Epistemolojinin soruları: bilgi, gerekçe, kaynak, sınır

Giriş

Bir aile kahvaltı masasında. Teyze telefonundan bir mesaj okuyor: "Önümüzdeki hafta salı günü İstanbul'da büyük bir deprem olacakmış, bir uzman açıklamış. Ben biliyorum, geçen sefer de söylemişlerdi." Masada bir sessizlik oluyor. Lise son sınıftaki yeğen soruyor: "Nereden biliyorsun?" Teyze cevap veriyor: "Herkes paylaşıyor, adam profesörmüş." Babaanne başka bir şey söylüyor: "Depremi kimse önceden bilemez, Allah bilir." Baba ise ekliyor: "Bilemesek de hazırlıklı olmak gerekir."

Bu kısa konuşmada, bu akademinin yüzlerce ders boyunca inceleyeceği dört soru iç içe geçmiş durumda. Teyze "biliyorum" diyor: ama bilmek ne demek, bir şeye kuvvetle inanmaktan farkı ne? Yeğen "nereden biliyorsun" diye soruyor: inancın bir gerekçesi var mı, varsa yeterli mi? Teyzenin cevabı bir kaynağa işaret ediyor: sosyal medyada dolaşan bir mesaj ve bir uzmanın sözü; bu kaynaklar bilgi verebilir mi? Babaanne ise en derin soruyu soruyor: bazı şeyler ilke olarak bilinemez mi, bilgimizin bir sınırı var mı? Önceki modülde bir iddiayı nasıl ayıklayacağımızı, sınayacağımızı ve ona ne derecede inanacağımızı öğrendik. Bu modül, o araçların hizmet ettiği asıl soruyla başlıyor: bilgi nedir? Ve bu ilk ders, o sorunun etrafındaki dört büyük soruyu bir harita olarak önüne koyuyor.

Bu dersin kazanımları:

• Epistemolojinin dört temel sorusunu (bilgi, gerekçe, kaynak, sınır), betimleyici ve normatif soru ayrımını ve ölçüt sorununu açıklarsın. (anla)
• Gündelik bir bilgi iddiasını dört soruya ayırır ve her soru için hangi tür kanıtın gerektiğini belirlersin. (uygula)
• Dört sorudan birine verilen cevabın öbürlerini nasıl sınırladığını, somut bir iddia üzerinde gerekçeli olarak değerlendirirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu derste yedi kavramla çalışacağız. İlki alanın kendisini adlandırır; sonraki dördü alanın dört temel sorusudur; son ikisi bu soruların türünü ve aralarındaki en eski bilmeceyi adlandırır.

Epistemoloji, felsefenin en eski dallarından biridir ama adı yenidir. "Epistemoloji" kelimesi on dokuzuncu yüzyılda, İskoç filozof James Frederick Ferrier'in kullanımıyla yaygınlaşmaya başladı. Sorduğu sorular ise çok daha eskidir: Platon'un diyaloglarında, Hint düşüncesinin bilgi araçları kuramında, İslam düşüncesinin ilim tartışmalarında, Çin düşüncesinin "bilmek" üzerine tartışmalarında bu sorular yüzyıllardır sorulur. Epistemolojinin konusu yalnızca bilim insanlarının ya da filozofların bilgisi değildir. Bir annenin çocuğunun hasta olduğunu bilmesi, bir şoförün yolun kaygan olduğunu bilmesi, senin bu cümleyi okuduğunu bilmen de onun konusudur. Epistemoloji, bu gündelik bilmelerin ne olduğunu, ne zaman başarılı olduklarını ve nerede yanıldıklarını sorar.

Teyze "biliyorum" dediğinde, depremin olacağına çok güçlü biçimde inandığını söylüyordu. Ama güçlü bir inanç, bilgi midir? Bunu ilk düşündüğümüzde bir şey hemen dikkatimizi çeker: deprem salı günü olmazsa, teyzenin onu "bildiğini" söylemeyiz. Bilgi, inançtan farklı olarak, bilinen şeyin doğru olmasını gerektirir. Yanlış bir şeyi "bildiğimi" sanabilirim, ama bilemem. Felsefeciler bu özelliğe bilginin olgusallığı (factivity) der. Ama doğru bir inanç da her zaman bilgi değildir. Teyze, gerekçesiz bir mesaja dayanarak depremin salı günü olacağına inansa ve deprem gerçekten salı günü olsa, onun depremi "bildiğini" söyler miyiz? Çoğumuz söylemeyiz; teyze şanslıydı ama bilmiyordu. Bu iki gözlem, bilginin hem doğruluk hem de doğruluktan fazlasını gerektirdiğini düşündürür. O fazlanın ne olduğu, bu modülün ana sorusudur ve Ders Ç1.10 ile Ders Ç1.11'de ayrıntılı işlenecek.

Yeğenin "nereden biliyorsun?" sorusu, gerekçe sorusunun gündelik biçimidir. Gerekçe sorusu, bir inancın doğru olup olmadığını değil, ona inanmak için iyi bir nedenimiz olup olmadığını sorar. Bu fark önemlidir. Gerekçeli bir inanç yanlış çıkabilir: en iyi meteoroloji kurumunun yarın güneşli olacağını söylemesi, ona inanmak için iyi bir nedendir, ama yarın yağmur yağabilir. Gerekçesiz bir inanç da doğru çıkabilir: teyzenin depremi tutturması gibi. Gerekçe, bilgi ile şanslı tahmini ayıran şeyin en doğal adayıdır. Gerekçenin ne olduğu, yani bir inancın gerekçesinin kişinin zihnine erişebilir bir şey mi, yoksa inancın güvenilir bir süreçten gelmesi mi olduğu, epistemolojinin en büyük tartışmalarından biridir. Bu tartışmaya Modül Ç3 ve Modül Ç4 ayrılmıştır.

Teyzenin inancının kaynağı, sosyal medyada dolaşan bir mesaj ve o mesajda adı geçen bir uzmandı. Bu, kaynak sorusunun en tanıdık biçimidir: başkalarının sözü. Bildiklerimizin büyük kısmı başkalarından gelir. Dünyanın yuvarlak olduğunu, kendi doğum tarihimizi, uzak ülkelerin başkentlerini, bir ilacın etkisini çoğumuz başkalarının söylediklerinden biliriz. Ama başkalarının sözü bize ne zaman bilgi verir? Her söz eşit değildir. Bir uzmanın kendi alanındaki açıklaması, aynı uzmanın alanı dışındaki bir konudaki görüşü ve adı bile doğrulanamayan bir "uzmanın" sosyal medyada paylaşılan sözü farklı ağırlıklar taşır. Başkalarının sözünün yanında algı, bellek, akıl ve içebakış da bilginin başlıca kaynakları sayılır. Bu kaynakların her birinin nasıl çalıştığı, hangi koşullarda güvenilir olduğu ve nasıl yanıltabildiği, Modül Ç2'nin konusudur.

Babaannenin "depremi kimse önceden bilemez" sözü, sınır sorusunun bir örneğidir ve ilginç bir biçimde, bugünkü bilimsel bilgiyle de büyük ölçüde örtüşür: sismologlar bir bölgede uzun vadede büyük bir deprem olasılığının yüksek olduğunu söyleyebilir, ama bir depremin hangi gün olacağını güvenilir biçimde önceden bildirmenin bugün bilinen bir yöntemi yoktur. Bu, belirli bir alanda bilgimizin bir sınırıdır. Ama sınır sorusu çok daha radikal bir biçim de alabilir. Rüya görmediğimizi, bir bilgisayar simülasyonunun içinde olmadığımızı nereden biliyoruz? Bu soruları ciddiye alan şüpheci argümanlar, en sıradan bilgilerimizi, örneğin elimizin olduğunu, bile sorgulamaya açar. Şüpheciliğin türleri ve ona verilen cevaplar, Modül Ç5'in konusudur.

Teyzenin depreme neden inandığı betimleyici bir sorudur: belki korkusu, belki mesajı paylaşan kişilerin sayısı, belki uzman unvanının etkisi. Bu soru psikolojinin ve sosyolojinin cevaplayabileceği bir sorudur. Teyzenin depreme inanması gerekip gerekmediği ise normatif bir sorudur: eldeki kanıt bu inancı destekliyor mu? Epistemoloji öncelikle normatif bir alandır. "Bilmek", "gerekçeli olmak", "akılcı olmak" kelimeleri, yalnızca bir durumu betimlemez, onu değerlendirir. Bir inancı "gerekçesiz" diye nitelemek, bir eleştiridir. Bu, epistemolojiyi etiğe benzetir: etik insanların nasıl davranması gerektiğini, epistemoloji ise insanların nasıl inanması gerektiğini sorar. Ama epistemoloji betimleyici bilgiyi de görmezden gelemez: insanların nasıl düşündüğünü bilmeden, nasıl düşünmeleri gerektiğine dair gerçekçi normlar koymak zordur. Bu iki soru türünün ilişkisi, Ders Ç4.13'te doğallaştırılmış epistemoloji işlenirken yeniden açılacak.

Bu bilmece Antik Çağ şüphecilerine kadar uzanır ve Sextus Empiricus onu bir şüphecilik argümanı olarak kullanmıştır. Yirminci yüzyılda Amerikalı filozof Roderick Chisholm onu ayrıntılı biçimde yeniden ortaya koydu ve iki cevap türü ayırdı. "Yöntemciler" (methodists) önce bir ölçüt belirler, sonra o ölçüte göre neyi bildiğimizi sınarlar. Chisholm'a göre bu yaklaşım, örneğin bütün bilgimizin duyu deneyiminden gelmesi gerektiği ölçütünü koyan deneycilerde görülür. "Tikelciler" (particularists) ise önce belirli bilgi örneklerinden, örneğin elimin olduğunu bildiğimden, emin olarak başlar ve ölçütü bu örneklere uyacak biçimde kurar. Chisholm kendisini, G. E. Moore ve Thomas Reid gibi, tikelcilerin yanında gördü. İki yaklaşımın da bir bedeli vardır: yöntemci, ölçütünü neye dayanarak seçtiğini açıklamakta zorlanır; tikelci ise başlangıçtaki örneklerinin neden güvenilir olduğunu açıklamakta zorlanır. Ders Ç0.9'da gördüğümüz yansıtıcı denge yöntemi, iki yaklaşımı birleştirmenin bir yolu olarak önerilir: örnekler ile ölçütler karşılıklı olarak birbirini düzeltir.

Argüman

Bu dersin tezi, epistemolojinin dört sorusunun birbirinden bağımsız olarak cevaplanamayacağı ve bir bilgi iddiasını değerlendirmenin dördünü birlikte sormayı gerektirdiğidir. Bu tezi beş öncüllü bir zincir olarak yazalım; her öncül, bir sorudan ötekine geçen bir halkadır.

1. Bir bilgi iddiasını değerlendirmek, söz konusu inancın bilgi olup olmadığını, olmadığı durumda ne kadar iyi gerekçelendirildiğini sormaktır.
2. Bir inancın bilgi olup olmadığı, bilginin ne olduğuna, yani bilgi sorusuna verilen cevaba bağlıdır.
3. Bilginin ne olduğuna dair yaygın görüşler, bilgiyi gerekçe ya da güvenilirlik gibi bir koşula bağlar; bu koşulun sağlanıp sağlanmadığı ise inancın hangi kaynaktan ve nasıl geldiğine, yani kaynak sorusuna bağlıdır.
4. Bir kaynağın gerekçe ya da bilgi verip vermediği sorusu, o kaynağın yanılabileceği durumları, yani sınır sorusunu gündeme getirir.
5. Sınır sorusuna verilecek cevap ise bilginin ne kadar güçlü bir koşul taşıdığına, yani yeniden bilgi sorusuna bağlıdır: bilgi yanılmazlık gerektiriyorsa çok az şey bilinir, gerektirmiyorsa daha çok şey bilinebilir.

Sonuç: Epistemolojinin dört sorusu bir döngü oluşturur ve birine verilen cevap ötekileri sınırlar. Bu yüzden bir bilgi iddiası değerlendirilirken dört soru birlikte sorulmalı ve her birine verilen cevap öbürlerine verilen cevaplarla tutarlılık açısından sınanmalıdır. Bu sonuç, bir iddiayı kabul etmeden önceki değerlendirme için geçerlidir; İtiraz 5, reddetmenin neden daha ucuz olduğunu tartışıyor.

Argüman dört sorunun birbirine nasıl bağlandığını adım adım gösteriyor. İkinci öncül bilgi sorusunu merkeze koyar. Üçüncü öncül, bilgi sorusunun cevabının gerekçe ve kaynak sorularına nasıl uzandığını gösterir: bilgiyi gerekçeli doğru inanç gibi bir şey olarak düşünürsek, bir inancın bilgi olup olmadığını öğrenmek için onun gerekçesine ve gerekçenin kaynağına bakmak zorundayız. Dördüncü öncül, kaynakların yanılabilirliğinin sınır sorusunu doğurduğunu söyler: algı yanıltabilir, bellek yeniden kurulur, tanıklar yalan söyleyebilir. Beşinci öncül ise döngüyü kapatır: bu yanılabilirliğin bilgiyi imkânsız kılıp kılmadığı, bilginin ne kadar güçlü bir koşul taşıdığına bağlıdır. Bu döngü, Kavramlar bölümündeki ölçüt sorununa benzer bir yapı taşır.

Bu döngü bir kısır döngü değildir; bir değerlendirme yöntemine işaret eder. Giriş örneğinde teyzenin iddiasını değerlendirirken dört soruyu birlikte sorarız. Kaynak: sosyal medyada adı geçen bir uzman. Gerekçe: bu kaynak, bir depremin tarihini önceden bilmek için yeterli mi? Sınır: deprem tarihlerinin önceden bilinebilirliği hakkında bugün ne biliyoruz? Bilgi: bu koşullarda teyzenin inancı, doğru çıksa bile, bilgi olur mu? Her soru öbürlerinin cevabını etkiler: sınır sorusuna verilen cevap, yani depremin gününün bugün güvenilir biçimde önceden bilinemediği, kaynağın güvenilirliği hakkında da bir şey söyler. Böyle bir şey bildirdiğini iddia eden bir kaynak, büyük olasılıkla güvenilir değildir.

En tartışmalı öncül: Üçüncü öncül. Bu öncül, bilginin gerekçe ya da güvenilirlik gibi bir koşul gerektirdiğini varsayar. Bu, epistemolojide yaygın bir görüştür ama tartışmasız değildir. Timothy Williamson gibi bazı filozoflar, bilginin gerekçe gibi daha temel kavramlarla analiz edilemeyeceğini, tersine bilginin kendisinin daha temel bir kavram olduğunu savunur; bu görüş "bilgi-önce" (knowledge first) epistemolojisi olarak anılır ve Ders Ç4.11'de işlenecek. Bu görüşe göre gerekçe bilginin bir bileşeni değil, belki bilgiyle tanımlanan bir şeydir. Öncül bu yüzden şöyle okunmalıdır: hangi kuram benimsenirse benimsensin, bir inancın bilgi olup olmadığını değerlendirmek, onun nasıl oluştuğuna ve hangi kaynağa dayandığına bakmayı gerektirir. Bu daha zayıf okuma, argümanın sonucu için yeterlidir.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Döngü bir başlangıç noktası bırakmaz

Ders, dört sorunun bir döngü oluşturduğunu söylüyor. Ama bir döngünün içinde nereden başlayacağız? Bilgiyi tanımlamak için gerekçeyi, gerekçeyi anlamak için kaynakları, kaynakları değerlendirmek için sınırları, sınırları belirlemek için de bilgiyi bilmemiz gerekiyorsa, hiçbir sorudan başlayamayız. Bu, Kavramlar bölümündeki ölçüt sorununun ta kendisidir ve ders onu çözmeden sadece adlandırıyor.

Cevap: İtiraz ölçüt sorununu doğru biçimde öne sürüyor ve ders onu kesin olarak çözdüğünü iddia etmiyor. Ama iki şey söylenebilir. Birincisi, döngünün içinde bir yerden başlamak, döngünün hiçbir çıkış vermediği anlamına gelmez. Tikelci yaklaşım, kesin olarak bildiğimizi düşündüğümüz belirli örneklerden, örneğin bu sayfayı okuduğumuzdan, başlar ve dört soruyu bu örneklere uyan cevaplarla sınar. Bu başlangıç keyfî değildir: bu örneklerden, onları sorgulayan herhangi bir felsefi argümanın öncüllerinden daha emin olduğumuzu düşünebiliriz. Ders Ç0.4'te gördüğümüz Moore'cu hamle tam olarak budur. İkincisi, döngü bir tutarlılık testi olarak işe yarar. Dört soruya verilen cevaplar birbiriyle uyuşmuyorsa, en az biri yanlıştır. Bu, Ders Ç0.9'daki yansıtıcı dengenin epistemolojinin kendisine uygulanmasıdır. Ölçüt sorunu, epistemolojinin bir kuram olarak nasıl gerekçelendirileceği sorusudur ve bu akademinin farklı modüllerinde, özellikle Modül Ç3'te ve Ders Ç4.14'te yeniden açılacak.

İtiraz 2: Bilgi kavramı gereksizdir

Önceki modülün son dersi, inançların dereceli olduğunu ve olasılıkla ifade edilebileceğini gösterdi. Eğer inançlarımızı inanç dereceleriyle ifade edebiliyorsak, neden ayrıca "bilgi" kavramına ihtiyaç duyalım? Bazı formel epistemologlar, bilgi kavramının olasılık ve inanç derecesi kavramları yanında gereksiz olduğunu, epistemolojinin asıl işinin inanç derecelerinin kanıtla nasıl güncellenmesi gerektiğini incelemek olduğunu savunur. Bu doğruysa, dersin merkeze koyduğu bilgi sorusu yanlış bir sorudur.

Cevap: Bu itiraz ciddi bir felsefi görüşü temsil ediyor ve Ders Ç6.8'de inanç dereceleri ile tam inanç arasındaki ilişki işlenirken yeniden ele alınacak. Ama bilgi kavramının gündelik ve kurumsal hayatta oynadığı rollerin hiçbiri inanç dereceleriyle kolayca karşılanamaz. Bir şeyi öne sürmemiz için onu bilmemiz gerektiği, bir eylemi bilgiye dayandırmanın onu olasılığa dayandırmaktan farklı olduğu ve başkalarının sözüne güvenmemizin onların bildiklerini söylemesine dayandığı tartışılır; bu roller Ders Ç6.3 ve Ders Ç6.4'te işlenecek. Filozof Edward Craig, 1990 tarihli Knowledge and the State of Nature kitabında, bilgi kavramının neden var olduğunu soran bir yaklaşım önerdi: Craig, bilgi kavramının çekirdek işlevini kurgusal bir "doğa durumu" üzerinden şöyle önerdi: güvenilir bilgi vericileri (good informant) işaretlemek. Craig'e göre kavram zamanla bu çekirdekten uzaklaşır, çünkü bilen biri ulaşılamaz durumda olabilir ya da yalan söyleyebilir; yine de "bilen" dediğimiz kişi, ilk elde, o konuda başvurulabilecek kişinin modelidir. Bu işlev, bir olasılık sayısının taşıyamayacağı bir toplumsal işlevdir. İnanç dereceleri bir kişinin bilgi durumunu ince biçimde betimler; bilgi kavramı ise o durumun toplumsal ve pratik sonuçlarını taşır.

İtiraz 3: Dört soru Batı felsefesinin sorularıdır

Bilgi, gerekçe, kaynak ve sınır, Batı felsefesinin, özellikle modern Avrupa felsefesinin kendi sorularıdır. Başka gelenekler bilgiyle ilgili farklı sorular sorar ya da aynı soruları farklı bir sırayla sorar. Dört soruyu evrensel bir harita gibi sunmak, bir geleneğin kategorilerini öbürlerine dayatmaktır.

Cevap: İtirazın kaygısı meşrudur ve bu akademi onu ciddiye alıyor: Modül G4, Modül G5, Modül G6 ve Modül G7, farklı geleneklerin bilgi sorularını kendi terimleriyle işlemeye ayrılmıştır. Ama dört soru, sanıldığından daha geniş bir yayılıma sahiptir. Hint felsefesinin Nyāya okulu, bilgi kuramını doğrudan kaynak sorusuyla, yani hangi bilgi araçlarının (pramāṇa) geçerli olduğu sorusuyla başlatır; Ders Ç0.1'de bu okulun beş üyeli çıkarımını görmüştük. Sünnî kelâm geleneği, örneğin Necmeddin en-Nesefî'nin Akāid'i, bilginin sebeplerini sağlam duyular, doğru haber ve akıl olarak sayar. Antik şüpheciler ise sınır sorusunu radikal biçimde sordular. Farklı olan, soruların sırası ve vurgusudur: Nyāya kaynakla başlar, Platon bilgi sorusuyla başlar; Descartes ise şüpheyi bir yöntem olarak kullanarak sınır sorusundan gerekçenin temeline uzanır. Bu fark gerçektir ve öğreticidir. Dört soruyu bir harita olarak kullanmak, onların tek bir sırayla ya da tek bir biçimde sorulması gerektiği anlamına gelmez; farklı geleneklerin bu haritanın hangi bölgelerinde durduğunu görmemizi sağlar.

İtiraz 4: Epistemoloji bilişsel bilime bırakılmalıdır

W. V. O. Quine 1969'da yayımlanan "Epistemology Naturalized" makalesinde, geleneksel epistemolojinin bilgiyi kesin temellere dayandırma projesinin başarısız olduğunu ve epistemolojinin psikolojinin bir bölümü olarak yeniden kurulması gerektiğini savundu. İnsanların gerçekte nasıl bilgi edindiğini bilişsel bilim inceleyebiliyorsa, felsefenin bu alanda söyleyecek ayrı bir şeyi kalır mı?

Cevap: Quine'ın önerisi epistemolojinin yönünü önemli ölçüde değiştirdi ve bu akademi bilişsel bilimin bulgularını sık sık kullanıyor; önceki modülde inanç yanlılığından kalibrasyon araştırmalarına kadar pek çok bulgu gördük. Ama bilişsel bilim, Kavramlar bölümündeki ayrımla, betimleyici soruları cevaplar. İnsanların nasıl inandığını söyler; nasıl inanmaları gerektiğini tek başına söylemez. Bir deneyin insanların taban oranlarını göz ardı ettiğini göstermesi, bunun bir hata olduğunu ancak olasılık kurallarının bir norm olarak kabul edilmesiyle gösterir; o norm ise deneyin kendisinden çıkmaz. Quine'ın kendisinin de epistemolojideki normatif boyutu tamamen terk edip etmediği tartışmalıdır. Çoğu doğalcı epistemolog bugün, normatif soruların bilişsel bilimin bulgularıyla bilgilendirilmesi gerektiğini, ama onlara indirgenemeyeceğini savunur. Bu tartışma Ders Ç4.13'te ayrıntılı işlenecek.

İtiraz 5: Tek bir soru çoğu zaman yeter

Tez dört sorunun birlikte sorulmasını istiyor. Ama dersin kendi basit örneğinde, deprem mesajını çürütmek için sınır sorusu tek başına yetiyor: bir depremin günü bugün güvenilir biçimde önceden bildirilemiyorsa, kaynağa ya da gerekçeye bakmaya gerek kalmaz. Değerlendirme pahalı bir iştir; en ucuz çürüten soruyu bulup orada durmak daha akılcı değil midir?

Cevap: İtiraz, değerlendirmenin iki türünü ayırmamızı sağlıyor. Bir iddiayı reddetmek için tek bir soru yetebilir: dört koşuldan biri açıkça sağlanmıyorsa, iddia bilgi değildir. Ama bir iddiayı kabul etmek, dört sorunun her birinden geçmesini gerektirir; çünkü kaynağı güvenilir, gerekçesi güçlü görünen bir iddia, sınır sorusunda hâlâ düşebilir. Ayrıca reddederken bile öbür soruları sormanın bir değeri vardır: teyzeye yalnızca "depremin günü bilinemez" demek, onun bir sonraki mesajda neye dikkat etmesi gerektiğini göstermez; kaynağın neden yanıldığını da göstermek, gelecekteki iddiaları değerlendirmenin aracını verir. Argümanın sonucu bu yüzden kabul için yapılan değerlendirmeyle sınırlandırıldı. Bu asimetri Ders Ç0.4'teki sağlamlık tanımına benzer: bir argümanın sağlam olmadığını göstermek için tek bir yanlış öncül yeter, sağlam olduğunu göstermek için ise bütün öncüllerin doğru olması gerekir.

Örnekler

Basit örnek: deprem mesajı

Giriş örneğindeki teyzenin iddiasını dört soruya ayıralım.

Bilgi sorusu: Teyze depremin salı günü olacağını "biliyor" mu? Bilgi olgusaldır; deprem salı günü olmazsa, teyze bilmiyordu. Deprem salı günü olsa bile, aşağıdaki sorulara verilen cevaplar onun bildiğini değil, şanslı olduğunu gösterebilir.

Gerekçe sorusu: Teyzenin inancının gerekçesi nedir? İki şey sunuyor: mesajın çok paylaşılması ve mesajda adı geçen kişinin profesör olması. Ders Ç0.8'deki araçlarla bakarsak, birincisi bir çoğunluğa başvuru, ikincisi bir otoriteye başvurudur. Otoriteye başvuru meşru olabilir, ama ancak kaynak gerçekten o konuda uzmansa, gerçekten bunu söylemişse ve alanındaki uzlaşıyı temsil ediyorsa.

Kaynak sorusu: Kaynak kim? Mesajı ilk kim yazdı? "Profesör" gerçekten var mı, gerçekten bunu söyledi mi, ve hangi alanda profesör? Bu soruların cevabı belirsizse, kaynak tanıklık zincirinin pek çok halkası kopuktur. Ayrıca teyzenin "geçen sefer de söylemişlerdi" sözü ilginç bir şeye işaret ediyor: geçen sefer söylenen şey doğru çıktı mı? Bir kaynağın geçmiş başarısı, onun güvenilirliği hakkında bir kanıttır.

Sınır sorusu: Bir depremin gününü önceden bilmek bugün mümkün mü? Kavramlar bölümünde gördüğümüz gibi, bugünkü bilimsel bilgiye göre bunun güvenilir bir yöntemi yoktur. Bu, dört sorunun en güçlü cevabıdır ve öbürlerini belirler: bir depremin gününü kimse güvenilir biçimde önceden bilemiyorsa, bunu bildirdiğini iddia eden bir kaynak, profesör olsa bile, büyük olasılıkla ya yanlış aktarılmıştır ya da yanılmaktadır. Babanın "bilemesek de hazırlıklı olmak gerekir" sözü ise epistemolojiden pratik akla geçen önemli bir adımdır: bir şeyi bilmesek de, onun olasılığına göre davranabiliriz. Bu adım Ders Ç6.4'te bilgi ile eylem arasındaki ilişki işlenirken incelenecek.

Orta örnek: ürün yöneticisinin "biliyoruz"u

Bir yazılım şirketinin ürün yöneticisi bir toplantıda şöyle diyor: "Müşterilerimizin bu yeni özelliği istediğini biliyoruz. Satış ekibi her görüşmede bunu duyuyor ve rakiplerimizin hepsi bu özelliği eklemiş." Ekip bu özelliği geliştirmek için üç ay harcamaya hazırlanıyor.

Dört soruyu uygulayalım. Bilgi: "biliyoruz" çok güçlü bir kelime. Ürün yöneticisi gerçekten biliyor mu, yoksa güçlü bir inanca mı sahip? Gerekçe: iki gerekçe sunuluyor. Satış ekibinin duydukları ve rakiplerin davranışı. Kaynak: satış ekibi bir tanıklık kaynağıdır ve bu kaynağın bilinen bir yanlılığı olabilir. Satış ekibi en çok, satın almayı düşünen ve bir eksiklikten şikâyet eden müşterilerle konuşur; mevcut müşterilerin çoğuyla ya da ürünü kullanmayı bırakanlarla konuşmaz. Bu, Ders Ç0.7'deki yanlı örneklem sorununun bir örneğidir. Rakiplerin davranışı ise ayrı bir kaynaktır ve onlar da aynı yanlı bilgiye dayanıyor olabilir. Sınır: müşterilerin ne istediğini bilmek mümkün mü? İnsanların bir özelliği istediklerini söylemeleri ile onu gerçekten kullanmaları farklı şeylerdir; söylenen tercihler ile gösterilen davranış arasındaki fark, bu tür bilginin bir sınırıdır.

Bu örnekte dört sorunun cevapları birbirini etkiliyor. Kaynak sorusunun cevabı, yani satış ekibinin yanlı bir örneklemle konuşması, gerekçe sorusunun cevabını zayıflatıyor. Sınır sorusunun cevabı, yani söylenen ile yapılan arasındaki fark, hangi kaynağın daha iyi olacağını gösteriyor: mevcut müşterilerin ürünü nasıl kullandığına dair veriler. Bu verilerle desteklenmiş bir inanç, belki hâlâ "bilgi" olmaz, ama üç aylık bir yatırım kararı için çok daha iyi bir gerekçedir. Toplantının vereceği en iyi karar, belki özelliği hemen geliştirmek değil, onun bilgi iddiasını sınamak için küçük bir deneme yapmaktır.

Gerçek hayat örneği: görgü tanığının "biliyorum"u

Bir mahkemede bir görgü tanığı, sanığı olay yerinde gördüğünü söylüyor: "Onu gördüm, yüzünü biliyorum, kesinlikle o." Görgü tanığı tanıklığı, mahkemelerin uzun süre çok güçlü bir kanıt saydığı bir kanıt türüdür. Ama yirminci yüzyılın sonlarından itibaren biriken iki tür kanıt, bu güveni sarstı. Birincisi, psikoloji araştırmaları: Elizabeth Loftus ve başka araştırmacıların çalışmaları, insan belleğinin bir kayıt cihazı gibi değil, yeniden kurulan bir süreç gibi çalıştığını ve olaydan sonra verilen bilgilerin, örneğin yönlendirici soruların, hatıraları değiştirebileceğini gösterdi. İkincisi, adli hatalar: DNA analizinin yaygınlaşmasıyla birlikte, ABD'de daha önce mahkûm edilmiş ve sonradan DNA kanıtıyla aklanan kişilerin davaları incelendi ve bu davaların yaklaşık üçte ikisinde yanlış görgü tanığı teşhisinin rol oynadığı ortaya çıktı; Innocence Project'in derlemesinde bu, yanlış mahkûmiyete en sık katkıda bulunan etkendir.

Dört soru bu durumu açıkça ayırır. Bilgi: tanık sanığı gerçekten "biliyor" mu, yoksa kendinden emin bir inanca mı sahip? Kesinlik duygusu tek başına bilginin güvencesi değildir, ama araştırmalar burada bir ayrım yapar. Adil yürütülmüş bir ilk teşhiste dile getirilen yüksek güven, doğrulukla güçlü biçimde ilişkilidir; adil teşhiste sıralamada tek bir şüpheli bulunur ve teşhisi yöneten kişi şüphelinin kim olduğunu bilmez. Güven teşhisten sonra, örneğin bir geri bildirimle ya da duruşma salonunda yükseldiğinde ise doğruluğun göstergesi olmaktan çıkar. Tanığın mahkemedeki "kesinlikle o" cümlesi bu ikinci türdendir; asıl soru, ilk teşhiste ne kadar emin olduğudur. Gerekçe: tanığın inancının gerekçesi, olay anındaki algısı ve o algının belleğidir. Kaynak: algı ve bellek, iki ayrı kaynak olarak, her biri kendi koşullarında güvenilir ya da güvenilmez olabilir. Işık nasıldı, mesafe ne kadardı, tanık ne kadar süre baktı, stres altında mıydı, olaydan sonra kendisine ne gösterildi? Sınır: belirli koşullarda, örneğin kısa bir bakış ve yüksek stres altında, bir yüzü güvenilir biçimde tanımanın bir sınırı var mı?

Bu örnek, dört sorunun yalnızca felsefi değil, insan hayatlarını etkileyen sorular olduğunu gösteriyor. Mahkemelerin görgü tanığı tanıklığını değerlendirme biçimleri, bu araştırmalar ışığında bazı ülkelerde değiştirildi: teşhis işlemlerinin nasıl yapılacağına dair kurallar konuldu, tanığın ilk teşhis anındaki güven düzeyinin kaydedilmesi önerildi. Bu değişiklikler, kaynak ve sınır sorularına verilen bilimsel cevapların, bilgi ve gerekçe sorularına verilen kurumsal cevapları nasıl dönüştürebildiğinin bir örneğidir. Tanıklık ve bellek, Modül Ç2'de ayrıntılı işlenecek.

Araç kartı: Dört Soru Haritası

Özet

• Epistemoloji, bilginin doğasını, kaynaklarını, gerekçelendirilmesini ve sınırlarını inceleyen felsefe dalıdır; konusu yalnızca bilimsel değil, gündelik bilgidir.
• Bilgi sorusu bilmenin ne olduğunu sorar: bilgi olgusaldır, yani doğruluk gerektirir, ama doğru inanç da her zaman bilgi değildir.
• Gerekçe sorusu bir inanca inanmak için iyi bir neden olup olmadığını sorar; gerekçeli bir inanç yanlış, gerekçesiz bir inanç doğru çıkabilir.
• Kaynak sorusu bilginin algı, bellek, akıl, içebakış ve tanıklık gibi kaynaklardan hangi koşullarda gelebileceğini sorar.
• Sınır sorusu neyin bilinebilir olduğunu sorar; şüphecilik bu soruya verilebilecek en radikal cevaptır.
• Epistemoloji öncelikle normatif bir alandır: insanların nasıl inandığını değil, nasıl inanmaları gerektiğini sorar, ama betimleyici bulgularla bilgilenir.
• Ölçüt sorunu, bilginin ölçütünü bilmek için neyi bildiğimizi, neyi bildiğimizi bilmek için de ölçütü bilmemiz gerekiyormuş gibi görünmesidir; yöntemciler ölçütten, tikelciler örneklerden başlar.
• Dört soru bir döngü oluşturur; bir bilgi iddiası değerlendirilirken birlikte sorulmalı ve cevapları tutarlılık açısından sınanmalıdır.