Duygu bir bilgi kaynağı mı? (giriş)

Giriş

Gece geç saatte eve yürüyorsun. Sokak her zamankinden sessiz. Arkandan ayak sesleri geliyor ve birden içini bir korku kaplıyor. Adımlarını hızlandırıyor, ışıklı caddeye çıkıyorsun. Arkana baktığında, telefonuyla konuşarak yürüyen bir komşunu görüyorsun. Korkun bir yanılgı mıydı? Bir anlamda evet: tehlike yoktu. Ama başka bir anlamda korkun iş gördü: ıssız bir sokakta, gece geç saatte, arkadan gelen ayak sesi gerçekten dikkat gerektiren bir durumdu.

Felsefe tarihinin büyük kısmında duygular, bilginin düşmanı olarak görüldü: aklı bulandıran, yargıyı çarpıtan, sakin düşünmeyi engelleyen güçler. Bu modülde incelediğimiz kaynaklara, yani algıya, akla, belleğe, içebakışa, tanıklığa ve sezgiye duygular genellikle eklenmedi. Ama son yüzyılda hem felsefeciler hem psikologlar bu tabloyu sorgulamaya başladı. Duygular bize dünya hakkında bir şey söyler mi? Bir duygu isabetli ya da isabetsiz olabilir mi? Bu derste bu soruları giriş düzeyinde ele alacak ve bir duygunun taşıdığı mesajı çözümlemek için bir araç kuracaksın. Aynı sorunun derin versiyonuna bedenlenmiş bilgi modülünde döneceğiz.

Bu dersin kazanımları:

• Duyguların bir şeye yönelik olduğunu ve örtük bir değerlendirme içerdiğini açıklarsın. (anla)
• Bir duygunun neye dair olduğunu, hangi değerlendirmeyi içerdiğini ve olası kaynak karışmalarını çözümlersin. (analiz et)
• Bir duygunun, bir karar için ne kadar güvenilir bir sinyal olduğunu gerekçeli biçimde tartarsın. (değerlendir)

Ana anlatım

Akıl ile duygu: eski bir karşıtlık

Batı felsefesinde uzun süre egemen olan bir resim, akıl ile duyguyu birbirine karşıt iki güç olarak gördü. Akıl sakin, tutarlı ve doğruya yönelikti; duygu ise çalkantılı, kişisel ve yanıltıcıydı. İyi düşünmek, duyguları susturmak ya da en azından onları aklın denetimine sokmak demekti. Bu resim gündelik dilimize de yerleşmiştir: "Duygusal davranma", "Mantıklı düşün", "Kafası çok karışık, duygularıyla hareket ediyor" gibi ifadeler bu karşıtlığı varsayar.

Bu resmin bir doğru yanı vardır ve bu dersin ikinci yarısında göreceğimiz gibi duygular gerçekten yargımızı çarpıtabilir. Ama resmin tamamı yanlıştır. Duyguları yalnızca akıl dışı güçler olarak görmek, onların bize dünya hakkında bir şey söyleme kapasitesini gözden kaçırır. Kaldı ki duygularını tamamen kaybetmiş insanlar üzerine yapılan gözlemler, bu insanların daha iyi değil, çoğu zaman çok daha kötü karar verdiklerini gösterdi. Bu gözlemlere birazdan döneceğiz.

Duygular bir şeye dairdir

Duyguları öteki iç durumlardan ayıran ilk özellik, bir şeye dair olmalarıdır. Korkarsın, ama bir şeyden korkarsın. Öfkelenirsin, ama birine ya da bir şeye öfkelenirsin. Utanırsın, ama bir şeyden ötürü utanırsın. Buna karşılık bir baş ağrısı herhangi bir şeye dair değildir; yalnızca vardır. Felsefede bir zihinsel durumun bir şeye yönelmesine yönelimsellik denir ve duygular bu açıdan inançlara ve algılara benzer.

Bu özellik epistemoloji açısından önemlidir, çünkü bir şeye yönelen her zihinsel durum, o şey hakkında isabetli ya da isabetsiz olabilir. Bir inanç doğru çıkabilir ya da yanılabilir, bir algı isabetli ya da yanıltıcı olabilir. Bir baş ağrısı ise ne isabetli ne isabetsizdir. Duygular bir şeye yöneldiği için, onların da hedeflerini doğru ya da yanlış kavrayıp kavramadıklarını sorabiliriz.

Her duygu örtük bir değerlendirme taşır

Bir duyguya yakından baktığımızda, içinde örtük bir yargı buluruz. Aristoteles Retorik'te öfkeyi, kişinin kendisine ya da yakınlarına haksız yere hakaret edildiği düşüncesine eşlik eden bir acı olarak tanımlar. Yani öfke, "bana haksızlık yapıldı" değerlendirmesini içerir. Korku, "burada bir tehlike var" değerlendirmesini; üzüntü, "değerli bir şeyi kaybettim" değerlendirmesini; kıskançlık, "benim olması gereken bir şey başkasına gidiyor" değerlendirmesini içerir.

Bu değerlendirmeler bir önerme gibi ifade edilebilir ve bu, duyguları epistemolojinin konusu yapar. Bir duygu, içindeki değerlendirme doğruysa bir anlamda isabetlidir: gerçekten tehlikeli bir durumda korkmak, gerçekten haksızlığa uğradığında öfkelenmek. Değerlendirme yanlışsa duygu da isabetsizdir: tehlike yokken korkmak, haksızlık yokken öfkelenmek. Açılıştaki korku, "arkamdan gelen kişi bir tehlike" değerlendirmesini içeriyordu ve bu değerlendirme yanlış çıktı. Ama değerlendirmenin o koşullarda makul olup olmadığı ayrı bir sorudur.

Duygu algıya benzer mi?

Bazı felsefeciler duyguları bir tür algıya benzetir. Kanadalı filozof Ronald de Sousa 1987'de yayımlanan Duygunun Rasyonelliği'nde duyguların, bir durumun hangi özelliklerinin önemli olduğunu seçen ve dikkatimizi onlara yönelten bir işlev gördüğünü savundu. Gözler renkleri, kulaklar sesleri algılarken, duygular bir durumun değerini algılar: tehlikeyi, haksızlığı, kaybı, güzelliği. Bu görüşe göre duygular, bir şeyin bizim için ne anlama geldiğine dair bir tür algıdır.

Bu benzetme bir şeyi açıklar ve bir şeyi gizler. Açıkladığı şey, duyguların neden hızlı ve kendiliğinden olduğudur: algı gibi, duygu da düşünmeden önce gelir. Gizlediği şey ise duyguların algıdan çok daha fazla şeyden etkilendiğidir: geçmiş deneyimler, beklentiler, ruh hâli, bedenin o anki durumu. Algı dersinde, algının bile beklentilerle biçimlendiğini görmüştük; duygular bu açıdan algıdan çok daha şekillendirilebilirdir. Yine de benzetmenin pratik bir değeri vardır: algıya uyguladığımız koşul sorularını duygulara da uygulayabiliriz.

Duyguların bilgi taşıdığı yerler

Duyguların karar vermedeki rolüne dair en çarpıcı bulgulardan biri nörobilimci Antonio Damasio'dan gelir. Damasio 1994'te yayımlanan Descartes'ın Yanılgısı kitabında, beynin duygularla ilgili bazı bölgelerinde hasar olan hastaları anlattı. Bu hastaların zekâ testlerindeki başarısı normaldi; seçenekleri mantıklı biçimde sıralayabiliyorlardı. Ama gündelik hayatta karar vermekte büyük güçlük çekiyor, riskli ve kendilerine zarar veren seçimler yapıyorlardı.

Damasio ve meslektaşlarının geliştirdiği bir kart oyununda, katılımcılar dört desteden kart çekerek para kazanıyor ya da kaybediyordu; bazı desteler uzun vadede kârlı, bazıları zararlıydı. Sağlıklı katılımcılar, hangi destelerin zararlı olduğunu bilinçli olarak söyleyebilmeden önce, o destelere uzanırken ter bezlerinde ölçülebilir bir gerginlik gösterdi ve yavaş yavaş kârlı destelere yöneldi. Beyin hasarlı hastalarda bu erken gerginlik görülmedi. Damasio bu bulgulardan, bedensel duygusal sinyallerin, deneyimden öğrenilmiş bilgiyi bilinçten önce taşıyabileceği sonucunu çıkardı. Bu yorumun ayrıntıları sonradan tartışıldı, ama ana fikir güçlüdür: duygular, henüz söze dökemediğimiz bir bilgiyi taşıyabilir.

Duyguların yanılttığı yerler

Aynı güç, duyguları tehlikeli de kılar. Birinci tehlike güdülenmiş akıl yürütmedir: bir sonucun doğru olmasını istediğimizde, ona destek veren kanıtları daha kolay kabul eder, karşı kanıtları daha çok sorgularız. İstediğimiz bir şeyin gerçekleşeceğine inanmak, istemediğimiz bir şeyin gerçekleşeceğine inanmaktan daha az kanıt ister gibi gelir. İkinci tehlike ruh hâline uygun yargıdır: psikolog Gordon Bower'ın 1981'de yayımladığı çalışmalar, insanların o anki ruh hâlleriyle uyumlu anıları daha kolay hatırladığını gösterdi. Üzgünken üzücü anılar, mutluyken mutlu anılar öne çıkar ve bu seçici hatırlama dünyayı değerlendirişimizi etkiler.

Üçüncü tehlike, risk değerlendirmesinde kendini gösterir. Psikolog Paul Slovic ve meslektaşları, insanların bir şeyin riskini değerlendirirken, o şeye karşı hissettikleri olumlu ya da olumsuz duyguyu bir kısayol olarak kullandığını gösterdi. Sevdiğimiz bir şeyin riskini düşük, sevmediğimiz bir şeyin riskini yüksek görmeye eğilimliyizdir, riskler aslında tam tersi olsa bile. Bu kısayola duygu buluşsalı denir. Üç tehlikenin ortak noktası, duygunun kanıtın yerine geçmesidir: ne hissettiğimiz, dünya hakkında ne düşündüğümüzü belirler.

Duygunun kaynağını karıştırmak

İçebakış dersinde, sallanan köprü çalışmasıyla duyguların kaynağını karıştırabildiğimizi görmüştük. Bu karışma, duyguların bilgi değerini doğrudan etkiler. Psikologlar Norbert Schwarz ve Gerald Clore 1983'te yayımladıkları bir çalışmada, telefonla ulaştıkları kişilere genel olarak hayatlarından ne kadar memnun olduklarını sordu. Güneşli günlerde aranan kişiler, yağmurlu günlerde arananlardan daha yüksek memnuniyet bildirdi. Ama görüşmeci önce havanın nasıl olduğunu sorduğunda, bu fark büyük ölçüde ortadan kalktı.

Bu bulgunun yorumu şudur: insanlar hayatlarından ne kadar memnun olduklarını değerlendirirken, o anki ruh hâllerini bir bilgi olarak kullanıyordu. Ruh hâlinin havadan kaynaklandığı hatırlatıldığında, onu değerlendirmenin dışında tuttular. Yani bir duygu, kaynağı doğru tanındığında bilgi taşır; kaynağı karıştırıldığında ise yanlış bir şey hakkında yanlış bilgi verir. Güneşli bir günün verdiği iyi his, hayatın genel gidişatı hakkında değil, havanın güzelliği hakkında bir şey söyler.

Bulaşan duygular

Duyguların bir özelliği daha, onların bilgi değerini karmaşıklaştırır: kişiden kişiye geçerler. Psikologlar Elaine Hatfield, John Cacioppo ve Richard Rapson 1994'te yayımladıkları bir kitapta, insanların karşılarındakinin yüz ifadesini, ses tonunu ve duruşunu farkında olmadan taklit ettiğini ve bu taklit yoluyla onun duygusunu da kısmen yaşadığını gösteren çalışmaları bir araya getirdi. Bu olguya duygusal bulaşma denir.

Bulaşmanın epistemik sonucu, tanıklık dersindeki bağımsızlık sorusuna benzer. Bir kalabalıkta herkes korkuyorsa, bu durum tehlikenin güçlü bir kanıtı gibi görünür. Ama korkunun büyük kısmı birkaç kişiden ötekilere bulaşmışsa, yüz kişinin korkusu yüz bağımsız tehlike değerlendirmesi değil, birkaç değerlendirmenin çoğalmış yankısıdır. Bir toplantıda, bir mesajlaşma grubunda ya da bir piyasada yayılan panik, tehlikenin değil, panik duygusunun yayıldığını gösterir. Bu yüzden bir duyguyu sinyal olarak okurken, onun sana ait olup olmadığını, yoksa çevrenden mi geçtiğini de sormak gerekir.

Uygun duygu ile yararlı duygu

Bir duygunun değerlendirilmesinde iki farklı soru sorulabilir ve bu ikisini karıştırmamak gerekir. Birincisi, duygu uygun mu: içindeki değerlendirme durumla örtüşüyor mu? Gerçekten tehlikeli bir durumda korkmak uygundur, zararsız bir örümcekten dehşete düşmek uygun değildir. İkincisi, duygu yararlı mı: kişiye bir faydası var mı? Bir sınavdan önce hafif bir kaygı, çalışmayı teşvik ettiği için yararlı olabilir, sınavın gerçekten o kadar önemli olup olmadığından bağımsız olarak.

Bu ayrım, inanç dersindeki epistemik ve pratik sebep ayrımına benzer. Bir inancın yararlı olması onu doğru yapmadığı gibi, bir duygunun yararlı olması da onu uygun yapmaz. Epistemoloji açısından bizi ilgilendiren birinci sorudur: duygu, dünyanın nasıl olduğuna dair doğru bir değerlendirme taşıyor mu? Duyguların uygunluğunu ölçmenin daha ayrıntılı yollarını bedenlenmiş bilgi modülünde ele alacağız.

Duyguyu bir sinyal olarak okumak

Bu dersin bulgularından çıkan pratik ilke şudur: bir duygu, bir kanıttan çok bir sinyaldir. Bir sinyal, dikkat etmemiz gereken bir şey olduğunu söyler, ama o şeyin ne olduğunu ve ne kadar önemli olduğunu kesin olarak söylemez. Korku, "burada bir tehlike olabilir, bak" der; "burada kesin bir tehlike var" demez. Öfke, "bir haksızlık olmuş olabilir, incele" der; "sana haksızlık yapıldı, kanıtlanmıştır" demez.

Bu yaklaşım, duyguyu ne bastırır ne de ona teslim olur. Duyguyu bastırmak, taşıdığı bilgiyi kaybetmek demektir; Damasio'nun hastaları bunun bedelini gösterir. Duyguya teslim olmak ise değerlendirmesini sorgusuz kabul etmek demektir; duygu buluşsalı ve güdülenmiş akıl yürütme bunun bedelini gösterir. Sinyal olarak okumak, duygunun söylediği şeyi bir hipotez olarak alıp öteki kaynaklarla, yani algıyla, bellekle, tanıklıkla ve akılla sınamak demektir. Bu dersin aracı bu okumayı adım adım yapar.

Örnekler

Basit örnek: karanlık sokakta korku

Açılıştaki sahneye Duygu Mesajı Çözümleme'yi uygulayalım. Neye dair: arkadan gelen ayak sesleri. Değerlendirme: "bu kişi bana zarar verebilir." Koşullar: gece, ıssız sokak, arkayı göremiyorum; bu koşullarda tehlike değerlendirmesi makuldür, çünkü yanılmanın bedeli asimetriktir: korkup yanılmak birkaç dakikalık gerginliğe, korkmayıp yanılmak ise ciddi bir zarara mal olabilir. Kaynak karışması: o gece bir suç haberi okumuş olmak korkuyu artırabilir. Sonuç: korkunun değerlendirmesi yanlış çıktı, ama sinyal olarak makuldü; doğru tepki, adımları hızlandırıp ışıklı yere çıkmak, yani sinyali daha iyi koşullarda sınamaktı.

Orta örnek: toplantıdaki öfke

Bir ekip toplantısında yöneticin, senin hazırladığın bir raporu başkalarının önünde eleştiriyor ve içini bir öfke kaplıyor. Duygu Mesajı Çözümleme ile bakalım. Neye dair: yöneticinin eleştirisi. Değerlendirme: "bana haksızlık yapıldı, küçük düşürüldüm." Bu değerlendirmenin iki ayrı parçası var: eleştirinin içeriği haksız mı, ve eleştirinin biçimi, yani herkesin önünde yapılması, uygunsuz mu? İkisi farklı sorulardır; eleştiri içerik olarak haklı ama biçim olarak kırıcı olabilir. Kaynak karışması: o sabah başka bir şeye zaten sinirli miydin? Yorgunluk ve uykusuzluk öfkeyi büyütür. Sonuç: öfke, dikkat edilmesi gereken bir şey olduğunu söylüyor, ama neyin haksız olduğunu ayırmak için toplantıdan sonra, sakin bir anda raporu ve eleştiriyi yeniden okumak gerekir.

Gerçek hayat örneği: panikle satış

Borsa bir günde sert düşüyor ve birikimlerini hisse senetlerinde tutan biri, yoğun bir korkuyla bütün hisselerini satmak istiyor. Duygu Mesajı Çözümleme ile bakalım. Neye dair: portföyün değerinin düşmesi. Değerlendirme: "birikimim tehlikede, daha da kötüye gidecek." Bu değerlendirme bir tahmindir ve korku onu kesinlik kılığına sokar. Duygu buluşsalı burada işler: düşüşün yarattığı olumsuz his, düşüşün devam etme olasılığını olduğundan yüksek gösterir. Koşullar: karar hızlı ve ekran başında veriliyor; geri bildirim yok. Sonuç: korku, portföyün riskini gözden geçirmek için geçerli bir sinyaldir, ama satış kararının kendisi, yatırım amacına ve zamanlamasına dair daha sakin bir değerlendirmeyle verilmelidir. Pek çok yatırım danışmanı bu yüzden müşterilerine, sert piyasa hareketlerinde karar vermeden önce belirli bir süre beklemeyi önerir. Bu bir yatırım tavsiyesi değil, duygunun karar sürecindeki yerinin bir çözümlemesidir.

Vakaya dönüş

İki kardeşin anlaşmazlığında duygular iki farklı yerde iş görüyor. Birincisi, o akşamın anılarının duygusal rengidir. Bower'ın bulgularını hatırlayalım: ruh hâline uygun olan anılar daha kolay hatırlanır. Belki abla için o akşam, babasının zor bir dönemden geçtiği bir zamana denk geliyordu ve anısının hüzünlü rengi, yağmurlu bir sahneyle uyum içinde kuruldu. Belki kardeş için o akşam saf bir sevincin, bir köpeğe kavuşmanın akşamıydı ve güneşli bahçe bu sevincin rengidir. Anıların duygusal tonu, hava durumu ayrıntısını kendi yönüne çekmiş olabilir.

İkincisi, bugünkü tartışmanın kendisidir. Abla, kardeşinin kendisini "yanlış hatırlamakla" suçladığını hissediyor ve incindiğini söylüyor. Duygu Mesajı Çözümleme'yi uygulayalım: bu incinmişlik neye dair? Yağmura değil, ilişkiye: "kardeşim benim anlatımıma güvenmiyor." Bu değerlendirme, hava durumu sorusundan tamamen ayrı bir sorudur. Tartışmanın bu kadar ısınmasının sebebi, iki soru birbirine karıştığı için olabilir: kim haklı sorusu, kim güveniliyor sorusuna dönüşmüş.

Bu modül boyunca vakaya yedi kaynaktan baktık. Algı, iki kardeşin o akşamı farklı koşullarda gördüğünü; akıl, en az birinin yanıldığını ama hangisinin yanıldığını söyleyemediğini; bellek, anıların yıllar içinde yeniden kurulduğunu; içebakış, emin olma hislerinin doğruluğa kanıt olmadığını; tanıklık, iki anlatımın bağımsız olmadığını; sezgi, güven hislerinin bu alanda kalibre edilemeyeceğini gösterdi. Duygular ise hem anıları renklendirdi hem de bugünkü tartışmayı ısıttı. Modül projesi, bu yedi kaynağı kendi hayatına uygulamanı istiyor.

Araç kartı: Duygu Mesajı Çözümleme

Egzersiz

Bu egzersiz bir terapi aracı değildir ve ağır ya da uzun süren duygusal durumlar için profesyonel desteğin yerini tutmaz. Amacı, bir duygunun bir karar sürecinde nasıl bir bilgi taşıdığını görmektir.

Mini test

1. Duyguları baş ağrısı gibi bedensel hislerden ayıran özellik nedir?
2. Aristoteles'in öfke tanımına göre öfke hangi örtük değerlendirmeyi içerir?
3. Damasio'nun kart oyunu çalışması, duyguların karar vermedeki rolü hakkında ne gösterir?
4. Schwarz ve Clore'un hava durumu çalışmasında, havanın hatırlatılması neden sonucu değiştirdi?
5. Bir kişi, sevmediği bir teknolojinin risklerini çok yüksek, sevdiği bir alışkanlığın risklerini çok düşük görüyor. Bu durumu adlandır ve Duygu Mesajı Çözümleme'nin hangi adımının bunu yakalayacağını söyle.

Özet

• Duygular uzun süre bilginin düşmanı sayıldı; ama duygusal sinyallerini kaybeden insanların daha kötü karar verdiği gözlendi.
• Duygular bir şeye dairdir ve içlerinde örtük bir değerlendirme taşır: korkuda tehlike, öfkede haksızlık, üzüntüde kayıp.
• Bu değerlendirme doğruysa duygu uygun, yanlışsa uygunsuzdur; bir duygunun yararlı olması onu uygun yapmaz.
• Duygular, söze dökülmemiş bilgiyi taşıyabilir; ama güdülenmiş akıl yürütme, ruh hâline uygun yargı ve duygu buluşsalı yoluyla yargıyı çarpıtabilir.
• Bir duygunun kaynağı karıştırıldığında, yanlış bir şey hakkında yanlış bilgi verir.
• Duyguyu bir kanıt değil bir sinyal olarak okumak, ne bastırmak ne de teslim olmak demektir.

Flashcard'lar

Sonraki derse köprü

Bu modülde bilginin kaynaklarını tek tek inceledik ve her birinin yanılabildiğini gördük: algı yanıltabilir, bellek yeniden kurar, içebakış konfabüle eder, tanıklık zincirlerde bozulur, sezgi çerçeveye kapılır, duygu yargıyı çarpıtır. Bu tablo radikal bir soruya yol açar: eğer her kaynağımız yanılabilirse, herhangi bir şeyi bildiğimizden nasıl emin olabiliriz? Bu soru, bir sonraki modülün konusu olan şüpheciliğin kapısını açar. Yeni vakamız, bir simülasyonda yaşıyor olma ihtimalimizin yüksek olduğu iddiası olacak. Ders 3.1, iki bin yıl önce yargıyı tamamen askıya almayı bir yaşam biçimi olarak öneren Pyrrhoncu şüphecilerle açılacak. İlginç olan, bu şüphecilerin amacının bilgi değil, duygusal bir dinginlik olmasıydı: yargıyı askıya alan kişinin kaygıdan da kurtulacağını düşünüyorlardı. Araç kutuna yargıyı askıya almanın bir pratiği, Epokhe Pratiği girecek.

Günlük sorusu: Bu modül boyunca en çok hangi bilgi kaynağına güvendiğini fark ettin ve bu güveni hâlâ aynı ölçüde taşıyor musun?

Tarihte bu tartışma

Duyguların bilgiyle ilişkisi, antik felsefenin büyük tartışmalarından biriydi. Aristoteles duyguların inanç içerdiğini ve bu yüzden akıl yürütmeyle değiştirilebileceğini savundu; Retorik'teki ayrıntılı duygu tanımları, bir hatibin dinleyicisinin inançlarını değiştirerek duygularını nasıl etkileyebileceğini gösterir. Stoacılar daha ileri gitti: Khrysippos ve takipçilerine göre tutkular, dünyanın nasıl olduğuna dair yanlış yargılardı ve bilge kişi bu yanlış yargılardan kurtularak tutkulardan da kurtulurdu. Yeni çağda David Hume 1739'da tersini savundu: akıl, tutkuların kölesidir ve öyle olmalıdır; akıl bize araçları gösterir, ama neyi isteyeceğimizi tutkular belirler. Yirminci yüzyılın sonunda felsefe ve nörobilim, bu eski tartışmayı duyguların hem bilgi taşıyan hem yanıltan bir sinyal olduğu fikrinde yeniden buluşturdu. Bu tartışmanın derin bölümünü bedenlenmiş bilgi modülünde ele alacağız.