Kavram analizi ve karşı-örnek yöntemi

Giriş

Bir şirketin insan kaynakları birimi yeni bir izin yönetmeliği hazırlıyor: "Çalışanlar, birinci derece aile üyelerinin vefatı hâlinde üç gün ücretli izin kullanır." Yönetmelik yürürlüğe girdikten bir hafta sonra ilk başvurular geliyor. Bir çalışan, kendisini büyüten teyzesinin vefatı için izin istiyor. Bir başkası, on beş yıldır birlikte yaşadığı ama resmî olarak evli olmadığı partnerinin annesi için. Bir üçüncüsü, evlat edindiği çocuğunun biyolojik babası için. İnsan kaynakları müdürü her başvuruda aynı soruyla karşılaşıyor: "Bu kişi birinci derece aile üyesi mi?" Yönetmeliği yazanlar bu kelimenin ne demek olduğunu bildiklerini sanıyorlardı. Ama kelime, gerçek durumlarla karşılaştığında, sınırlarının hiç de açık olmadığını gösterdi.

Bu deneyim felsefenin en eski yöntemlerinden birinin gündelik bir versiyonudur. Bir kavramı tanımlamaya çalışırsın; tanımın uymadığı bir durum çıkar; tanımı düzeltirsin; yeni bir durum çıkar. Sokrates bu yöntemi Atina sokaklarında "cesaret nedir?", "dindarlık nedir?", "bilgi nedir?" sorularıyla uyguladı. Bu ders, o yöntemi bir araç olarak öğretiyor: bir kavramın uygulanması için gerekli ve yeterli koşulları aramak ve önerilen her tanımı bir karşı-örnekle sınamak. Bu aracı burada öğrenmenin bir nedeni var. Bir sonraki modülde "bilgi" kavramını tam bu yöntemle inceleyeceğiz. Felsefe tarihinin en ünlü karşı-örneklerinden bazıları o modülde karşımıza çıkacak ve bu dersin aracı olmadan onları anlamak zordur.

Bu dersin kazanımları:

• Gerekli ve yeterli koşul, klasik tanım, karşı-örneğin iki türü, aile benzerliği ve sınır belirsizliği kavramlarını açıklarsın. (anla)
• Önerilen bir tanımı gerekli-yeterli koşullar biçiminde yazar ve onu her iki yönden çürüten karşı-örnekler kurarsın. (uygula)
• Bir tanımın başarısızlığının yanlış koşullardan mı, yoksa kavramın klasik tanıma uymamasından mı kaynaklandığına gerekçeli karar verirsin. (değerlendir)

Kavramlar

Bu derste sekiz kavramla çalışacağız. İlk dördü yöntemin kendisini kurar: koşullar, klasik tanım, karşı-örnek ve düşünce deneyi. Sonraki dördü yöntemin sınırlarını gösterir: tanım türleri, aile benzerliği, prototipler ve sınır belirsizliği.

Bu iki kavramla Ders Ç0.5'te koşullu önermeler üzerinden tanışmıştık: "P ise Q" ifadesinde P, Q için yeterli; Q, P için gerekli koşuldur. Kavramlar için de aynı ilişki geçerlidir. Üçgen olmak için üç kenarlı olmak gereklidir: üç kenarı olmayan hiçbir şey üçgen değildir. Bir kare olmak, bir dikdörtgen olmak için yeterlidir: her kare bir dikdörtgendir. Ama kare olmak dikdörtgen olmak için gerekli değildir, çünkü kare olmayan dikdörtgenler vardır. Üç kenarlı olmak da üçgen olmak için yeterli değildir: üç kenarı olup kenarları birbirine değmeyen bir şekil, üçgen değildir. Bir koşulun gerekli mi yeterli mi olduğunu karıştırmak, kavramlarla ilgili akıl yürütmenin en sık hatalarından biridir; Ders Ç0.5'teki "yalnızca ... ise" tuzağı bu hatanın dil düzeyindeki biçimiydi.

Felsefe kitaplarındaki en bilinen klasik tanım örneği İngilizcedeki "bachelor" kelimesidir: bir kişi ancak ve ancak evlenmemiş, yetişkin bir erkekse "bachelor"dır. Bu tanım her koşulu tek tek gerekli sayar: evli bir erkek, bir çocuk ya da evlenmemiş bir kadın "bachelor" sayılmaz. Bütün koşulları birlikte de yeterli sayar. Türkçedeki "bekâr" ise daha geniştir: Türk Dil Kurumu onu "evlenmemiş kimse" diye tanımlar ve cinsiyet koşulu koymaz. Aynı tanımın bir dilde tutup ötekinde tutmaması, bir sözlük tanımına karşı-örneğin kelimenin fiilî kullanımına göre kurulduğunu gösterir. Bu tanım biçimi Ders Ç0.6'da gördüğümüz tümel niceleyiciyle ve Ders Ç0.5'teki karşılıklı koşulluyla yazılabilir: her x için, x "bachelor"dır ancak ve ancak x evlenmemiştir, x yetişkindir ve x erkektir. Bu biçimsel yapı önemlidir, çünkü bir sonraki kavramın, yani karşı-örneğin, neden bu kadar güçlü bir araç olduğunu açıklar. Klasik tanım bir tümel iddiadır ve Ders Ç0.6'da gördüğümüz gibi, tümel bir iddia tek bir karşı-örnekle çürür.

Klasik tanımın kökeni Antik Yunan'a, özellikle Platon'un Sokratik diyaloglarına uzanır. Sokrates muhataplarına "X nedir?" diye sorar ve onların örnek vermesini kabul etmez; örneklerin hepsini X yapan ortak şeyi ister. Aristoteles ise tanımı cins ve tür farkı (genus ve differentia) üzerinden kurdu: insan, akıllı bir hayvandır; "hayvan" cinsi, "akıllı" tür farkıdır. Bu yaklaşım iki bin yıldan uzun süre mantığın ve bilimin tanım anlayışına yön verdi ve hâlâ sözlüklerin, yasaların ve bilimsel sınıflandırmaların büyük kısmının arkasında durur.

Ders Ç0.4'te karşı-örneği bir argüman biçiminin geçersizliğini göstermek için kullandık. Burada aynı fikir bir tanımı sınamak için kullanılıyor, ama iki yönde. Birinci yön, tanımın fazla geniş olduğunu gösterir: tanım, kavrama girmeyen bir şeyi de içeri alıyor. "İnsan, iki ayaklı tüysüz bir hayvandır" tanımına, Antik Çağ'dan kalma bir anekdota göre, Diyojen tüyleri yolunmuş bir tavukla cevap vermiş: "İşte Platon'un insanı." Tavuk tanımın koşullarını sağlıyor ama insan değil; tanım yeterli değildir. İkinci yön, tanımın fazla dar olduğunu gösterir: tanım, kavrama giren bir şeyi dışarıda bırakıyor. "Kitap, ciltlenmiş basılı sayfalardan oluşan bir eserdir" tanımı, bir e-kitabı ya da el yazması bir kitabı dışarıda bırakır. Bunlar kitap sayılıyorsa, "basılı" ve "ciltlenmiş" koşulları gerekli değildir.

İki yönü ayırmak, bir tanımı nasıl düzelteceğimizi gösterdiği için önemlidir. Tanım fazla genişse, yeni bir koşul eklemek gerekir: Diyojen'in tavuğuna karşı "geniş ve yassı tırnakları olan" koşulunun eklendiği anlatılır, ama bu ekleme de bir yamadan öteye geçmez. Tanım fazla darsa, bir koşulu çıkarmak ya da gevşetmek gerekir. Bir tanım bir yönden düzeltildiğinde öbür yönden yeni bir karşı-örneğe açık hâle gelebilir. Kavram analizi bu iki yön arasında gidip gelen bir süreçtir. Bazen bu süreç bir dengeye ulaşır; bazen hiçbir tanım her iki yönden gelen karşı-örneklere aynı anda dayanamaz.

Bir tanımı sınamak için gerçek bir karşı-örnek bulmak gerekmez; tutarlı bir biçimde tasarlanabilen bir durum yeter. Çünkü klasik tanım, Ders Ç0.6'daki kiplik diliyle, yalnızca fiilî durumlar hakkında değil, olası bütün durumlar hakkında konuşur: "x bekârdır ancak ve ancak..." ifadesi, bütün olası bekârlar için geçerli olmayı iddia eder. Bu yüzden felsefeciler, gerçekte hiç yaşanmamış ama tutarlı biçimde düşünülebilen durumlar kurarlar. Bu durumların değeri, onlar hakkındaki yargılarımızdan, yani kavramın o duruma uygulanıp uygulanmadığına dair sezgilerimizden gelir. "Bu kişi bu durumda bir şey biliyor mu?" sorusuna çoğumuzun aynı cevabı vermesi, o cevabın kavram hakkında bir şey gösterdiği varsayımına dayanır. Bu varsayım tartışmalıdır ve aşağıda birinci itiraz olarak ele alınıyor.

Her tanım aynı türden değildir ve bir tanıma karşı-örnek kurmanın ne anlama geldiği, onun türüne bağlıdır. Bir sözlük tanımına karşı-örnek, kelimenin gerçek kullanımında tanıma uymayan bir durumdur. Ama şartlı bir tanıma karşı-örnek kurulamaz. Bir matematikçi "bu kitapta 'küme' kelimesini şu anlamda kullanacağım" diyorsa, onun tanımı doğru ya da yanlış değildir, yalnızca kullanışlı ya da kullanışsızdır. Kesinleştirici tanım ise ikisinin arasındadır: giriş örneğindeki izin yönetmeliği, "aile" gibi belirsiz bir kelimeye, ücretli izin hakkı gibi belirli bir amaç için bir sınır çizmeye çalışıyordu. Böyle bir tanım, kelimenin gündelik kullanımına tamamen uymak zorunda değildir; ama amacına hizmet etmesi ve keyfî görünmemesi gerekir. Kuramsal tanım, felsefenin en çok ilgilendiği türdür: "bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır" önerisi bir kuramsal tanımdır ve bilginin ne olduğu hakkında bir iddiada bulunur. Kavram analizinin karşı-örnek yöntemi en çok sözlük ve kuramsal tanımlara uygulanır.

Wittgenstein, ölümünden sonra 1953'te yayımlanan Felsefi Soruşturmalar'da, klasik tanım anlayışına güçlü bir itiraz yöneltti. Oyunları düşün, dedi: tahta oyunları, kart oyunları, top oyunları, yarışma oyunları. Hepsinde ortak bir şey var mı? Bazılarında kazanma ve kaybetme var, ama tek başına oynanan bazı oyunlarda yok. Bazıları beceri ister, bazıları şans. Bazılarında rekabet var, bir çocuğun topu duvara atıp tutmasında yok. Wittgenstein'a göre oyunları birbirine bağlayan şey ortak bir öz değil, bir ailenin üyeleri arasındaki benzerlikler gibi, birbirine örtüşen ve kesişen benzerliklerin bir ağıdır: bir kardeşin gözleri babasına, burnu annesine, yürüyüşü dedesine benzer, ama ailenin bütün üyelerinde ortak tek bir özellik yoktur. Bu itiraz doğruysa, bazı kavramlar için gerekli ve yeterli koşullar aramak boşuna bir çabadır: bulunacak bir öz yoktur.

Wittgenstein'ın felsefi itirazı, 1970'lerde psikolojide deneysel bir destek buldu. Psikolog Eleanor Rosch ve arkadaşlarının çalışmaları, insanların kategorileri eşit üyeliklerle değil, merkezden çevreye doğru derecelenen üyeliklerle düşündüğünü gösterdi. Katılımcılar serçeyi, penguen ya da tavuktan "daha iyi bir kuş örneği" olarak değerlendirdiler; bir sandalyeyi, bir telefondan "daha iyi bir mobilya örneği" saydılar; Rosch'un 1975 tarihli mobilya listesinde telefon altmış öğenin sonuncusuydu. Klasik tanım anlayışında bir şey ya kuştur ya değildir; penguen de serçe kadar kuştur. Prototip kuramına göre ise kategoriler iç yapılıdır ve çoğu zaman bulanık sınırlıdır: bazı üyeler daha merkezî, bazıları daha kenardadır. Bu bulgu kavram analizi için önemlidir. Bir kavramın kenarındaki durumlar hakkında insanların sezgileri belirsiz ya da tutarsız olabilir. Karşı-örnek yöntemi sık sık bu kenar durumlarla çalıştığı için, zaman zaman sezgilerin en az güvenilir olduğu yerde iş görmek zorunda kalır. Ama dikkat: Sharon Armstrong, Lila Gleitman ve Henry Gleitman 1983'te aynı tipiklik etkisini "tek sayı" gibi kesin tanımlı bir kavramda da buldular; katılımcılar 3'ü 447'den daha iyi bir tek sayı örneği saydı. Tipiklik tek başına klasik tanımın yokluğunu göstermez.

Ders Ç0.2'de muğlaklık (vagueness) adıyla kısaca gördüğümüz ve anlam kaymasından ayırdığımız olguyu bu derste, kavram analizindeki rolünü vurgulamak için sınır belirsizliği diye anıyoruz. Ders Ç0.8'deki belirsizlik safsataları ise çok anlamlılıktan (ambiguity), yani anlam kayması ile bütün ve parça ilişkisindeki belirsizlikten doğuyordu. Burada sınır belirsizliğini, kavram analizi için ciddi bir sorun olarak ele alıyoruz. Antik Çağ'dan beri bilinen yığın paradoksu (sorites) bu sorunu çarpıcı biçimde gösterir. Bir milyon kum tanesi bir yığındır. Bir yığından tek bir tane çıkarmak, onu yığın olmaktan çıkarmaz. Bu iki öncülü tekrar tekrar uygularsak, tek bir kum tanesinin, hatta hiç tanenin, bir yığın olduğu sonucuna varırız. Her adım geçerli görünür ve öncüller doğru görünür, ama sonuç açıkça yanlıştır. Ders Ç0.4'teki tablo bize söylüyor ki geçerli bir argümanın sonucu yanlışsa öncüllerden biri yanlış olmalıdır. Hangisi? Kesin bir sınır çizmek, yani "şu kadar taneden azı yığın değildir" demek keyfî görünür. Sınır çizmemek ise paradoksu kabul etmek demektir. Sınır belirsizliği, klasik tanımın "ancak ve ancak" diliyle temsil edilmesi zor bir olgudur. "Kel" kavramına gerekli ve yeterli koşullarla bir tanım vermek, kesin bir saç sayısı belirlemeyi gerektirir ve bu, kavramın gündelik kullanımına sadık değildir.

Argüman

Bu dersin tezi iki parçalıdır: karşı-örnek yöntemi bir tanımı çürütmek için güçlü bir araçtır, ama her kavramın klasik bir tanımı olduğunu varsaymamalıyız. Tezi standart biçimde kuralım.

1. Gerekli ve yeterli koşullarla verilen bir tanım bir tümel iddiadır: her olası durum için, bir şey o kavrama ancak ve ancak tanımın koşullarını sağlıyorsa girer.
2. Bir tümel iddia, tek bir karşı-örnekle çürür.
3. Bir kavramın yetkin kullanıcılarının, belirli bir durumun o kavrama girip girmediğine dair yargıları, kavramın içeriği hakkında güvenilir bir kanıttır.
4. (Ara sonuç, 1–3'ten) Önerilen bir tanım, ona uyan ama kavrama girmeyen ya da kavrama giren ama ona uymayan tek bir durumla, gerçek ya da tutarlı biçimde düşünülebilen, çürütülebilir.
5. Bazı kavramların örneklerinde ortak bir öz bulunmaz ya da kavramın sınırları ilke olarak belirsizdir.
6. Bir kavramın klasik tanımı olup olmadığı önceden bilinemez; tanım girişimlerinin farklı yönlerden sistemli biçimde başarısız olması, kavramın 5'teki türden olduğuna dair bir kanıttır.

Sonuç: Karşı-örnek yöntemi, bir kavrama önerilen klasik tanımı çürütmek için güçlü bir araçtır; ama bir kavramı klasik biçimde tanımlama girişimlerinin art arda başarısız olması, her zaman doğru tanımın henüz bulunamadığını değil, kavramın klasik tanıma uymadığını da gösterebilir.

Argümanın ilk dört satırı karşı-örnek yönteminin gücünü kurar. Birinci öncül, klasik tanımın mantıksal yapısını hatırlatır. İkinci öncül, Ders Ç0.6'nın tümel önermeler hakkındaki dersidir. Üçüncü öncül, yöntemin dayandığı kanıt kaynağını söyler: kavram kullanıcılarının durumlar hakkındaki yargıları. Bu üçü birlikte, bir tanımın tek bir iyi seçilmiş durumla çürütülebileceği sonucunu verir. Beşinci öncül ise bu gücün sınırını çizer. Wittgenstein'ın aile benzerliği fikri doğruysa, bazı kavramlar için gerekli ve yeterli koşullar aramak, var olmayan bir şeyi aramaktır. Sınır belirsizliği gerçekse, bazı kavramların kenar durumları için kesin bir "evet" ya da "hayır" yoktur. Sonuç bu iki gerçeği birleştirir: yöntem, dayandığı sezgi sağlam olduğu ölçüde, bir tanımı çürütmede güçlüdür, ama başarısızlıkların birikmesi iki farklı biçimde yorumlanabilir.

Bu son ayrım pratikte önemlidir. Bir kavramı tanımlama girişimleri art arda karşı-örneklere çarpıyorsa, iki tepki mümkündür. Birincisi, "daha iyi bir tanım bulmalıyız" demektir. İkincisi, "belki bu kavramın klasik bir tanımı yoktur; belki onu başka türlü, prototiplerle, örneklerle ya da bir benzerlik ağıyla anlamalıyız" demektir. Hangi tepkinin doğru olduğu kavramdan kavrama değişir. Matematik kavramları, örneğin "asal sayı", kesin klasik tanımlara sahiptir. "Oyun" gibi gündelik kavramlar belki sahip değildir. Felsefenin büyük kavramlarının, örneğin bilgi, adalet, nedensellik kavramlarının hangi gruba girdiği ise tartışmalıdır ve bu tartışma, akademinin bir sonraki modülünde "bilgi" kavramı için yeniden açılacak.

En tartışmalı öncül: Üçüncü öncül. Kavram analizinin bütün yöntemi, insanların belirli durumlar hakkındaki yargılarına, yani sezgilerine güvenir. Bir felsefeci bir düşünce deneyi kurar ve "bu kişi bu durumda bir şey biliyor mu?" diye sorar; okuyucuların çoğu "hayır" derse, bu cevap tanımın bir karşı-örneği sayılır. Ama bu sezgiler kimin sezgileridir? Felsefe profesörlerinin mi, belirli bir kültürün mü, belirli bir dilin konuşucularının mı? Sezgiler kişiden kişiye ya da kültürden kültüre değişiyorsa, onları bir kavramın evrensel içeriği hakkında kanıt saymak zorlaşır. Bu soru son yirmi beş yılda deneysel felsefe adlı bir hareketin merkezine oturdu ve aşağıda birinci itiraz olarak ele alınıyor. Öncül bu yüzden daha ölçülü okunmalıdır: kavram kullanıcılarının yargıları güvenilir bir kanıttır, ama yanılmaz değildir. Belirli bir yargının ne kadar yaygın ve ne kadar sağlam olduğu ayrıca sınanabilir.

İtirazlar ve cevaplar

İtiraz 1: Sezgiler kültüre göre değişir

Kavram analizi, felsefecilerin belirli düşünce deneyleri hakkındaki sezgilerini veri olarak kullanır. Ama 2001'de Jonathan Weinberg, Shaun Nichols ve Stephen Stich'in yayımladığı bir çalışma, bilgiyle ilgili ünlü bir düşünce deneyine verilen cevapların katılımcıların kültürel arka planına göre değiştiğini öne sürdü. Eğer sezgiler kültüre göre değişiyorsa, felsefecilerin "sezgilerimiz" dediği şey aslında belirli bir grubun, çoğunlukla Batılı ve eğitimli bir azınlığın sezgileridir ve bir kavramın evrensel içeriği hakkında hiçbir şey söylemez.

Cevap: Bu itiraz kavram analizine yöneltilen en ciddi itirazlardan biridir ve deneysel felsefe hareketini başlatan önemli çalışmalardan biri oldu. Ama sonraki araştırmalar tabloyu karmaşıklaştırdı. Edouard Machery ve arkadaşlarının 2017'de yayımladığı ve Brezilya, Hindistan, Japonya ve ABD'den, yani üç kıtadaki dört ülkeden katılımcıları kapsayan bir çalışma, aynı türden bir düşünce deneyine verilen cevapların kültürler arasında şaşırtıcı ölçüde benzer olduğunu buldu. Üstelik 2001 çalışmasını aynı vaka metniyle doğrudan tekrarlayan iki çalışma, Minsun Kim ile Yuan Yuan'ın ve Hamid Seyedsayamdost'un 2015 tarihli çalışmaları, kültürler arası farkı bulamadı. Ama tartışma kapanmış değildir: bazı sezgiler kültürler arasında sağlam görünürken, bazıları cevaplayanın kişiliğine, soruların sırasına ya da düşünce deneyinin anlatılış biçimine duyarlı çıkabilir. Bu itirazdan çıkarılacak ders, sezgileri terk etmek değil, onları sınanabilir veriler olarak ele almaktır. Bir sezginin bir karşı-örnek olarak kullanılmasından önce, onun ne kadar yaygın ve ne kadar sağlam olduğu sorulabilir; deneysel felsefe tam olarak bu soruyu sormanın yollarını geliştiriyor. Sezgilerin kanıt değeri Ders Ç2.12'de ayrıntılı işlenecek.

İtiraz 2: Bazı kavramların ortak bir özü yoktur, bu yüzden yöntem boşa çalışır

Wittgenstein'ın oyun örneği, bazı kavramların gerekli ve yeterli koşullarla tanımlanamayacağını gösteriyor. Karşı-örnek yöntemi her yeni tanım önerisini çürütür ve sonunda elimizde hiçbir tanım kalmaz. Bu, yöntemin sonsuz bir çürütme döngüsüne girdiği ve hiçbir olumlu sonuç üretmediği anlamına gelir. Bu durumda yöntem, kavramı anlamamıza değil, yalnızca onu anlayamadığımızı tekrar tekrar görmemize yarar.

Cevap: İtirazın iki zayıf noktası var. Birincisi, Wittgenstein'ın kendi örneğine, yani "oyun" kavramına bile, klasik bir tanım önerilmiştir. Filozof Bernard Suits, 1978'de yayımlanan The Grasshopper adlı kitabında, oyun oynamayı "gereksiz engelleri aşmaya yönelik gönüllü bir girişim" olarak tanımladı ve bu tanımı Wittgenstein'ın saydığı türlü oyunlara karşı savundu. Suits'in tanımının başarılı olup olmadığı tartışmalıdır, ama örnek, bir kavramın tanımsız olduğu hükmünün kendisinin de karşı-örneklere açık olduğunu gösterir: tanımsız sanılan bir kavram için iyi bir tanım bulunabilir. İkincisi, yöntemin başarısızlıkları da olumlu bir bilgi üretir. Bir tanım önerisinin hangi karşı-örnekle neden çöktüğünü görmek, kavramın hangi özelliklere duyarlı olduğunu gösterir. "Bilgi" kavramına yönelik başarısız tanım girişimleri, bir sonraki modülde göreceğimiz gibi, bilginin şansla ilişkisi hakkında çok şey öğretti. Hiçbir tanım ayakta kalmasa bile, karşı-örnekler kavramın haritasını çizer.

İtiraz 3: Analizin paradoksu

Bir kavram analizi doğruysa, analiz eden ifade ile analiz edilen ifade aynı anlama gelir. O zaman analiz bilgi vermez: "bekâr, evlenmemiş kimsedir" demek, "bekâr, bekârdır" demekle aynıdır. Analiz bilgi veriyorsa, iki ifade farklı anlama gelir ve o zaman analiz yanlıştır. Demek ki bir analiz ya doğru ama önemsiz, ya da önemli ama yanlıştır. Bu ikilem ilk kez 1942'de, C. H. Langford'un G. E. Moore'un felsefesi üzerine yazdığı bir yazıda açıkça ortaya kondu ve "analizin paradoksu" adıyla bilinir.

Cevap: Bu paradoksa önerilen en yaygın cevap, Ders Ç0.1'in teknik katmanında karşılaştığımız Frege'nin anlam ve gönderim ayrımına dayanır. Analiz eden ifade ile analiz edilen ifade aynı şeyi gösterebilir ama bunu farklı biçimlerde, farklı bir yoldan gösterebilir. "Sabah yıldızı akşam yıldızıdır" cümlesi, iki ifade aynı gezegeni gösterdiği için doğrudur; ama bilgi verir, çünkü aynı gezegene iki farklı yoldan ulaşırız. Benzer biçimde, "bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır" önerisi doğru olsaydı bile bilgi verirdi, çünkü "bilgi" kelimesini kullanan herkesin, bu kavramın bu üç bileşene ayrılabildiğini açıkça bilmesi gerekmez. Kavramı yetkin biçimde kullanmak ile onun yapısını açıkça ifade edebilmek farklı yeteneklerdir. Bir kişi dilbilgisi kurallarını açıkça bilmeden dilini doğru konuşabilir; kavram analizi, örtük olarak bildiğimiz bir şeyi açık hâle getirmeye çalışır. Bu cevap paradoksu tamamen çözüp çözmediği konusunda tartışmalıdır, ama analizin neden hem doğru hem bilgilendirici olabileceğine dair makul bir açıklama sunar.

İtiraz 4: Yanlış olan tanım değil, sezgi olabilir

Ders, bir tanıma uymayan tek bir sezgisel durumun tanımı çürüttüğünü söylüyor. Ama neden sezgiyi tanımdan daha güvenilir sayalım? Filozof Brian Weatherson, 2003'te yayımlanan "What Good Are Counterexamples?" makalesinde, basit, sistemli ve güçlü bir kuramın, ona aykırı tek bir sezgiye karşı korunmaya değer olabileceğini savundu. Weatherson'a göre bir kuram yeterince iyiyse, ona aykırı sezgiyi reddetmek, yani felsefecilerin deyişiyle "kurşunu ısırmak", akılcı bir seçenek olabilir. Bu doğruysa, karşı-örnek yönteminin "tek karşı-örnek yeter" ilkesi fazla güçlüdür.

Cevap: İtiraz, yöntemin dayandığı varsayımı açığa çıkarıyor: karşı-örneğin gücü, onun dayandığı sezginin gücüne bağlıdır. Bu dersin ikinci öncülü mantıksal bir ilkedir ve doğrudur: bir tümel iddia, gerçekten geçerli bir karşı-örnekle çürür. Tartışılan şey, belirli bir durumun gerçekten bir karşı-örnek olup olmadığıdır. Bunu belirleyen sezgidir ve sezgi yanılabilir. Felsefede bu durum için önerilen yöntem, John Rawls'tan beri "yansıtıcı denge" (reflective equilibrium) diye anılır: sezgiler ile genel ilkeler karşılıklı olarak birbirini düzeltir. Bazen sezgi kuramı düzeltir, bazen kuram sezgiyi. Hangisinin ağır basacağı, sezginin ne kadar yaygın ve ne kadar sağlam olduğuna ve kuramın ne kadar açıklayıcı olduğuna bağlıdır. Neredeyse herkesin paylaştığı, düşündükçe güçlenen bir sezgiyi reddetmenin bedeli yüksektir. Belirsiz bir kenar durumundaki bir sezgiyi reddetmek ise ucuzdur. Bu tartışma bir sonraki modülde, bilgi kavramına yönelik ünlü karşı-örnekler üzerinden ve Ders Ç2.12'de sezgilerin kanıt değeri üzerinden yeniden açılacak.

Örnekler

Basit örnek: kitap nedir?

Bir kütüphane, koleksiyonuna neyi "kitap" olarak kaydedeceğine karar vermek istiyor. İlk öneri: "Kitap, ciltlenmiş basılı sayfalardan oluşan, bir yazarın yazdığı bir eserdir." Bu tanımı gerekli-yeterli koşullar biçiminde yazalım. Bir şey ancak ve ancak (1) ciltlenmiş, (2) basılı sayfalardan oluşan ve (3) bir yazarın yazdığı bir eserse kitaptır.

Şimdi iki yönden karşı-örnek arayalım. Tanımın fazla dar olup olmadığını sormak için, kitap saydığımız ama tanıma uymayan durumları düşünelim. Bir e-kitap: ciltlenmiş değil, basılı da değil, ama çoğumuz onu bir kitap sayarız; o hâlde (1) ve (2) gerekli olmayabilir. El yazması bir Orta Çağ kitabı: basılı değil; o hâlde (2) gerekli değildir. Birden çok yazarın ya da anonim bir geleneğin ürünü olan bir kitap: tek bir yazarı yok; (3) gerekli değildir. Tanımın fazla geniş olup olmadığını sormak için, tanıma uyan ama kitap saymadığımız durumları düşünelim. Ciltlenmiş, basılı bir telefon rehberi ya da bir muhasebe defteri: tanıma uyuyor, ama çoğumuz onu bir "kitap" olarak değil, bir "rehber" ya da "defter" olarak düşünürüz.

İkinci yöndeki karşı-örnek ilginç bir şey gösteriyor: belki telefon rehberinin kitap sayılıp sayılmadığı konusunda kesin bir sezgimiz yoktur. Bu, bir kenar durumudur ve prototip kuramının öngördüğü türden bir belirsizliktir: roman bir kitabın prototipidir, telefon rehberi kenardadır. Kütüphane için pratik ders şudur: amacına hizmet eden kesinleştirici bir tanım yapmak gerekir. Kütüphane "kitap" kavramının evrensel özünü bulmak zorunda değildir; kendi koleksiyonu için hangi nesneleri hangi kategoriye koyacağını belirleyen, amacına uygun ve tutarlı bir kural koyması yeter.

Orta örnek: izin yönetmeliğinde "aile"

Giriş örneğine dönelim. Yönetmelik "birinci derece aile üyesi" diyordu. İnsan kaynakları birimi şu tanımı öneriyor: "Bir kişi, çalışanın ancak ve ancak anne, baba, eşi, kardeşi ya da çocuğuysa birinci derece aile üyesidir." Bu liste, Türkiye'de İş Kanunu'nun ölüm izni tanıdığı yakınlarla örtüşür; bir şirket yönetmeliği yasal asgarinin üstüne çıkabilir, altına inemez.

Tanımı başvurularla sınayalım. Birinci başvuru: çalışanı büyüten teyze. Tanıma göre birinci derece aile üyesi değil. Ama yönetmeliğin amacı, çalışanın hayatındaki en yakın kişilerin kaybında ona yas tutma zamanı tanımaksa, bu teyze çalışan için bir anne gibidir. Bu, tanımın fazla dar olduğunu gösteren bir karşı-örnektir, ama yalnızca yönetmeliğin amacı bakımından. İkinci başvuru: on beş yıllık partnerin annesi. Bu kişi tanımın hiçbir koşulunu sağlamıyor ve evli bir çalışanın kayınvalidesi de tanıma girmiyor; tanım burada tutarlı. Üçüncü başvuru: evlat edinilmiş çocuğun biyolojik babası. Tanım "çocuk" diyor ama ölen kişi çocuk değil, çocuğun biyolojik babası; tanıma girmiyor. Ama başka bir soru doğuyor: "anne, baba" ifadesi biyolojik ebeveynleri mi, yasal ebeveynleri mi, yoksa ikisini birden mi kapsıyor? Evlat edinilmiş bir çalışan, biyolojik ya da yasal ebeveyninin vefatında izin alabilir mi?

Bu örnek, kesinleştirici tanımın karşı-örnekle sınanmasının farklı bir mantık taşıdığını gösteriyor. Sözlük tanımında karşı-örnek, kelimenin gerçek kullanımına uymayan bir durumdur. Kesinleştirici tanımda ise karşı-örnek, tanımın amacına aykırı sonuç veren bir durumdur. Teyze örneği "aile" kelimesinin gündelik anlamına göre bir karşı-örnek olmayabilir, ama yönetmeliğin amacına göre bir karşı-örnektir. İyi bir kesinleştirici tanım bu yüzden iki kaynaktan beslenir: kelimenin gündelik anlamı ve kuralın amacı. Pratik bir çözüm, katı bir listeyle birlikte bir değerlendirme ilkesi koymaktır: "anne, baba, eş, çocuk ve çalışanın fiilen bu rollerde gördüğü kişiler; değerlendirme yöneticinin takdirindedir." Böyle bir çözüm kesinliği biraz feda eder ama tanımın amacına sadakati artırır.

Gerçek hayat örneği: parka araç girmez

Hukuk felsefesinin en ünlü örneklerinden biri, İngiliz hukuk felsefecisi H. L. A. Hart'ın 1958'de Harvard Law Review'da yayımlanan "Positivism and the Separation of Law and Morals" makalesinde ortaya koyduğu bir kuraldır: parka araç sokmayı yasaklayan bir kural. Hart'ın sorusu şuydu: bu kural otomobili açıkça yasaklar, peki bisiklet, paten ve oyuncak araba? Ya uçak? Kuralın açık bir çekirdeği vardır: bir otomobil açıkça bir araçtır ve parka giremez. Ama kenarda, Hart'ın "yarı gölge" (penumbra) dediği bir bölge vardır. Bu bölgede kelimenin anlamı tek başına bir cevap vermez ve hâkimin bir karar vermesi gerekir.

Aynı dergi sayısında Lon Fuller, Hart'a bir cevap yazdı ve kendi ünlü karşı-örneğini kurdu: bir grup vatansever, parka bir savaş anıtı olarak, çalışır durumda ama kullanılmayan bir askerî kamyonu kaide üzerine yerleştirmek istiyor. Bu kamyon kelimenin en açık anlamıyla bir araçtır, ama kuralın akla yatkın herhangi bir amacı, örneğin parkta gürültüyü ve tehlikeyi önlemek, onu yasaklamayı gerektirmez. Fuller'ın karşı-örneği, kavram analizinin iki yönünü birleştirir: kamyon "araç" kelimesinin çekirdeğindedir, ama kuralın amacı bakımından kenarda kalır. Fuller'a göre bu, bir kuralın kelimelerinin anlamının ondan bağımsız bir amaçla birlikte okunması gerektiğini gösterir.

Hart ile Fuller arasındaki bu tartışma, kavram analizinin hukuktaki karşılığıdır ve bu dersin argümanının iki yarısını somutlaştırır. Bir yandan, karşı-örnekler gerçekten tanımların sınırlarını gösterir: ne kadar dikkatli yazılırsa yazılsın, "araç" kelimesinin bir kurala uygulanmasında öngörülmemiş durumlar çıkar. Öte yandan, bu durumların varlığı, kavramın tamamen tanımsız ya da keyfî olduğunu göstermez. Otomobilin bir araç olduğu konusunda herkes anlaşır; tartışma kenardadır. Sınır belirsizliği, kavramın bir çekirdeği olmadığı anlamına gelmez; çekirdeğin kenarlarının bulanık olduğu anlamına gelir. Hukukçular bu kenar durumlarla, kuralın amacını, benzer durumlarda verilmiş kararları ve hakkaniyeti birlikte gözeterek baş eder. Bu, kavram analizinin tek başına cevap veremediği yerlerde kararın nasıl verildiğine dair bir örnektir.

Araç kartı: Gerekli-Yeterli Koşul Tablosu

Özet

• Gerekli koşul, sağlanmadığında kavrama girilemeyen koşuldur; yeterli koşul, sağlandığında kavrama girmeye yeten koşuldur.
• Klasik tanım, bir kavramı tek tek gerekli ve hepsi birlikte yeterli koşullarla verir; mantıksal olarak bir tümel iddiadır ve tek bir karşı-örnekle çürür.
• Karşı-örnek iki türlüdür: tanıma uyup kavrama girmeyen durum, tanımın fazla geniş olduğunu; kavrama girip tanıma uymayan durum, tanımın fazla dar olduğunu gösterir.
• Düşünce deneyleri, tutarlı biçimde düşünülebilen karşı-örnekler kurmayı sağlar; değerleri, onlar hakkındaki sezgilerin güvenilirliğine bağlıdır.
• Tanımlar farklı türlerdendir: sözlük, şartlı, kesinleştirici ve kuramsal; kesinleştirici bir tanımda karşı-örnek, tanımın amacına aykırı sonuç veren durumdur.
• Aile benzerliği ve prototip kuramları, bazı kavramların ortak bir özü olmayabileceğini ve kategorilerin merkezden kenara derecelenebileceğini gösterir.
• Sınır belirsizliği, bazı kavramların kenar durumları için ilke olarak kesin bir cevap olmamasıdır; yığın paradoksu bunun klasik örneğidir.
• Bir kavramı tanımlama girişimlerinin art arda başarısız olması, ya doğru tanımın henüz bulunamadığını ya da kavramın klasik tanıma uymadığını gösterebilir.