancı gerekçeliyse bilir.
• Doğruluk koşulu en az tartışılan koşuldur; inanç koşulu Radford türünden örneklerle tartışılmıştır; gerekçe koşulu ise doğru inancı şanslı tahminden ayırmak için eklenir.
• Tanımın kökü, Platon'un Theaitetos'undaki "bilgi, logosla birlikte doğru kanaattir" önerisidir; ama logos, modern gerekçe kavramından daha geniştir.
• Platon, bu önerinin bir biçimini döngüsellik itirazıyla reddeder: logos "farkın bilgisi" ise, tanım bilgiyi bilgiyle açıklar.
• JTB "geleneksel" tanım değildi; ama yanılabilir bir bilgi anlayışının en doğal tanım adayıdır (Ayer 1956, Chisholm 1957).
• JTB'nin yeterlilik iddiası iki tehlike arasında sıkışır: gerekçe ya bilgiyi varsayar, ya da gerekçe ile doğruluk arasında şansa yer bırakan bir boşluk kalır.
• Zagzebski, bu ikilemin bilgiyi analiz etmeye yönelik her girişime uygulanabileceğini savundu.