Birleşme ve devralmalar

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Tek taraflı ve koordineli etkileri, birleşme benzetimini, verimlilik savunmasını, geriye dönük birleşme değerlendirmesini, öldürücü devralmayı ve yapısal ve davranışsal çareleri tanımlar.
• Uygulama — Farklılaştırılmış ürünlerle fiyat rekabetinde bir birleşmenin fiyat etkisini benzetimle hesaplar ve fiyat artışını telafi edecek maliyet düşüşünü bulur.
• Analiz — Bir birleşmenin fiyatları hangi kanallardan yükseltebildiğini, birleşen firmaların kendi fiyat teşvikleri ile pazardaki eşgüdüm kolaylığı ayrımıyla çözümler.
• Değerlendirme — Tüketici ürünleri, bira ve ilaç sektörlerine dair geriye dönük çalışmalara dayanarak, birleşme denetiminin ne ölçüde etkili olduğunu ve hangi birleşmelerin denetimden kaçtığını değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir ülkede dört büyük bira üreticisinden ikisi ortak bir girişim kurarak birleşiyor. Şirketler, birleşmenin dağıtım maliyetlerini düşüreceğini ve bu tasarrufun tüketicilere daha düşük fiyatlar olarak yansıyacağını söylüyor. Rekabet otoritesi birleşmeye izin veriyor. Birkaç ay sonra marketlerdeki bira fiyatları yükselmeye başlıyor; yalnızca birleşen şirketlerin değil, rakiplerinin fiyatları da. Otorite yanılmış mıydı? Fiyatlar neden rakiplerde de yükseldi?

Bu seride birleşmelerle birkaç kez karşılaştık. Cournot dersinde maliyet tasarrufu sağlamayan birleşmelerin birleşenlere zarar verebildiğini gördük; marj ölçümünü işlediğimiz derste, iki markanın aynı sahipte toplanmasının yarattığı fiyat baskısını hesapladık; dikey ilişkiler dersinde de zincirin farklı halkalarındaki firmaların birleşmesini inceledik. Bu ders, aynı pazardaki rakiplerin birleşmesini, yani yatay birleşmeleri bütünlüklü biçimde ele alıyor: rekabet otoriteleri birleşmelerin etkilerini nasıl öngörür, birleşmeler gerçekte ne getirir ve denetim hangi birleşmeleri kaçırır?

Hikâye — bira fiyatları neden yükseldi?

Açılıştaki örnek gerçektir. 2008'de ABD'nin ikinci ve üçüncü büyük bira üreticileri, Miller ve Coors, MillerCoors adlı bir ortak girişimde birleşti. Nathan Miller ve Matthew Weinberg, birleşmeden sonra ne olduğunu ayrıntılı perakende fiyat verileriyle inceledi.

Bulgunun önemi, fiyat artışının kaynağındadır. Birleşen firmaların kendi fiyatlarını yükseltmesi beklenen bir sonuçtur; ama rakip firmanın da fiyatlarını aynı anda yükseltmesi ve bu artışın birleşme sonrası yeni bir rekabetçi dengeyle açıklanamaması, birleşmenin pazardaki eşgüdümü kolaylaştırdığını düşündürüyor.

Kavram — iki kanal

Bir yatay birleşme, fiyatları iki ayrı kanaldan yükseltebilir.

Tek taraflı etkiler, rekabet otoritelerinin en çok üzerinde durduğu kanaldır ve nicel olarak tahmin edilebilir. Bunun için kullanılan araç, birleşmenin piyasayı nasıl değiştireceğini bir ekonomik modelle canlandırmaktır.

Birleşen firmalar, birleşmenin maliyet tasarrufu sağlayacağını ve bu tasarrufun fiyat artışını telafi edeceğini ileri sürebilir.

Veri ve kanıt — birleşmeler sonradan ne getirdi?

Rekabet otoriteleri birleşmeleri öngörülere dayanarak değerlendirir; ama öngörülerin doğru olup olmadığı ancak sonradan bilinebilir. Orley Ashenfelter ve Daniel Hosken, ABD'deki birleşme denetiminin etkinliğini bu açıdan sınadı.

Birleşme denetiminin kaçırabileceği bir birleşme türü de, büyük bir firmanın henüz piyasaya çıkmamış bir rakibi satın almasıdır. Colleen Cunningham, Florian Ederer ve Song Ma, ilaç sektöründe bu türden devralmaları inceledi.

Neden önemli? — önce öngör, sonra ölç

Birleşme denetimi, rekabet politikasının en önleyici aracıdır: bir kartel ortaya çıktıktan sonra cezalandırılır, bir birleşme ise gerçekleşmeden önce engellenebilir. Ama bu önleyicilik bir bedelle gelir: otorite, henüz olmamış bir şeyi öngörmek zorundadır. Bir birleşmeyi yanlışlıkla engellemek, toplumu gerçek verimlilik kazançlarından yoksun bırakır; yanlışlıkla izin vermek, geri alınması çok zor bir piyasa gücü yaratır. Bu dersin araçları, bir yandan birleşmelerin etkisini önceden tahmin etmeyi, öbür yandan bu tahminlerin isabetini sonradan sınamayı sağlıyor. İkisi birlikte, denetimin nerede fazla katı, nerede fazla gevşek olduğunu gösterir.

Model

Bu bölümdeki firmalar, markalar ve rakamlar kurgudur; yöntemin işleyişini göstermek için seçildi.

Çözümlü örnek — Birleşmeden önceki pazar

Üç firmanın farklılaştırılmış birer ürün sattığı bir pazarda, i firmasının talebi q_i = 100 − 2p_i + 0,5 × (p_j + p_k) ile veriliyor; p_j ve p_k öbür iki firmanın fiyatlarıdır. Her ürünün birim maliyeti 10 lira. Her firma kendi fiyatını öbürlerinin fiyatlarını veri alarak seçiyor.

i firmasının kârı (p_i − 10) × q_i'dir; p_i'ye göre türev sıfıra eşitlenirse 100 − 4p_i + 0,5 × (p_j + p_k) + 20 = 0 bulunur. Simetrik dengede 120 − 4p + p = 0, yani p = 40'tır. Böylece her ürünün satışı 60 birime, her firmanın kârı da 30 liralık marjla 1.800 liraya ulaşır.

Çözümlü örnek — Birleşme benzetimi

Birinci ve ikinci firma birleşiyor; üçüncü firma bağımsız kalıyor. Birleşmiş firma, iki ürününün fiyatını ortak kârını en yükseğe çıkaracak biçimde seçer. Birinci ürünün fiyatını yükseltmek, o ürünün satışlarını azaltır, ama kaybedilen müşterilerin bir kısmı artık aynı firmaya ait olan ikinci ürüne geçer. Birinci ürün için birinci sıra koşulu q_1 − 2 × (p_1 − 10) + 0,5 × (p_2 − 10) = 0'dır; son terim, ikinci ürüne geçen müşterilerin bıraktığı marjdır.

Birleşmiş firmanın iki ürününe aynı fiyatı, p_B'yi koyduğunu, üçüncü firmanın p_3 koyduğunu varsayalım. Birleşmiş firmanın koşulu 115 − 3p_B + 0,5p_3 = 0, üçüncü firmanınki 120 − 4p_3 + p_B = 0 olur. Bu iki denklem birlikte çözüldüğünde p_B ≈ 45,22 ve p_3 ≈ 41,30 bulunur. Birleşen firmalar fiyatlarını yaklaşık yüzde 13, dışarıdaki firma yaklaşık yüzde 3 artırır.

Birleşen firmaların her ürünü yaklaşık 52,8 birim satar ve her ürün (45,22 − 10) × 52,8 ≈ 1.861 lira kazandırır; birleşmeden önceki 1.800'ün üzerindedir. Dışarıdaki firma yaklaşık 62,6 birim satar ve 31,3 × 62,6 ≈ 1.959 lira kazanır. Fiyat rekabetinde, Cournot dersindeki birleşme paradoksunun aksine, birleşme birleşenler için kârlıdır; fiyatlar birbirini izlediği için dışarıdaki firma da fiyat yükseltir ve ondan da fazla kazanır. Tüketiciler, üç ürünün de daha pahalı olmasından kaybeder.

Çözümlü örnek — Kim ne kaybetti?

Benzetimdeki birleşmenin bölüşüm sonuçlarını kabaca hesaplayalım. Birleşmeden önce üç ürün toplam 180 birim satıyordu; sonra birleşen iki ürün yaklaşık 52,8'er, dışarıdaki ürün yaklaşık 62,6 birim satar: toplam yaklaşık 168,3 birim. Tüketicilerin kaybını, her üründeki fiyat artışını birleşme öncesi ve sonrası satışların ortalamasıyla çarparak yaklaşık olarak bulabiliriz. Birleşen iki üründe fiyat yaklaşık 5,22 lira artar ve ortalama satış yaklaşık 56,4 birimdir: ürün başına yaklaşık 294, ikisi için yaklaşık 589 lira. Dışarıdaki üründe fiyat yaklaşık 1,30 lira artar ve ortalama satış yaklaşık 61,3 birimdir: yaklaşık 80 lira. Tüketicilerin toplam kaybı yaklaşık 669 liradır.

Firmaların kazancı ise birleşen ürünlerde 2 × 61 = 122, dışarıdaki üründe yaklaşık 159 lira, toplam yaklaşık 281 liradır. Tüketicilerin kaybı, firmaların kazancının iki katından fazladır; aradaki fark, satışların azalmasından doğan toplumsal kayıptır. Birleşme, toplam refahı yaklaşık 388 lira azaltır. Bu hesapta hiçbir maliyet tasarrufu yoktur; birleşen firmalar birim maliyetlerini birkaç lira düşürebilseydi, bu kaybın bir kısmı telafi edilir ve fiyat artışları küçülürdü. Dışarıdaki firmanın birleşmeden en çok kazanan firma olması, birleşmeye itiraz etmesi için bir nedeni olmadığını da gösterir: rakiplerin birleşmeye itirazı, birleşmenin rekabeti artıracağının, yani verimlilik getireceğinin bir işareti olarak okunabilir.

Çözümlü örnek — Ne kadar verimlilik yeter?

Birleşen firmalar, ortak üretim ve dağıtım sayesinde birim maliyetlerinin düşeceğini söylüyor. Birleşmeden sonra fiyatların birleşme öncesi düzey olan 40'ta kalması için maliyetlerde ne ölçüde bir düşüş gerekir?

Birleşmiş firmanın birinci sıra koşulu, fiyatlar 40 ve satışlar 60 iken, yeni maliyet c' için 60 − 2 × (40 − c') + 0,5 × (40 − c') = 0, yani 60 = 1,5 × (40 − c') olur. Buradan 40 − c' = 40 ve c' = 0 bulunur. Birim maliyetin 10 liradan sıfıra inmesi gerekir: yüzde 100'lük bir düşüş.

Bu çarpıcı sonuç, örnekteki ürünler arası geçişin yüksek olmasından gelir: birinci ürünü bırakan müşterilerin dörtte biri ikinci ürüne geçiyor ve ürünlerin marjı yüksek. Telafi için gereken tutarı, geçen müşterilerin payı ve onların öbür üründe bıraktığı kâr payı belirler; geçiş oranı küçük ya da marjlar düşük olsaydı, gereken maliyet düşüşü de küçük olurdu. Bu hesap, rekabet otoritelerinin verimlilik iddialarını neden temkinle karşıladığını gösterir: yakın rakiplerin birleşmesinde fiyat artışını telafi etmek için gereken verimlilik, çoğu zaman gerçekçi beklentilerin çok üzerindedir.

Çözümlü örnek — Uzak rakiplerin birleşmesi

Aynı hesabı, birleşen ürünlerin birbirine uzak olduğu bir durumda yapalım. Birinci ürünü bırakan müşterilerin dörtte biri değil, yalnızca onda biri ikinci ürüne geçiyor; ikinci ürünün marjı yine 30 lira. Birinci ürünün fiyatını yükseltmenin birleşmeden doğan ek getirisi 0,1 × 30 = 3 liradır; yakın rakipler örneğinde bu tutar 7,5 liraydı.

Fiyat baskısı 3 liraysa, birinci ürünün birim maliyetinde birkaç liralık bir düşüş onu dengelemeye yeter. Uzak rakiplerin birleşmesi, birleşen firmalara az bir fiyat yükseltme teşviki verir ve makul büyüklükteki verimlilik kazançları bu teşviki aşabilir. Birleşme incelemesinde ilk soru bu yüzden pazar paylarından çok, birleşen ürünlerin birbirine ne kadar yakın olduğudur: aynı müşterileri hedefleyen iki marka mı, yoksa aynı kategoride ama farklı tüketicilere satılan iki ürün mü?

Çözümlü örnek — Elden çıkarmanın sonucu

Rekabet otoritesi, birinci ve ikinci firmanın birleşmesini, ikinci ürünün bağımsız bir alıcıya satılması koşuluyla onaylıyor. Alıcı, ürünü ikinci firma kadar verimli üretebilirse, pazar birleşmeden önceki üç bağımsız firmalı yapıya döner ve fiyatlar 40'ta kalır.

Ama alıcı daha az deneyimliyse ve ürünü 10 yerine 15 liraya üretebiliyorsa, sonuç farklıdır. Bu alıcının birinci sıra koşulu 130 − 4p_2 + 0,5 × (p_1 + p_3) = 0, öbür iki firmanınki 120 − 4p + 0,5 × (p_2 + p) = 0 olur. Çözümde alıcı yaklaşık 42,59, öbür firmalar yaklaşık 40,37 lira fiyat koyar. Fiyatlar birleşme öncesine yakın kalır, ama biraz yükselir; çare, birleşmenin zararını büyük ölçüde giderir ama tamamen gidermez. Elden çıkarılan işletmenin alıcısının seçimi, bu yüzden çarenin başarısında belirleyicidir: rekabet otoriteleri alıcının deneyimini, finansman gücünü ve işletmeyi bağımsız olarak sürdürme yeteneğini ayrıca değerlendirir.

Çözümlü örnek — Dört firmadan üç firmaya

Koordineli etkileri tekrarlanan oyunlar dersindeki mantıkla görelim. Simetrik n firmalı bir pazarda firmalar, sapanı süresiz cezalandıran bir stratejiyle yüksek fiyatı sürdürmeye çalışıyor. Bir firma sapınca bir dönem bütün pazarı alıyor; işbirliğinde ise pazarın 1 ÷ n'ini alıyor. İşbirliğini ayakta tutmaya yeten iskonto katsayısının alt sınırı 1 − 1 ÷ n'dir.

Dört firmalı bir pazarda bu eşik 0,75'tir; firmaların iskonto katsayısı 0,7 ise işbirliği sürdürülemez. İki firma birleşip pazar üç firmaya inerse eşik 1 − 1 ÷ 3 ≈ 0,67'ye düşer ve 0,7'lik iskonto katsayısı bu eşiği aşar. Birleşme, işbirliğinin sürdürülemediği bir pazarı, sürdürülebildiği bir pazara dönüştürür. Birleşmenin firmaları birbirine benzetmesi de aynı yönde işler: maliyetleri ve pazar payları birbirine yakın firmaların ortak bir fiyat üzerinde anlaşması ve sapan tarafı cezalandırması, birbirinden çok farklı firmalarınkinden daha kolaydır. Koordineli etkileri değerlendiren otoriteler bu yüzden yalnızca firma sayısına değil, birleşmeden sonraki firmaların ne kadar simetrik olacağına, fiyatların ne kadar görünür olduğuna ve pazarda aykırı davranan bir firmanın kalıp kalmayacağına bakar. Bu hesap, birleşmeyle birleşmeyen firmaların da fiyatlarını yükseltmesinin nasıl mümkün olduğunu gösterir; Miller ve Weinberg'in bira pazarında bulduğu, rakip firmanın fiyatlarının da birleşmeyle birlikte yükselmesi, bu kanalla uyumludur.

Çözümlü örnek — Projeyi satın alıp kapatmak

Bir ilaç firması bir hastalık için piyasadaki tek ilacı satıyor ve yılda 100 birim kâr ediyor. Küçük bir biyoteknoloji şirketi, aynı hastalık için rakip bir ilaç geliştiriyor; ilacın piyasaya çıkması için 30 birim daha yatırım gerekiyor. Rakip ilaç çıkarsa iki firma pazarı paylaşır ve her biri yılda 40 birim kazanır.

Küçük şirket için projenin değeri 40 − 30 = 10 birimdir. Yerleşik firma için rakip ilacın çıkmaması 100 − 40 = 60 birim değerindedir. Yerleşik firma, küçük şirketi 10 ile 60 arasındaki herhangi bir fiyata satın almaya razıdır; satın aldıktan sonra projeyi durdurur ve tekel kârını korur. Küçük şirketin sahipleri iyi bir fiyat alır, yerleşik firma kârını korur; kaybeden, rakip ilacın getireceği daha düşük fiyatlardan ve daha fazla seçenekten yoksun kalan hastalardır.

Yerleşik firma projeyi geliştirmeye devam etseydi, iki ilaç da kendi elinde olurdu ve yılda 100 birim kazanmaya devam ederdi; 30 birimlik yatırımı yapmaya değmezdi. Projenin durdurulması, yerleşik firma için akılcı bir karardır. Cunningham, Ederer ve Ma'nın gösterdiği gibi, bu tür devralmalar, satın alanın mevcut ürünleriyle örtüşen projelerde ve piyasa gücünün yüksek olduğu durumlarda yoğunlaşır.

Çözümlü örnek — Sonradan ölçmek

Bir birleşmenin gerçek etkisini ölçmek için, birleşen firmaların ürünlerindeki fiyat değişimi, birleşmeden etkilenmeyen benzer ürünlerdeki değişimle karşılaştırılır. Birleşen iki firmanın ürünlerinin fiyatı birleşmeden önceki bir yıl ile sonraki bir yıl arasında yüzde 8 artmış olsun. Aynı dönemde, aynı mağazalarda satılan ama birleşmeye konu olmayan benzer ürünlerin fiyatı yüzde 3 artmış.

Birleşmenin fiyat etkisinin tahmini, iki değişim arasındaki farktır: yüzde 8 − yüzde 3 = yüzde 5. Karşılaştırma grubu, maliyet ve talep şoklarının birleşmeden bağımsız etkisini yakalar. Bu yöntemin geçerliliği, karşılaştırma grubunun birleşme olmasaydı birleşen ürünlerle aynı fiyat eğilimini izleyeceği varsayımına dayanır. Karşılaştırma grubu birleşmeden dolaylı olarak etkileniyorsa, örneğin rakip ürünler de birleşmeyle birlikte fiyat yükseltiyorsa, tahmin etkiyi olduğundan küçük gösterir. Miller ve Weinberg'in bulgusu, rakiplerin fiyatlarının da yükselebildiğini göstererek bu tuzağa dikkat çeker.

Modelin sınırları

Birleşme benzetimi, birleşmeden önceki rekabet biçiminin bilindiğini ve birleşmeden sonra da değişmeyeceğini varsayar. Fiyat rekabeti yerine kapasite ya da kalite rekabeti varsa, ya da birleşme koordineli etkiler yaratıyorsa, benzetim fiyat artışını eksik tahmin eder. Benzetim ayrıca talep fonksiyonunun biçimine duyarlıdır: doğrusal talep ile daha dışbükey talep biçimleri farklı fiyat artışları öngörür. Geriye dönük değerlendirmeler ise yalnızca izin verilen birleşmeleri inceleyebilir; engellenen birleşmelerin ne getireceği hiçbir zaman gözlenmez. Bu yüzden geriye dönük çalışmaların bulguları, denetimin genel isabeti hakkında değil, onay verilen birleşmelerin sonuçları hakkında bilgi verir. Öldürücü devralma örneği ise yerleşik firmanın projenin değerini doğru bildiğini varsayar; gerçekte birçok devralma, hedefin teknolojisini ya da çalışanlarını satın almak için yapılır ve verimlilik kazançları getirir.

Teknik

Williamson ödünleşimi

Oliver Williamson'ın 1968 tarihli makalesi, birleşmelerin refah değerlendirmesi için bir çerçeve önerdi. Bir birleşme piyasa gücünü artırarak fiyatı yükseltir ve bir ölü ağırlık kaybı yaratır; aynı zamanda üretim maliyetlerini düşürerek bir kaynak tasarrufu sağlar. Williamson'ın gözlemi, küçük bir maliyet düşüşünün bile, büyük bir üretim miktarına uygulandığı için, fiyat artışının yarattığı üçgen biçimli ölü ağırlık kaybını aşabileceğiydi. Bu bakışla toplam refah ölçütü, birçok birleşmenin verimlilik kazançları nedeniyle onaylanmasını öngörür.

Rekabet otoritelerinin çoğu ise toplam refah yerine tüketici refahı ölçütünü kullanır: bir birleşme, tüketicilerin ödediği fiyatı yükseltiyorsa, maliyet tasarrufları firmaların kârına gitse bile engellenebilir. Bu ölçütle verimlilik savunması ancak tasarrufların fiyatları düşürecek kadar tüketicilere yansıması durumunda kabul edilir. Model bölümündeki telafi edici maliyet düşüşü hesabı, bu ölçütün uygulamasıdır.

Yukarı yönlü fiyat baskısı ve benzetim

Farrell ile Shapiro'nun 2010 tarihli önerisi, birleşme benzetiminin tam bir talep modeli gerektirmesine karşı daha basit bir tarama ölçüsüdür: yukarı yönlü fiyat baskısı. Birleşmeden sonra birinci ürünün fiyatını yükseltmenin ek getirisi, ikinci ürüne geçen müşterilerin bıraktığı marjdır: geçiş oranı D_12 ile ikinci ürünün marjı (p_2 − c_2) çarpımı. Bu, birinci ürünün marjinal maliyeti D_12 × (p_2 − c_2) kadar artmış gibi bir etki yaratır. Birleşmenin sağlayacağı maliyet düşüşü bu tutardan küçükse, birleşme fiyatı yükseltme eğilimindedir. Bu hesabı daha önce iki gevrek markası üzerinden yapmıştık. Model bölümündeki örnekte geçiş oranı 0,5 ÷ 2 = 0,25, ikinci ürünün marjı 30 liradır; fiyat baskısı 7,5 liradır.

Tam benzetim, fiyat baskısının ötesine geçerek, firmaların fiyatlarını birlikte ve yeni dengeye ulaşana kadar ayarlamasını hesaplar. Gregory Werden ve Luke Froeb 1994'te, logit türü talep modelleriyle birleşme benzetimini sistematik bir araç olarak geliştirdi. Benzetimin sonuçları, talebin eğriliğine duyarlıdır: dışbükey talep, fiyat baskısının fiyata yansımasını büyütür; içbükey talep küçültür. Bu yüzden otoriteler, farklı talep biçimleriyle benzetimi tekrarlayarak sonuçların sağlamlığını sınar.

Yoğunlaşma eşikleri

İlk tarama genellikle yoğunlaşma göstergeleriyle yapılır. ABD birleşme rehberleri, Herfindahl-Hirschman endeksinin birleşme sonrası düzeyine ve birleşmeyle artışına bağlı eşikler kullanır; yüksek yoğunlaşmalı bir pazarda endeksi belirgin biçimde artıran birleşmelerin piyasa gücünü artırma olasılığı yüksek kabul edilir. Endeksteki sıçrama, Cournot dersinden bildiğimiz 2 × s_1 × s_2 formülüyle hesaplanır. Bu eşikler, birleşmeleri ayrıntılı inceleme gerektirenler ve gerektirmeyenler olarak ayırmanın hızlı bir yoludur; ama farklılaştırılmış ürünlerde yoğunlaşma, birleşen ürünlerin birbirine ne kadar yakın olduğunu yakalayamaz ve geçiş oranlarına dayanan ölçüler daha bilgilendiricidir.

Bildirim eşikleri ve yeni yaklaşımlar

Birleşmelerin rekabet otoritelerine bildirilmesi, genellikle birleşen firmaların ciro büyüklüğüne bağlı eşiklere dayanır. Bu eşikler, henüz cirosu olmayan ama gelecekte önemli bir rakip olabilecek girişimlerin devralınmasını yakalayamaz. Cunningham, Ederer ve Ma'nın, öldürücü devralmaların orantısız biçimde denetim eşiklerinin hemen altında gerçekleştiği bulgusu bu boşluğa işaret eder. Bazı ülkeler buna, ciro yerine işlem değerine dayanan bildirim eşikleri ekleyerek karşılık verdi: yüksek bir bedelle satın alınan ama cirosu küçük bir girişim, işlem değeri eşiği nedeniyle incelemeye girer. Dijital ve ilaç pazarlarında ayrıca, satın alanın hedefin yeniliğini sürdürme teşvikini değerlendiren ve olası rakip kaybına odaklanan yaklaşımlar tartışılıyor.

Azınlık hisseleri ve ortak sahiplik

Rekabet sorunları yalnızca tam birleşmelerden doğmaz. Bir firma rakibinin hisselerinin bir kısmını satın aldığında, rakibin kârından pay aldığı için kendi fiyatını yükseltme teşviki kazanır: kaybettiği müşterilerin bir kısmı rakibe gider ve rakibin kârının bir bölümü ona döner. Bu, tam birleşmedeki fiyat baskısının hisse oranıyla ölçeklenmiş bir biçimidir. Son yıllarda bu mantık, büyük yatırım fonlarının aynı sektördeki birçok rakip firmada aynı anda hisse sahibi olmasına uygulandı; bazı çalışmalar, bu ortak sahipliğin havayolu ve bankacılık gibi sektörlerde fiyatları yükselttiğini öne sürdü, başka çalışmalar ise bulguların ölçüm yöntemine duyarlı olduğunu ve fon yöneticilerinin firma fiyatlamasını etkileme kanallarının belirsiz kaldığını gösterdi. Tartışma sürüyor; ama kısmi sahipliğin fiyat teşviklerini değiştirebileceği kuramsal olarak açıktır ve rekabet otoriteleri azınlık hisse edinimlerini de inceleme kapsamına almaya başladı. Bir hisse ediniminin etkisi, edinen firmanın rakibin kararları üzerinde ne kadar söz hakkı kazandığına da bağlıdır: yalnızca kâra ortak olmak fiyat teşvikini değiştirir; yönetim kurulunda temsil, bilgi paylaşımını ve eşgüdümü de kolaylaştırır.

Birleşme denetiminin iki hatası

Bir rekabet otoritesi iki tür hata yapabilir. Birincisi, aslında rekabeti bozmayacak, hatta verimlilik getirecek bir birleşmeyi engellemektir. İkincisi, rekabeti bozacak bir birleşmeye izin vermektir. İki hatanın maliyetleri farklıdır. Yanlışlıkla engellenen bir birleşmenin kaybı, gerçekleşmeyen verimlilik kazançlarıdır; firmalar başka yollardan, örneğin iç büyümeyle, bu kazançların bir kısmını elde edebilir. Yanlışlıkla izin verilen bir birleşmenin kaybı ise kalıcı olabilir: bir kez birleşmiş firmaları ayırmak hukuken ve pratikte çok zordur ve artan piyasa gücü yıllarca sürebilir.

Geriye dönük değerlendirmeler, bu iki hatanın göreli sıklığına dair kanıt sağlar, ama yalnızca ikinci türü doğrudan gözleyebilir: engellenen birleşmelerin ne getireceği gözlenmez. Ashenfelter ve Hosken'ın bulgusu, izin verilen bazı birleşmelerin fiyatları yükselttiğini göstererek ikinci tür hatanın var olduğunu ortaya koyar; bu bulgu, denetimin daha sıkı olması gerektiğini düşündürebilir. Ama bu çalışmaların özellikle sorunlu görünen birleşmeleri seçtiği unutulmamalıdır; denetimin genel isabetini değerlendirmek için daha geniş ve rastgele seçilmiş birleşme örneklemleri gerekir.

Yenilik rekabeti ve birleşmeler

Birleşmelerin etkisi yalnızca fiyatlarla sınırlı değildir. İki firma aynı alanda araştırma yapıyorsa, birleşme bu araştırma projelerinden birinin durdurulmasına yol açabilir. Öldürücü devralmalar bunun uç bir biçimidir, ama daha genel bir sorun vardır: birbirine rakip iki araştırma programı birleştiğinde, birleşmiş firma, bir projenin başarısının öbür projenin değerini düşüreceğini hesaba katar ve araştırma çabasını azaltabilir. Bu, fiyat rekabetindeki yamyamlaşma mantığının yenilik rekabetine uygulanmasıdır. Öte yandan birleşme, tamamlayıcı yeteneklerin ve bilginin bir araya gelmesiyle yeniliği hızlandırabilir ya da araştırma maliyetlerinin daha büyük bir satış hacmine yayılmasına izin verebilir. Rekabet otoriteleri, özellikle ilaç ve teknoloji sektörlerindeki birleşmelerde, birleşen firmaların araştırma projelerinin örtüşüp örtüşmediğini ve birleşmenin bu projelerin geleceğini nasıl etkileyeceğini giderek daha fazla inceliyor.

Çareler

Bir birleşme rekabet sorunu yaratıyorsa, otorite onu tamamen engellemek yerine koşullu olarak onaylayabilir.

Yapısal çareler genellikle tercih edilir, çünkü bir kez uygulandıktan sonra sürekli denetim gerektirmez: elden çıkarılan işletme bağımsız bir rakip olarak faaliyet gösterir. Ama elden çıkarılan işletmenin gerçekten etkili bir rakip olabilmesi, onu satın alan firmanın yeterli kaynağa ve bilgiye sahip olmasına bağlıdır. Davranışsal çareler esnektir, ama izlenmesi zordur ve birleşen firmanın onları dolaylı yollardan aşma teşviki taşır. Dikey birleşmelerde, örneğin bir girdinin rakiplere ayrımcılık yapılmadan sağlanması yükümlülüğü gibi davranışsal çareler daha yaygındır. Çarelerin etkinliği de geriye dönük olarak değerlendirilebilir: elden çıkarılan işletmelerin birkaç yıl sonra hâlâ bağımsız ve etkili rakipler olarak faaliyet gösterip göstermediği, çare tasarımının sınanmasının doğal bir yoludur.

Uygulama

Özet kartı

1. Yatay birleşmeler fiyatları iki kanaldan yükseltebilir: birleşen firmanın birbirine rakip ürünlerini birlikte fiyatlamasından doğan tek taraflı etkiler ve pazardaki eşgüdümün kolaylaşmasından doğan koordineli etkiler.
2. Birleşme benzetimi, birleşme öncesi talep ve marjlarla birleşme sonrası fiyatları tahmin eder; farklılaştırılmış ürünlerle fiyat rekabetinde birleşme hem birleşenler hem dışarıdaki firmalar için kârlıdır ve bütün fiyatlar yükselir. Yakın rakiplerin birleşmesinde fiyat artışını telafi edecek maliyet düşüşü çoğu zaman çok büyüktür.
3. Ashenfelter ve Hosken'a göre ABD'de denetim sınırındaki beş tüketici ürünü birleşmesinin dördü tüketici fiyatlarında bir miktar artışa yol açtı.
4. Miller ve Weinberg'e göre MillerCoors ortak girişiminden sonra hem birleşen firmanın hem rakibinin bira fiyatları ani biçimde yükseldi; fiyatlar Nash–Bertrand rekabetiyle olacağından yüzde 6 ile 8 daha yüksekti, bu da fiyat eşgüdümünün kolaylaştığını düşündürüyor.
5. Cunningham, Ederer ve Ma'ya göre ilaç sektöründeki devralmaların yüzde 5,3 ile 7,4'ü, hedefin rakip projesini durdurmaya yönelik öldürücü devralmalardı ve orantısız biçimde denetim eşiklerinin hemen altında gerçekleşiyordu.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Tek taraflı etkiler ile koordineli etkiler arasındaki farkı açıklayın. Miller ve Weinberg'in bira bulgusu hangisine işaret eder ve neden?
2. (Çıktı 2) Birleşme benzetimi örneğinde birleşmeden sonra üçüncü firmanın fiyatı değişmeseydi, yani 40'ta kalsaydı, birleşmiş firmanın fiyatı ne olurdu? Bu sonucu benzetimdeki 45,22 ile karşılaştırın.
3. (Çıktı 2) Sonradan ölçme örneğinde birleşen ürünlerin fiyatı yüzde 8, karşılaştırma ürünlerinin fiyatı yüzde 6 artmış olsaydı, birleşmenin tahmini etkisi ne olurdu? Karşılaştırma ürünleri birleşmeden dolaylı olarak etkilendiyse bu tahmin neden yanıltıcı olabilir?
4. (Çıktı 3) Öldürücü devralma örneğinde rakip ilaç çıkarsa iki firmanın her biri yılda 40 yerine 55 birim kazanacak olsaydı, yerleşik firma projeyi satın alıp durdurmaya ne kadar ödemeye razı olurdu? Küçük şirket projeyi satmayı kabul eder miydi?
5. (Çıktı 3) Yakın rakiplerin birleşmesinde fiyat artışını telafi edecek maliyet düşüşü neden çok büyük olabilir? Geçiş oranı ve marjlar bu hesabı nasıl etkiler?
6. (Çıktı 4) Bir şirket yöneticisi, «Rekabet otoriteleri birleşmeleri zaten ayrıntılı inceliyor; izin verilen birleşmelerin tüketicilere zarar verdiğine dair bir kanıt yok» diyor. Yöneticinin iddiasını derste geçen üç ampirik çalışmanın ışığında tartışın.

Cevaplar

1. Tek taraflı etkiler, birleşen firmanın, birbirine rakip ürünlerini artık birlikte fiyatladığı için, rakiplerle herhangi bir eşgüdüm olmadan fiyat yükseltme teşvikinden doğar; birleşmeyen firmalar da, fiyatlar birlikte hareket ettiğinden, bir miktar fiyat yükseltebilir, ama bu yeni bir rekabetçi dengedir. Koordineli etkiler ise birleşmenin pazarda açık ya da örtük eşgüdümü kolaylaştırmasından doğar. Miller ve Weinberg, fiyat artışlarının bir Nash–Bertrand dengesinden bir başkasına geçişle açıklanabileceği hipotezini sınayıp reddetti; yani artışlar, tek taraflı etkilerin öngördüğünden büyüktü. Rakip firmanın fiyatlarının da ani biçimde yükselmesi ve belgesel kanıtlar, koordineli etkilere işaret ediyor.
2. Üçüncü firmanın fiyatı 40'ta sabitken birleşmiş firmanın koşulu 115 − 3p_B + 0,5 × 40 = 0, yani p_B = 135 ÷ 3 = 45 olur. Benzetimde ise birleşmiş firmanın fiyatı 45,22'dir. Fark, üçüncü firmanın tepkisinden doğar: birleşmiş firma fiyat yükseltince üçüncü firma da fiyatını 41,30'a çıkarır ve bu, birleşmiş firmanın fiyatını biraz daha yükseltmesine izin verir. Rakipler fiyatı izlediği için, onların tepkisi birleşmenin fiyat etkisini büyütür.
3. Tahmini etki yüzde 8 − yüzde 6 = yüzde 2 olur. Karşılaştırma ürünleri birleşmeden dolaylı olarak etkilendiyse, örneğin rakip markalar birleşmeden sonra fiyatlarını yükselttiyse, karşılaştırma grubundaki yüzde 6'lık artışın bir kısmı birleşmenin kendisinden kaynaklanır. Bu durumda birleşmenin gerçek etkisi yüzde 2'den büyüktür; yöntem, etkiyi olduğundan küçük gösterir. Karşılaştırma grubunun birleşmeden etkilenmeyen pazarlardan ya da ürünlerden seçilmesi bu yüzden önemlidir.
4. Rakip ilacın çıkmaması yerleşik firma için 100 − 55 = 45 birim değerindedir; yerleşik firma en fazla 45 birim ödemeye razıdır. Küçük şirket için projenin değeri 55 − 30 = 25 birimdir; 25 ile 45 arasındaki bir fiyata satmayı kabul eder. Satış yine gerçekleşir ve proje durdurulur. Ama rakip ilacın kârı arttıkça küçük şirketin projesinin kendi başına değeri de artar ve yerleşik firmanın ödemesi gereken fiyat yükselir; rekabet sonrası kârlar yeterince yüksek olsaydı, küçük şirketin satmak için istediği fiyat yerleşik firmanın ödemeye razı olduğu tutarı aşabilirdi.
5. Yakın rakiplerin birleşmesinde, bir ürünün fiyatı yükseldiğinde onu bırakan müşterilerin büyük kısmı birleşen öbür ürüne geçer; bu yüksek geçiş oranı, birleşmiş firmanın fiyat yükseltme teşvikini büyütür. Teşvikin büyüklüğü D × m çarpımıyla, yani geçen müşteri oranının diğer ürünün kâr payıyla çarpımıyla ölçülür. Bu çarpım büyükse, fiyat artışını telafi etmek için marjinal maliyetin en az bu kadar düşmesi gerekir. Model bölümündeki örnekte geçiş oranı 0,25 ve marj 30 lira olduğu için fiyat baskısı 7,5 lira, telafi edici maliyet düşüşü ise rakiplerin tepkisi de hesaba katıldığında birim maliyetin tamamına ulaşıyordu. Geçiş oranı ya da marjlar küçük olsaydı, gereken maliyet düşüşü de küçük olurdu.
6. Yöneticinin görüşü, birleşme denetiminin varlığını onun başarısıyla karıştırıyor. Ashenfelter ve Hosken, denetim sınırında izin verilen beş tüketici ürünü birleşmesinin dördünün tüketici fiyatlarında bir miktar artışa yol açtığını buldu. Miller ve Weinberg, izin verilen MillerCoors ortak girişiminden sonra fiyatların Nash–Bertrand rekabetiyle olacağından yüzde 6 ile 8 daha yüksek olduğunu ve eşgüdümün kolaylaşmış olabileceğini gösterdi. Cunningham, Ederer ve Ma ise ilaç sektöründeki bazı devralmaların hiç incelenmeden, denetim eşiklerinin hemen altında gerçekleştiğini ve rakip projeleri durdurduğunu buldu. Bu bulgular, birleşme denetiminin her birleşmeyi yakalamadığını ve bazı izin verilen birleşmelerin fiyatları yükselttiğini gösteriyor. Ama yönetici de bir noktada haklıdır: Ashenfelter ve Hosken'ın beşinci birleşmesi fiyatları çok az etkiledi ve bu çalışmalar özellikle sorunlu görünen birleşmelere odaklandığı için, birleşmelerin genel olarak zararlı olduğunu göstermez. Daha doğru sonuç, geriye dönük değerlendirmelerin düzenli olarak yapılması ve denetim yöntemlerinin bu bulgulara göre güncellenmesi gerektiğidir.

İleri okuma

• Nathan H. Miller, Matthew C. Weinberg (2017). «Understanding the Price Effects of the MillerCoors Joint Venture». Econometrica 85(6). Bir birleşmenin koordineli etkilerinin incelenmesi.
• Orley Ashenfelter, Daniel Hosken (2010). «The Effect of Mergers on Consumer Prices». Journal of Law and Economics 53(3). Denetim sınırındaki beş birleşmenin geriye dönük değerlendirmesi.
• Colleen Cunningham, Florian Ederer, Song Ma (2021). «Killer Acquisitions». Journal of Political Economy 129(3). İlaç sektöründe öldürücü devralmalar.

Sonraki derse köprü

Bu derste birleşmelerin, firmalar arasındaki eşgüdümü kolaylaştırarak fiyatları yükseltebildiğini gördük; MillerCoors örneği, kimse masaya oturmadan da fiyatların birlikte yükselebileceğini düşündürüyordu. Ama bazen firmalar eşgüdümü kendiliğinden bırakmaz: gizli toplantılarda fiyatları, pazar paylarını ya da ihale tekliflerini açıkça kararlaştırırlar. Kartelleri ne bir arada tutar, rekabet otoriteleri onları nasıl ortaya çıkarır ve hangi cezalar onları caydırır? Sıradaki ders, kartelleri ele alıyor.