Karteller

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Pişmanlık programını, ihaleye fesadı, kartel aşırı fiyatını, kartel tarama yöntemlerini, göbek ve tekerlek düzenini ve özel tazminat davasını tanımlar.
• Uygulama — Bir kartelin caydırılması için gereken ceza düzeyini, bir pişmanlık programının kartel üyelerinin itiraf teşvikini nasıl değiştirdiğini ve bir kartelin tüketicilere maliyetini hesaplar.
• Analiz — Kartellerin neden bazen hızla çöktüğünü, bazen on yıllarca sürdüğünü ve rekabet otoritelerinin gizli anlaşmaları teklif ve fiyat verilerinden nasıl ayırt edebildiğini çözümler.
• Değerlendirme — Kartel süresi, ihale verileri ve pişmanlık programlarının etkisine dair ampirik çalışmalara dayanarak, kartellerle mücadelede kullanılan araçların etkinliğini değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir şehirde belediyenin yol yapım ihalelerine her yıl aynı birkaç şirket giriyor. Kazanan teklif ile ikinci teklif arasındaki fark bazen şaşırtıcı biçimde büyük; bazı şirketler hiç kazanmadığı hâlde düzenli olarak teklif veriyor; kazananlar ise sanki sırayla belirleniyormuş gibi görünüyor. Bir denetçi bu tabloya bakınca şüphelenir. Ama şüphe kanıt değildir. Şirketler gerçekten anlaşıyor mu, yoksa yalnızca maliyetleri ve iş yükleri farklı olduğu için mi bu örüntü ortaya çıkıyor?

Tekrarlanan oyunlar dersinde işbirliğinin, sapmanın cezalandırılması tehdidiyle nasıl sürdürülebileceğini ve rakibin fiyatı doğrudan görülemediğinde neden zaman zaman fiyat savaşı patladığını gördük; algoritmik fiyatlama dosyasında da açık bir anlaşma olmadan oluşan örtülü gizli anlaşmayı inceledik. Bu ders, rakiplerin açıkça bir araya gelip fiyatları, pazarları ya da ihale tekliflerini kararlaştırdığı kartelleri ele alıyor: bir karteli ayakta tutan ya da dağıtan nedir, gizli bir anlaşmanın izi verilerde nasıl bulunur, caydırmak için ne kadar ağır bir yaptırım gerekir?

Hikâye — karteller ne kadar yaşar?

George Stigler 1964'te, kartellerin içten çökme eğiliminde olduğunu öne sürmüştü: her üye, anlaşılan fiyatın biraz altına inerek gizlice daha çok satmak ister ve bu aldatma, eninde sonunda karteli çökertir. Margaret Levenstein ve Valerie Suslow, bu öngörünün kartel tarihine ne ölçüde uyduğunu, kartellere dair çok sayıda ampirik çalışmayı bir araya getirerek inceledi.

Bu derleme, Stigler'in öngörüsünü kısmen doğruluyor, kısmen sorguluyor. Aldatma kartelleri çökertebilir; ama asıl tehdit içeriden değil dışarıdan, yeni girenlerden ve değişen koşullardan gelir. İyi örgütlenmiş karteller ise on yıllarca yaşayabilir.

Kavram — kartellerle mücadelenin araçları

Kartelleri ortaya çıkarmanın en zor yanı, gizli olmalarıdır. Rekabet otoritelerinin son otuz yılda geliştirdiği en etkili araç, kartel üyelerini birbirine karşı çevirmektir.

Kartellerin en yaygın biçimlerinden biri, kamu ve özel ihalelerde görülür.

Kartellerin zararı, kartel fiyatı ile kartel olmasaydı oluşacak fiyat arasındaki farkla ölçülür.

Veri ve kanıt — teklifler konuşur

Kartelleri ortaya çıkarmanın bir yolu, onların davranışının rekabetçi davranıştan nasıl ayrıldığını verilerde aramaktır. Robert Porter ve Douglas Zona, bir ABD eyaletindeki karayolu yapım ihalelerinde bunu yaptı.

Pişmanlık programlarının gerçekten işe yarayıp yaramadığı ise kartel verilerinden dolaylı yoldan çıkarılabilir. Nathan Miller, ABD'nin 1993'te genişletilmiş pişmanlık programının etkisini, yirmi yıllık kartel kovuşturma verileriyle inceledi.

Neden önemli? — en açık rekabet ihlali

Karteller, rekabet hukukunun en kesin biçimde yasakladığı davranıştır. Birleşmeler ve dikey kısıtlamalar verimlilik getirebilir; açık bir fiyat anlaşmasının ise genellikle hiçbir verimlilik gerekçesi yoktur. Bu yüzden birçok ülkede kartel anlaşmaları, piyasa üzerindeki etkisine bakılmaksızın, kendiliğinden hukuka aykırı sayılır ve ağır para cezalarıyla, bazı ülkelerde hapis cezasıyla yaptırıma bağlanır. Ama kartellerle mücadelenin asıl zorluğu ispattır: karteller gizlidir, toplantılar kayda geçmez, anlaşmalar yazılı değildir. Bu dersin araçları, kartellerin nasıl çalıştığını, nasıl çöktüğünü ve nasıl ortaya çıkarıldığını ekonomik bir mantıkla anlamayı sağlıyor.

Model

Bu bölümde kullanılan şirketler, ihaleler ve tutarlar örnek amaçlıdır; gerçek bir davaya dayanmaz.

Çözümlü örnek — Caydırıcı ceza ne kadar olmalı?

Üç firmanın bir kartel kurarak her yıl toplam 10 milyon lira ek kâr elde edebileceğini varsayalım. Kartellerin rekabet otoritesi tarafından herhangi bir yılda ortaya çıkarılma olasılığı yüzde 20'dir. Kartel ortaya çıkarılırsa firmalara toplam F lira ceza verilir ve kartel sona erer.

Basit bir hesapla, kartelin bir yıllık beklenen getirisi 10 milyon liralık ek kâr eksi 0,2 × F'dir. Kartelin caydırılması için bu getirinin sıfırdan küçük olması gerekir: 0,2 × F ≥ 10 milyon, yani F ≥ 50 milyon lira. Ceza, kartelin yıllık kârının beş katı olmalıdır. Tespit olasılığı yüzde 10'a düşerse gereken ceza 100 milyon liraya çıkar.

Bu hesap, caydırıcılık için iki aracın birbirinin yerine geçebildiğini gösterir: tespit olasılığını artırmak ya da cezayı ağırlaştırmak. Ama cezanın bir üst sınırı vardır: firmaların ödeyebileceğinden büyük bir ceza, firmayı iflasa sürükler ve uygulanamaz. Bu yüzden rekabet otoriteleri tespit olasılığını artırmanın yollarını arar; pişmanlık programları bunların en etkilisidir.

Çözümlü örnek — İtiraf yarışı

Bir kartelin iki üyesi var. Kartel sürerken her yıl yüzde 20 olasılıkla ortaya çıkarılabiliyor; ortaya çıkarsa her firma 100 birim ceza ödüyor. Pişmanlık programı olmadan hiçbir firmanın itiraf etmek için bir nedeni yoktur: itiraf eden de ceza öder.

Şimdi bir pişmanlık programı getirildiğini varsayalım: karteli ilk bildiren firma cezadan tamamen muaf tutuluyor, ikinci bildiren yarı ceza ödüyor, hiç bildirmeyen tam ceza ödüyor. Her firmanın seçenekleri şöyle: iki firma da susarsa, her biri beklenen 0,2 × 100 = 20 birim ceza öder. Biri bildirir, öbürü susarsa, bildiren hiç ödemez, susan 100 öder. İkisi birden bildirirse, hangisinin önce davrandığı yazı turayla belirlenir: biri 0, öbürü 50 öder; her birinin beklenen cezası 25'tir.

Öbür firma susuyorsa, susmak 20, bildirmek 0 maliyetlidir: bildirmek daha iyidir. Öbür firma bildiriyorsa, susmak 100, bildirmek 25 maliyetlidir: yine bildirmek daha iyidir. Bildirmek baskın stratejidir. Program, kartel üyelerini bir mahkûmlar ikilemine sokar: ikisi birlikte susarsa daha iyi olurlar, ama her biri bildirmeye yönelir. Bunu önceden bilen firmalar kartel kurmaktan da vazgeçebilir.

Çözümlü örnek — Kartelin içindeki aldatma

Dört firmalı bir kartel her dönem toplam 400 birim kâr elde ediyor ve kârı eşit paylaşıyor: her firmaya 100. Bir firma anlaşılan fiyatın biraz altına inerek gizlice daha çok satarsa, o dönem 220 birim kazanır; ama aldatma fark edildiğinde kartel çöker ve her firma rekabetçi düzeyde 20 birim kazanır.

Sapmanın bugünkü getirisi ile yarın kaybettirdiği arasındaki terazi burada da kurulur: aldatmanın kazancı bir dönem için 220 − 100 = 120, gelecekteki her dönemdeki kaybı ise 100 − 20 = 80'dir. Kartelin sürmesi için iskonto katsayısı δ'nın 120 ≤ 80 × δ ÷ (1 − δ) koşulunu sağlaması gerekir: δ ≥ 0,6. Aldatma bir dönem sonra değil iki dönem sonra fark edilseydi, aldatan firma iki dönem boyunca 220 alır ve gereken iskonto katsayısı yükselirdi. Levenstein ve Suslow'un derlemesinde karşılaştığımız, kartellerin birbirlerini izlemek için geliştirdiği çok yönlü stratejiler, bu tespit gecikmesini kısaltmaya yöneliktir: satış raporlarının paylaşılması, ortak denetçiler, pazar paylarının sürekli izlenmesi.

Çözümlü örnek — Göstermelik teklifler

Bir belediye bir yol yapım işini ihaleye çıkarıyor. Dört firma teklif veriyor. Firmaların işi yapma maliyetleri birbirinden farklı ve her biri, rekabetçi bir ihalede maliyetinin biraz üzerinde teklif verir. A, B ve C firmaları bir kartel oluşturmuş; D firması bağımsız.

Kartel, işin A'ya gitmesini kararlaştırır. A, maliyetinin çok üzerinde bir teklif verir; B ve C, A'nın teklifinin daha da üzerinde göstermelik teklifler sunar. D, kendi maliyetine göre teklif verir; D'nin teklifi A'nınkinden yüksekse A kazanır. Bir sonraki ihalede kartel işi B'ye verebilir.

Porter ve Zona'nın gösterdiği gibi, bu düzen verilerde bir iz bırakır. D'nin teklifi, işin büyüklüğü, D'nin işyerine uzaklık ve D'nin o andaki iş yükü gibi maliyet ölçüleriyle ilişkilidir. B ve C'nin göstermelik teklifleri ise maliyetleriyle ilişkili değildir: yalnızca A'nın teklifinin üzerinde olmak üzere seçilmiştir. Bir denetçi, firmaların tekliflerini maliyet ölçüleriyle karşılaştırarak, hangi firmaların tekliflerinin maliyetle açıklanamadığını belirleyebilir. Kartelin bir zayıflığı da budur: kartel dışında kalan firmaların varlığı, kartel tekliflerinin anormalliğini görünür kılar.

Çözümlü örnek — Kartelin bedeli

Bir inşaat malzemesi karteli üç yıl boyunca fiyatları yüzde 15 yükseltmiş; kartel döneminde yıllık satışlar 200 milyon lira. Kartel olmasaydı fiyatlar yüzde 15 daha düşük olacaktı; yani rekabetçi fiyat, kartel fiyatının yaklaşık 1 ÷ 1,15 ≈ 0,87'si kadardır. Alıcıların yıllık aşırı ödemesi, kartel fiyatı ile rekabetçi fiyat arasındaki farkın satılan miktarla çarpımıdır: 200 milyon liranın yaklaşık 0,15 ÷ 1,15 ≈ yüzde 13'ü, yani yaklaşık 26 milyon lira. Üç yılda toplam yaklaşık 78 milyon lira.

Bu tutar alıcıların uğradığı doğrudan zarardır. Ayrıca kartel yüzünden yapılmayan alımların yarattığı bir ölü ağırlık kaybı vardır: fiyat yükseldiği için bazı alıcılar daha az aldı ya da hiç almadı. Ölü ağırlık kaybının büyüklüğü talebin esnekliğine bağlıdır. Talep esnekliği 1 ise, yüzde 15'lik fiyat artışı satılan miktarı yaklaşık yüzde 15 azaltır. Doğrusal bir yaklaşımla ölü ağırlık kaybı, fiyat farkı ile kaybedilen miktarın çarpımının yarısıdır: kartel yüzünden yapılmayan satışların kartel fiyatıyla değeri kabaca 200 milyon liranın yüzde 15'i, yani yaklaşık 30 milyon liradır; bu birimlerdeki fiyat farkı kartel fiyatının yaklaşık yüzde 13'ü olduğundan, ölü ağırlık kaybı yaklaşık 0,5 × 0,13 × 30 ≈ 2 milyon liradır. Yıllık 26 milyon liralık aktarım yanında küçük görünür; ama alıcılardan kartele aktarılan tutar yalnızca el değiştirirken, ölü ağırlık kaybı hiç kimsenin eline geçmeyen bir kayıptır. Talep daha esnek olsaydı ölü ağırlık kaybı büyür, ama kartelin fiyatı yükseltme gücü de azalırdı.

Rekabet otoritesinin cezası, kartelin elde ettiği kârla ilişkili olarak belirlenir; mağdur alıcılar ise uğradıkları zararı mahkemelerde tazminat davalarıyla isteyebilir.

Çözümlü örnek — Toptancının ortasında olduğu kartel

Üç perakende zinciri aynı toptancıdan bir ürün alıyor. Zincirler birbirleriyle doğrudan konuşmuyor; ama her biri, toptancıya rakiplerinin fiyatlarını ne zaman yükselteceğini soruyor ve toptancı bu bilgiyi aktarıyor. Bir zincir fiyat yükseltmeye hazır olduğunu toptancıya bildiriyor; toptancı öbür zincirlere bunu iletiyor ve üçü de aynı hafta fiyatlarını yükseltiyor.

Bu düzen, dikey ilişkiler dersinde gördüğümüz dikey kısıtlamalarla iç içe geçebilir: toptancının perakendecilere önerdiği satış fiyatları, perakendeciler arasında bir eşgüdüm aracına dönüşebilir. Rekabet otoriteleri bu tür düzenleri, perakendecilerin toptancı aracılığıyla birbirlerinin gelecekteki fiyat niyetlerini öğrendiğine dair kanıt bulduğunda kartel olarak değerlendirir.

Çözümlü örnek — Yeni giren ve kartelin seçimi

Bir bölgede çimento satan üç firma bir pazar paylaşımı karteli kurmuş: her biri kendi ilçesinde satıyor ve öbürlerinin ilçesine girmiyor. Kartel fiyatında her firma yılda 30 birim kâr ediyor; toplam 90. Rekabet koşullarında her firmanın kârı 10 birime düşer.

Yüksek kârlar dışarıdan bir firmanın dikkatini çeker. Bu firma bölgeye girmek için 40 birimlik bir kurulum maliyeti katlanmak zorunda. Kartelin önünde iki seçenek var. Birincisi, yeni gireni kartele almak: dört firma kârı paylaşır ve her biri 90 ÷ 4 = 22,5 birim alır. İkincisi, girişe fiyat savaşıyla karşılık vermek: o durumda dört firma da rekabetçi kâra iner ve her biri 10 birim alır.

Yeni giren açısından hesap şöyle: kartele alınacağını bekliyorsa yılda 22,5 birim kazanır ve 40 birimlik maliyeti iki yıldan kısa sürede çıkarır; giriş kârlıdır. Fiyat savaşı bekliyorsa yılda 10 birim kazanır ve maliyeti dört yılda çıkarır; giriş yine kârlı olabilir, ama çok daha az cazip olur. Kartelin üyeleri ise iki seçeneği şöyle karşılaştırır: yeni gireni kabul etmek her birinin kârını 30'dan 22,5'e indirir; savaşmak 10'a indirir. Giriş bir kez gerçekleştiğinde kabul etmek daha iyidir.

Bu basit hesap, Levenstein ve Suslow'un derlemesinde öne çıkan bir sorunu gösterir: kartel kârı girişi çeker ve giriş gerçekleştiğinde kartel ya küçülen payları kabul eder ya da kendini çökertecek bir savaşa girer. Kartellerin bu yüzden girişi önceden engellemeye yönelik eylemler, örneğin hammadde tedarikçileriyle münhasırlık anlaşmaları ya da dağıtım kanallarının kapatılması, geliştirdiği gözlemlenmiştir. Bu eylemler, giriş engelleri dersinde gördüğümüz stratejik engellerin kartel tarafından ortaklaşa kurulan biçimleridir.

Çözümlü örnek — Zarar kimde kaldı?

Bir ambalaj karteli, bir gıda üreticisine sattığı kutunun fiyatını 10 liradan 12 liraya çıkarmış. Gıda üreticisi yılda 1 milyon kutu alıyor; doğrudan aşırı ödemesi yılda 2 milyon lira. Gıda üreticisi ise kendi ürününün fiyatını, kutu başına 1,2 lira artırmış; yani aşırı fiyatın yüzde 60'ını müşterilerine yansıtmış.

Gıda üreticisinin kartele açtığı tazminat davasında kartel, «zararın yüzde 60'ı müşterilere aktarıldı, gerçek zarar yalnızca 0,8 milyon liradır» diye savunabilir. Bu savunma kabul edilirse, kalan 1,2 milyon liralık zarar binlerce nihai tüketiciye dağılmıştır; her birinin payı küçüktür ve dava açma olasılığı düşüktür. Kartel bu zarar için fiilen hiçbir tazminat ödemez.

Bu yüzden hukuk sistemleri zararın aktarımı savunmasına farklı yaklaşır. Bazıları bu savunmayı reddeder ve doğrudan alıcıya aşırı ödemenin tamamını talep etme hakkı tanır; bu, tazminatın caydırıcılığını korur ama doğrudan alıcının zararını olduğundan büyük gösterebilir. Bazıları ise savunmayı kabul eder ve dolaylı alıcıların da dava açmasına izin verir; bu, zararı daha doğru dağıtır ama çok sayıda küçük talebin toplanmasını gerektirir. Ayrıca gıda üreticisi fiyatını yükselttiği için bir miktar satış kaybetmiş olabilir; bu kayıp, aktarılan payın tersine, onun zararını büyütür.

Modelin sınırları

Bu dersin modelleri kartelleri sadeleştirir. Caydırıcı ceza hesabı, firmaların tespit olasılığını bildiğini ve riskten etkilenmediğini varsayar; gerçekte firmalar tespit olasılığını yanlış tahmin edebilir ve yöneticiler kişisel sorumluluklarına şirketin kârından daha çok önem verebilir. İtiraf yarışı modeli, pişmanlık programının şartlarının herkesçe bilindiğini ve otoritenin sözünü tutacağına güvenildiğini varsayar. Göstermelik teklif örneği, kartel dışında bir firmanın bulunduğunu varsayar; bütün teklif verenler kartele katılmışsa, Porter ve Zona'nın yöntemi doğrudan uygulanamaz. Kartel bedeli hesabı ise kartel olmasaydı geçerli olacak fiyatı bildiğimizi varsayar; bu karşı olgusal fiyatı tahmin etmek, kartel davalarındaki en tartışmalı ekonomik sorudur.

Teknik

Stigler'in sorunu ve kartel istikrarı

Stigler, kartellerin temel sorununu bir gözlem sorunu olarak tanımladı: her üye, öbürlerinin anlaşmaya uyup uymadığını yalnızca kendi satışlarından çıkarabilir ve satışlardaki bir düşüşün aldatmadan mı yoksa talepteki rastgele bir düşüşten mi kaynaklandığını bilemez. Tekrarlanan oyunlar dersinde gördüğümüz kusurlu gözlem modelleri, bu sorunun biçimsel karşılığıdır. Kartelin istikrarı, aldatmanın kazancı ile cezanın beklenen kaybı arasındaki dengeye bağlıdır; bu denge, tespitin hızına ve kesinliğine, üye sayısına, talebin dalgalanmalarına ve iskonto katsayısına göre değişir.

Levenstein ve Suslow'un derlemesi, bu kuramsal tabloya ampirik bir ağırlık ekler. Kartellerin önündeki en büyük engel aldatma değil, giriş ve değişen koşullardır: yüksek kartel fiyatı yeni firmaları çeker ve bu firmalar kartele katılmazsa kartelin kârını aşındırır; maliyetler ya da talep değiştiğinde ise kartelin yeni bir fiyat ve pazar paylaşımı üzerinde anlaşması gerekir ve bu yeniden pazarlık, fiyat savaşlarına yol açabilir. Bu yüzden başarılı karteller, kuramsal modellerdeki basit tetik stratejilerinden çok daha karmaşık örgütsel yapılar geliştirir: düzenli toplantılar, ortak sekreterlikler, pazar payı denkleştirme mekanizmaları ve girişi engellemeye yönelik ortak eylemler.

Hangi pazarlar kartele yatkındır?

Stigler'in mantığından ve sonraki çalışmalardan, bazı pazar özelliklerinin kartelleri kolaylaştırdığı sonucu çıkar. Az sayıda firma, anlaşmaya varmayı ve birbirini izlemeyi kolaylaştırır. Homojen ürünler, fiyat üzerinde anlaşmayı basitleştirir; ürünler farklılaştıkça her ürün için ayrı bir fiyat kararlaştırmak gerekir. Sık ve küçük siparişler, tek bir aldatmanın kazancını düşürür ve tespiti hızlandırır; seyrek ve büyük siparişler ise aldatmayı cazip kılar. Fiyatların şeffaf olması izlemeyi kolaylaştırır. Talebin istikrarlı olması, satış düşüşlerinin aldatmadan mı yoksa talepten mi kaynaklandığını ayırt etmeyi kolaylaştırır. Giriş engellerinin yüksek olması, Levenstein ve Suslow'un vurguladığı giriş tehdidini zayıflatır. Bir sektör derneğinin varlığı, düzenli toplantılar ve bilgi alışverişi için meşru bir zemin sağlayabilir.

Bu özellikler, rekabet otoritelerinin tarama yöntemlerini hangi pazarlarda yoğunlaştıracağına karar verirken kullandığı yapısal göstergelerdir. Ama yapısal göstergeler tek başına bir şey kanıtlamaz: homojen ürünlü, yoğun bir pazarda fiyatların benzer olması, rekabetin de bir sonucu olabilir.

Optimal cezalar

Gary Becker'in suç ve ceza ekonomisini işlediğimiz derste gördüğümüz caydırıcılık mantığı, kartellere doğrudan uygulanır: caydırıcı bir ceza, kartelin kazancının tespit olasılığına bölümünden büyük olmalıdır. Rekabet otoritelerinin gerçekte uyguladığı cezalar, çoğu zaman kartelin ilgili satışlarının belirli bir yüzdesi olarak hesaplanır ve bir üst sınırla sınırlanır. Kartel aşırı fiyatlarına dair derlemeler, birçok kartelin fiyatları yüzde on ya da daha fazla yükselttiğini ve tespit olasılığının düşük olduğunu düşündürdüğü için, bazı iktisatçılar mevcut cezaların caydırıcı düzeyin altında kaldığını savunur.

Para cezalarının bir sınırı, firmaların ödeme gücüdür. Bu yüzden bazı ülkeler, kartellere katılan yöneticilere kişisel yaptırımlar, örneğin hapis cezası ya da şirket yönetiminden men, öngörür. Kişisel yaptırımlar, şirket cezalarının şirket hissedarlarına yansıyıp kararı veren yöneticilere yansımaması sorununu da giderir.

Pişmanlık programlarının kuramı

Massimo Motta ve Michele Polo 2003'te ve Giancarlo Spagnolo 2004'te, pişmanlık programlarının kartelleri iki kanaldan zayıflattığını gösterdi. Birinci kanal tespittir: kartel üyelerine itiraf etme teşviki vererek, otoritenin kendi başına ortaya çıkaramayacağı kartelleri görünür kılar. İkinci kanal caydırıcılıktır: kartel üyeleri, her birinin gelecekte öbürlerini ihbar edebileceğini bildiği için birbirlerine güvenmekte zorlanır ve kartel kurmanın beklenen değeri düşer. Model bölümündeki itiraf yarışı, bu ikinci kanalın sade bir biçimidir.

Programın tasarımı önemlidir. Bağışıklık yalnızca ilk bildiren firmaya tanınırsa, yarış güçlenir; ama kartelin elebaşının da bağışıklık alabilmesi tartışmalıdır, çünkü kartelin kurulmasını teşvik edebilir. Spagnolo, bildiren firmalara bağışıklığın ötesinde ödül verilmesinin, yani diğer üyelere verilen cezalardan pay alınmasının, kartelleri daha da güçlü biçimde caydırabileceğini öne sürdü. Miller'ın ampirik bulgusu, ABD'deki programın genişletilmesinin kartel kovuşturma örüntülerini, caydırıcılık ve tespitin arttığı bir dünyayla tutarlı biçimde değiştirdiğini gösterir.

Tarama yöntemleri ve ihaleye fesadın tespiti

Porter ve Zona'nın yöntemi, rekabetçi bir ihalede tekliflerin, firmaların gözlenebilir maliyet ölçüleri verildiğinde birbirinden koşullu olarak bağımsız olması gerektiği fikrine dayanır. Rekabetçi firmaların teklifleri maliyetleriyle açıklanır; kalan sapmalar rastgeledir. Kartel üyelerinin göstermelik teklifleri ise maliyetle açıklanmaz ve kartel içinde birbirine bağlıdır. Bu yöntem, kartel dışında kalan firmaların davranışını bir karşılaştırma ölçütü olarak kullanır.

Sonraki çalışmalar, ihale verilerinde gizli anlaşmanın başka izlerini de aradı: kazanan teklifler ile kaybedenler arasındaki farkın olağandışı dağılımı, tekliflerin olağandışı yuvarlak sayılarda yığılması, kazananların düzenli dönüşümü ve bir firmanın bazı bölgelerde hiç teklif vermemesi. Fiyat verilerinde ise kartel dönemlerinin, rekabet dönemlerine göre daha düşük fiyat oynaklığı ve maliyet değişimlerine daha yavaş tepki ile ayırt edilebildiği öne sürüldü. Bu tarama yöntemleri tek başına kanıt değildir; ama rekabet otoritelerinin sınırlı kaynaklarını en şüpheli pazarlara yönlendirmesini sağlar.

Açık ve örtülü gizli anlaşmanın hukuki sınırı

Rekabet hukuku, rakipler arasındaki anlaşmayı yasaklar; ama aynı piyasa sonucunu doğuran örtülü gizli anlaşmayı, yani firmaların birbirlerinin davranışını gözleyerek kendiliğinden yüksek fiyatta buluşmasını, genellikle yasaklamaz. Bunun nedeni, oligopolde her firmanın rakiplerinin tepkisini hesaba katmasının doğal bir davranış olmasıdır: bir firmaya rakiplerinin fiyatlarını dikkate almamasını emretmek uygulanabilir değildir. Bu yüzden hukuki sınır, sonuçta değil, iletişimde çizilir: firmaların gelecekteki fiyatlar, miktarlar ya da teklifler hakkında bilgi alışverişi yaptığına dair kanıt varsa anlaşma vardır.

Bu sınır iktisatçılar açısından rahatsız edicidir, çünkü sonsuz tekrarlı oyunda aynı denge iletişimle de iletişimsiz de sürdürülebilir. Ama iletişim, eşgüdümü kolaylaştırır: hangi fiyatta buluşulacağı, koşullar değiştiğinde fiyatın nasıl uyarlanacağı ve bir sapmanın gerçek mi yoksa talep şoku mu olduğu konusunda belirsizliği azaltır. Levenstein ve Suslow'un vurguladığı pazarlık sorunları, iletişim olmadan çok daha zor çözülür. Bu yüzden iletişimi yasaklamak, eşgüdümü imkânsız kılmasa da zorlaştırır. Algoritmik fiyatlama dosyasında ele alınan sorun, bu sınırın algoritmaların insan iletişimine gerek kalmadan eşgüdüm sağlayabildiği bir dünyada nasıl çizileceğidir.

Türkiye'de kartellerle mücadele

Türkiye'de rakipler arasındaki rekabeti kısıtlayan anlaşmalar 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesiyle yasaklanır ve Rekabet Kurumu tarafından soruşturulur. Kanun, ihlal eden teşebbüslere yıllık gayri safi gelirlerinin yüzde onuna kadar idari para cezası verilmesini öngörür. Pişmanlık programının Türkiye'deki karşılığı aktif işbirliği düzenlemesidir: karteli Kurum'a ilk bildiren ve soruşturma boyunca işbirliği yapan teşebbüs cezadan bağışık tutulabilir, sonraki başvuranlar ise ceza indirimi alabilir. Bu düzenleme, Model bölümündeki itiraf yarışının mantığını uygular. İhaleye fesadın kamu ihalelerindeki biçimleri ise rekabet hukukunun yanı sıra ceza hukuku tarafından da ayrıca yaptırıma bağlanabilir.

Aşırı fiyatın ölçülmesi ve zararın aktarımı

Kartel aşırı fiyatını tahmin etmek için kartel dönemindeki fiyat, kartel olmasaydı geçerli olacak fiyatla karşılaştırılır. Bunun için üç temel yöntem kullanılır. Önce–sonra yöntemi, kartel öncesi ve sonrası fiyatları kullanır. Ölçüt yöntemi, kartelin bulunmadığı benzer bir pazarın fiyatlarını kullanır. Maliyet temelli yöntem, rekabetçi fiyatı maliyetlere makul bir marj ekleyerek tahmin eder. Her yöntemin kendi varsayımları vardır ve aynı kartel için farklı tahminler verebilir; tazminat davalarında taraflar genellikle kendi lehlerine sonuç veren yöntemi savunur.

Tazminat davalarında bir başka tartışma, zararın aktarımıdır. Kartelden doğrudan alım yapan bir toptancı, aşırı fiyatın bir kısmını kendi müşterilerine yansıtmış olabilir; bu durumda toptancının gerçek zararı, ödediği aşırı fiyattan küçüktür ve zararın bir kısmı nihai tüketicilere geçmiştir. Fiyata yansıtma oranını işlediğimiz derslerdeki mantıkla, aktarılan payın büyüklüğü, toptancının pazarındaki rekabete ve talep esnekliğine bağlıdır.

Uygulama

Özet kartı

1. Levenstein ve Suslow'a göre kartellerin ortalama süresi yaklaşık beş yıldır ve süre dağılımı iki tepelidir; kartellerin en büyük güçlükleri aldatmadan çok yeni girişler ve değişen koşullara uyumdur.
2. Caydırıcı bir kartel cezası, kartelin kazancının tespit olasılığına bölümünden büyük olmalıdır; tespit olasılığı düşükse gereken ceza çok büyür ve firmaların ödeme gücünü aşabilir.
3. Pişmanlık programı, kartel üyelerini bir itiraf yarışına sokar ve bildirmeyi baskın strateji hâline getirebilir; Miller'ın ABD verilerine dayanan testleri, pişmanlığın caydırıcılık ve tespit yeteneklerini artırdığıyla tutarlıydı.
4. Porter ve Zona'ya göre karayolu ihalelerinde kartel dışındaki firmaların teklifleri maliyet ölçüleriyle ilişkiliydi, kartel üyelerinin göstermelik yüksek teklifleri ise değildi; bu fark, ihaleye fesadın tespitini mümkün kıldı.
5. Kartelin bedeli aşırı fiyat ve ölü ağırlık kaybından oluşur; aşırı fiyatın tahmini önce–sonra, ölçüt ve maliyet temelli yöntemlerle yapılır ve mağdurlar zararlarını özel tazminat davalarıyla isteyebilir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Pişmanlık programı kartelleri hangi iki kanaldan zayıflatır? İki kanalı birer cümleyle açıklayın.
2. (Çıktı 2) Caydırıcı ceza örneğinde kartelin yıllık ek kârı 10 milyon yerine 15 milyon lira, tespit olasılığı yüzde 25 olsaydı, caydırıcı ceza en az ne olmalıydı?
3. (Çıktı 2) İtiraf yarışı örneğinde ikinci bildiren firma yarı ceza yerine tam ceza ödeseydi, bildirmek yine baskın strateji olur muydu? Hesaplayın.
4. (Çıktı 3) Kartel içindeki aldatma örneğinde aldatmanın kazancı 120 yerine 60 olsaydı, kartelin sürmesi için firmaların en az ne kadar sabırlı olması gerekirdi, yani δ hangi eşiği aşmalıydı? Sonucu yorumlayın.
5. (Çıktı 3) Göstermelik teklifler örneğinde, ihaleye giren bütün firmalar kartele katılmış olsaydı, Porter ve Zona'nın yöntemi neden doğrudan uygulanamazdı? Bu durumda bir denetçi hangi başka işaretlere bakabilirdi?
6. (Çıktı 4) Bir iş insanı, «Karteller kısa ömürlüdür ve zaten kendiliğinden dağılır; rekabet otoritelerinin pişmanlık programları gibi tartışmalı araçlara ihtiyacı yoktur» diyor. Bu görüşü Levenstein ile Suslow'un ve Miller'ın bulgularıyla değerlendirin.

Cevaplar

1. Birinci kanal tespittir: pişmanlık programı, kartel üyelerine itiraf etme teşviki vererek, rekabet otoritesinin kendi başına ortaya çıkaramayacağı kartelleri görünür kılar. İkinci kanal caydırıcılıktır: kartel üyeleri, öbürlerinin gelecekte kendilerini ihbar edebileceğini bildiği için birbirlerine güvenmekte zorlanır; bu da kartel kurmanın beklenen değerini düşürür ve bazı kartellerin hiç kurulmamasını sağlar.
2. Caydırıcılık için 0,25 × F ≥ 15 milyon, yani F ≥ 60 milyon lira gerekir. Kartelin kazancı arttığında ceza artmalıdır; ama tespit olasılığı da arttığında gereken ceza azalır. Bu örnekte iki etki birbirini kısmen dengeler ve ceza 50 milyondan 60 milyona çıkar.
3. İkinci bildiren firma tam ceza öderse, ikisi birden bildirdiğinde her birinin beklenen cezası 0,5 × 0 + 0,5 × 100 = 50 olur. Öbür firma susuyorsa, susmak 20, bildirmek 0 maliyetlidir: bildirmek daha iyidir. Öbür firma bildiriyorsa, susmak 100, bildirmek 50 maliyetlidir: yine bildirmek daha iyidir. Bildirmek hâlâ baskın stratejidir. Ama ikinci bildirene indirim yapılmaması, firmaların bildirme yarışını biraz zayıflatabilir; programın tasarımında ikinci ve sonraki bildirenlere küçük indirimler, soruşturmaya ek kanıt sağlamaları için bir teşvik olarak kullanılır.
4. Koşul 60 ≤ 80 × δ ÷ (1 − δ), yani 60 − 60δ ≤ 80δ ve δ ≥ 60 ÷ 140 ≈ 0,43 olur. Aldatmanın kazancı azaldıkça kartelin sürmesi için gereken sabır da azalır; daha sabırsız firmalar bile karteli sürdürebilir. Kartellerin aldatmanın kazancını azaltmaya yönelik düzenlemeler, örneğin müşterilerin önceden paylaşılması ya da satış kotaları, bu yüzden kartel istikrarını artırır.
5. Porter ve Zona'nın yöntemi, kartel dışında kalan firmaların tekliflerinin maliyetlerle ilişkili olmasını bir karşılaştırma ölçütü olarak kullanır. Bütün firmalar kartele katılmışsa, böyle bir ölçüt yoktur: bütün teklifler aynı biçimde ayarlanmış olabilir. Bu durumda denetçi başka işaretlere bakabilir: kazananların düzenli dönüşümü, kazanan teklifin il dışındaki benzer ihalelere göre olağandışı yüksekliği, yeni bir firma ihaleye girdiğinde tekliflerin aniden düşmesi, tekliflerin olağandışı yuvarlak sayılarda yığılması ya da bazı firmaların belirli bölgelerde hiç teklif vermemesi.
6. İş insanının görüşü, Stigler'in kartellerin kararsız olduğu öngörüsüne dayanır. Ama Levenstein ve Suslow'un derlemesi, kartellerin ortalama süresinin yaklaşık beş yıl olduğunu, birçok kartelin beş ile on yıl, bazılarının on yıllarca sürdüğünü gösterdi; kartellerin fiyatları ve kârları artırabildiğini ve giriş engellerini yükseltebildiğini de buldu. Uzun ömürlü karteller tüketicilere büyük zarar verir. Miller'ın ABD'deki yirmi yıllık kartel kovuşturma verilerine dayanan testleri ise pişmanlık programının caydırıcılık ve tespit yeteneklerini artırdığıyla tutarlıydı. Pişmanlık programlarının bazı firmaları cezadan muaf tutması tartışmalı görünebilir; ama kartellerin kendiliğinden dağılmayı beklemek yerine onları içeriden çözmek, tüketicilerin uğradığı zararı azaltmanın etkili bir yoludur.

İleri okuma

• Margaret C. Levenstein, Valerie Y. Suslow (2006). «What Determines Cartel Success?». Journal of Economic Literature 44(1). Kartellerin süresi ve başarısına dair ampirik derleme.
• Robert H. Porter, J. Douglas Zona (1993). «Detection of Bid Rigging in Procurement Auctions». Journal of Political Economy 101(3). İhale verilerinden kartel tespiti.
• Nathan H. Miller (2009). «Strategic Leniency and Cartel Enforcement». American Economic Review 99(3). Pişmanlık programının caydırıcılık ve tespit etkileri.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki kartellerde firmalar toplantılarda, telefonda ya da bir toptancı aracılığıyla eşgüdüm sağlıyordu. Dijital piyasalarda ise eşgüdümün araçları değişiyor: fiyatlar algoritmalarla belirleniyor, rakiplerin fiyatları anında izlenebiliyor ve birçok satıcı aynı platformun kurallarına göre rekabet ediyor. Platformlar hem pazarın kendisi hem de pazardaki oyunculardan biri olabiliyor. Bu yeni piyasaların rekabet sorunları nelerdir ve geleneksel araçlar bunlara ne ölçüde uygulanabilir? Sıradaki ders, platform ekonomisini ve dijital piyasaları ele alıyor.