Piyasa gücünün ölçülmesi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Yapı–davranış–performans paradigmasını, davranış parametresini, talep ve üretim yaklaşımlarını, çok ürünlü fiyatlamayı ve varsayımsal tekelci testini tanımlar.
• Uygulama — Talep esnekliği ve pazar paylarından fiyat–maliyet marjını, üretim verisinden fiyatın marjinal maliyete oranını ve bir fiyat artışı için kritik satış kaybını hesaplar.
• Analiz — Yüksek bir fiyat–maliyet marjının gizli anlaşmadan mı, ürün farklılaştırmasından mı, yoksa çok ürünlü fiyatlamadan mı kaynaklandığını ayırt etmenin neden zor olduğunu ve bunun için hangi bilgilerin gerektiğini çözümler.
• Değerlendirme — Şeker, kahvaltılık gevrek ve imalat sanayii üzerine yapılmış çalışmalara dayanarak, piyasa gücü ölçümünde talep ve üretim yaklaşımlarının güçlü ve zayıf yanlarını değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir marketin kahvaltılık gevrek rafının önünde durun. Onlarca kutu var, ama hepsini birkaç büyük üretici yapıyor. Fiyatlar, bir kutunun içindeki tahılın maliyetinin çok üzerinde. Reklamlar her yerde, her yıl yeni bir çeşit rafa giriyor. Bir rekabet otoritesinin uzmanı bu rafa baktığında ne düşünmeli: üreticiler fiyatları gizlice mi birlikte belirliyor, yoksa insanlar sevdikleri markaya bağlı olduğu için mi bu fiyatları ödüyor?

Temel kursta piyasa gücünü, fiyatın marjinal maliyetin üzerine çıkabilme yeteneği olarak tanımlamış ve Lerner endeksiyle ölçmüştük. Sorun şu ki marjinal maliyet hiçbir muhasebe kaydında yazmaz. Firmaların kâr tablolarında ortalama maliyetler, amortismanlar ve dağıtılmış genel giderler vardır; bir birim daha üretmenin maliyeti ise yoktur. Bu ders, endüstriyel organizasyonun en temel sorusunu soruyor: gözlemleyemediğimiz bir şeyi nasıl ölçeriz? Ve ölçtüğümüzde, yüksek bir marjın arkasındaki nedeni nasıl buluruz?

Hikâye — yüksek marjın üç kaynağı

Kahvaltılık gevrek sektörü uzun süre neredeyse gizli anlaşmalı bir fiyatlamanın ders kitabı örneği sayıldı: yüksek yoğunlaşma, yüksek fiyat–maliyet marjları, yüksek reklam harcamaları ve sürekli yeni ürün. Aviv Nevo, bu sonucu yeniden sınadı.

Bu bulgunun önemi, «yüksek marj» ile «gizli anlaşma» arasındaki otomatik bağı koparmasıdır. Aynı marj, çok farklı piyasa yapılarından doğabilir; bir rekabet otoritesinin müdahale edip etmemesi, marjın kaynağına bağlıdır.

Kavram — yapıdan davranışa

Endüstriyel organizasyonun ilk ampirik geleneği, piyasa yapısından performansa giden bir zincir kurdu.

Bu yaklaşım iki ciddi eleştiriyle karşılaştı. Birincisi, yoğunlaşma ile kârlılık arasındaki ilişkinin nedensel olmayabileceğiydi: daha verimli firmalar hem büyür hem kâr eder, dolayısıyla yoğunlaşmış sektörler piyasa gücünden değil, verimlilik farklarından dolayı kârlı olabilir. Harold Demsetz 1973'te bu yorumu öne sürdü. İkincisi, muhasebe kârlarının ekonomik kârları ölçmekte yetersiz kalmasıydı. 1980'lerden itibaren yerini, tek tek sektörleri ayrıntılı modellerle inceleyen bir yaklaşım aldı: yeni ampirik endüstriyel organizasyon.

Bu yaklaşımın merkezinde, firmaların ne kadar rekabetçi davrandığını tek bir sayıyla özetleyen bir kavram durur.

Veri ve kanıt — üç ölçüm, üç sektör

Davranış parametresini tahmin etmek için genellikle talep bilgisi kullanılır ve marjinal maliyet, firmaların davranışına dair bir varsayımla birlikte türetilir. Ama bu yöntem gerçekten işe yarıyor mu? Bunu sınamak için benzersiz bir sektör bulan iki iktisatçı, şeker rafinerilerinin geçmişini başka çalışmalarında da incelemiş olan Genesove ile Mullin'dir.

Şeker sektörü burada özel bir şans sunuyordu: ham şekeri rafine şekere dönüştürmenin teknolojisi basitti ve marjinal maliyet, ham şeker fiyatından doğrudan hesaplanabiliyordu. Bu sayede araştırmacılar, talep bilgisinden çıkarılan piyasa gücünü gerçek piyasa gücüyle karşılaştırabildi.

Talep yaklaşımının bir alternatifi, talebi hiç modellemeden üretim verisiyle çalışmaktır. Jan De Loecker ve Frederic Warzynski bu yöntemi geliştirdi.

Neden önemli? — müdahale etmeden önce ölçmek

Piyasa gücünün ölçülmesi, rekabet politikasının hemen her kararının arkasında durur. Bir birleşmeye izin verilip verilmeyeceği, birleşme sonrası fiyatların ne kadar artacağına; bir firmanın hâkim durumda olup olmadığı, rakiplerinden ve müşterilerinden bağımsız davranıp davranamadığına; bir sektörün incelemeye alınıp alınmayacağı, marjların neden yüksek olduğuna bağlıdır. Son yıllarda bu soru makroekonomiye de taşındı: bazı çalışmalar birçok ülkede fiyatların marjinal maliyete oranının on yıllar içinde arttığını öne sürdü ve bunun ücretler, yatırım ve emek payı üzerindeki etkileri tartışılmaya başlandı. Bu tartışmanın ne kadar sağlam olduğu, bu derste göreceğimiz ölçüm yöntemlerinin varsayımlarına bağlıdır.

Model

Bu bölümdeki firmalar ve sayılar hayalîdir; amaç yöntemlerin mantığını adım adım göstermektir.

Çözümlü örnek — Esneklikten marja

Bir tekelcinin kârını en yükseğe çıkaran fiyatında, marjinal gelir marjinal maliyete eşittir. Marjinal gelir, fiyat ve talep esnekliği cinsinden p × (1 − 1 ÷ |ε|) olarak yazılabilir. Buradan Lerner endeksi (p − c) ÷ p = 1 ÷ |ε| bulunur: tekelcinin marjı, talep esnekliğinin tersidir.

Talep esnekliği −2,5 ise marj 0,4'tür: fiyatın yüzde 40'ı marjinal maliyetin üzerindedir. Fiyat 100 lira ise marjinal maliyet 60 liradır. Esneklik −5 olsaydı marj 0,2'ye, marjinal maliyet 80 liraya çıkardı. Talep ne kadar esnekse, yani müşteriler fiyat artışına ne kadar hızlı kaçarsa, tekelci bile o kadar az marj koyabilir. Bu formül, gözlenmeyen marjinal maliyeti gözlenebilir bir büyüklükten, talep esnekliğinden türetmenin ilk yoludur.

Çözümlü örnek — Muhasebe marjı yanıltır

Bir fabrikanın bir yıllık hesapları şöyle: satış geliri 10 milyon lira, hammadde ve enerji gibi değişken girdiler 5,5 milyon lira, makine amortismanı ve kira 3 milyon lira. Muhasebe tablosundan hesaplanan brüt marj, yani gelirden değişken maliyetlerin düşülmesiyle bulunan oran, (10 − 5,5) ÷ 10 = 0,45'tir. Amortisman da düşülürse kâr marjı 0,15'e iner.

Hangisi Lerner endeksidir? İkisi de değil. Lerner endeksi, bir birim daha üretmenin maliyetiyle ilgilidir; ortalama değişken maliyet, üretim sabit getirili değilse marjinal maliyetten farklıdır. Fabrika kapasitesine yakın çalışıyorsa, bir birim daha üretmek fazla mesai ve hızlı yıpranma nedeniyle ortalamadan pahalıdır ve gerçek marj 0,45'ten küçüktür. Öte yandan amortisman, geçmişte yapılmış bir yatırımın muhasebe dağılımıdır ve bugünkü fiyatlama kararını doğrudan etkilemez. Muhasebe oranları, yapı–davranış–performans geleneğinin yaygın biçimde kullandığı ama ekonomik kavramlarla ancak gevşek biçimde örtüşen ölçülerdir.

Çözümlü örnek — Pazar payları ve yoğunlaşma

Üç firmanın Cournot rekabeti yaptığı bir pazarda, her firmanın marjı kendi pazar payının talep esnekliğine oranıdır: (p − c_i) ÷ p = s_i ÷ |ε|. Payları 0,5, 0,3 ve 0,2, pazar talep esnekliği −2,5 ise firmaların marjları sırasıyla 0,2, 0,12 ve 0,08'dir.

Sektörün paya göre ağırlıklı ortalama marjı, payların karelerinin toplamının esnekliğe oranıdır: (0,25 + 0,09 + 0,04) ÷ 2,5 = 0,38 ÷ 2,5 = 0,152. Payların karelerinin toplamı, yüzde cinsinden yazıldığında Herfindahl-Hirschman endeksidir: 3.800. Bu türetme, yoğunlaşma endeksinin neden rekabet politikasında kullanıldığını açıklar: Cournot rekabeti varsayımı altında ortalama marj ile doğrudan orantılıdır. Ama varsayım önemlidir: firmalar fiyatla rekabet ediyorsa ya da gizlice anlaşıyorsa, aynı yoğunlaşma çok farklı marjlarla bir arada bulunabilir.

Çözümlü örnek — Davranış parametresi

Bir sektörde talep esnekliğinin −2, fiyat–maliyet marjının 0,2 olduğu tahmin ediliyor. Davranış parametresi θ, marjın esnekliğin tersine oranıdır: θ = 0,2 × 2 = 0,4. Tam rekabette θ sıfır, tam tekelde ya da tam gizli anlaşmada 1 olurdu. 0,4 değeri, simetrik firmalar varsayımı altında 1 ÷ 0,4 = 2,5 firmalı bir Cournot oligopolüne denk bir rekabet düzeyini gösterir.

Bu sayı, sektörde gerçekten iki buçuk firma olduğu anlamına gelmez. Sektörde altı firma olabilir ve bunlar Cournot rekabetinin öngördüğünden daha az rekabetçi davranıyor olabilir; ya da iki firma, Cournot'tan daha rekabetçi davranıyor olabilir. Davranış parametresi, gözlenen marjı en sade biçimde özetler; ama arkasındaki rekabet biçimini tek başına ortaya koymaz. Yine de zaman içindeki değişimi bilgilendiricidir: aynı sektörde θ bir yıl 0,4, birkaç yıl sonra 0,7 tahmin ediliyorsa ve maliyetler ile talep bu değişimi açıklamıyorsa, rekabetin zayıfladığına dair güçlü bir işaret vardır.

Çözümlü örnek — Tanımlama sorunu

Bir pazarda talep doğrusal: p = 100 − Q. Bir yıl boyunca fiyat 60, miktar 40 olarak gözleniyor. Bu gözlem iki farklı dünyayla tutarlıdır. Birinci dünyada sektör tam rekabetçidir ve marjinal maliyet 60'tır: fiyat marjinal maliyete eşittir. İkinci dünyada sektör bir tekeldir; marjinal gelir 100 − 2Q'dur ve Q = 40'ta 20'ye eşittir. Marjinal maliyet 20 ise tekelci de 40 birim üretip 60'tan satar.

Hangi dünyada olduğumuzu nasıl ayırt ederiz? Talep yalnızca paralel kayıyorsa, örneğin p = 110 − Q'ya çıkarsa, rekabetçi dünyada miktar 50'ye, fiyat 60'ta kalır; tekel dünyasında marjinal gelir 110 − 2Q = 20 koşulundan miktar 45, fiyat 65 olur. Fiyat ve miktardaki bu farklı tepkiler iki dünyayı ayırır; ama yalnızca marjinal maliyet sabitse. Marjinal maliyet de miktarla değişebiliyorsa, paralel kaymalar iki dünyayı ayırmaya yetmez. Timothy Bresnahan 1982'de, talebin eğiminin de değiştiği, yani talep eğrisinin döndüğü şokların davranışı tanımlamak için gerekli olduğunu gösterdi. Piyasa gücünü talep bilgisinden çıkarmak, talebin nasıl değiştiğine dair zengin bir bilgi ister.

Çözümlü örnek — Üretim verisinden maliyet üstü fiyat oranı

Bir fabrikanın üretim fonksiyonu tahmin edilmiş ve malzeme girdisinin üretim esnekliği 0,6 bulunmuş: malzeme kullanımı yüzde 1 artarsa üretim yüzde 0,6 artıyor. Fabrikanın muhasebe kayıtlarına göre malzeme harcaması satış gelirinin yüzde 50'si.

Maliyetini en aza indiren bir firma, malzemeyi, malzemenin marjinal ürününün değeri marjinal maliyete göre fiyatına eşit olacak biçimde kullanır. Bu koşuldan maliyet üstü fiyat oranı, malzemenin üretim esnekliğinin malzemenin gelir payına oranı olarak bulunur: 0,6 ÷ 0,5 = 1,2. Fiyat, marjinal maliyetin yüzde 20 üzerindedir; Lerner endeksi cinsinden 0,2 ÷ 1,2 ≈ 0,17'dir.

Bu yöntemin gücü, talep ya da rekabet biçimi hakkında hiçbir şey varsaymamasıdır. Zayıflığı, üretim esnekliğinin doğru tahmin edilmesine dayanmasıdır. Esneklik 0,6 yerine 0,5 tahmin edilseydi, oran 1,0'a düşer ve piyasa gücü hiç yokmuş gibi görünürdü. Küçük bir tahmin hatası, piyasa gücü hakkındaki sonucu tamamen değiştirebilir.

Çözümlü örnek — Aynı firmanın iki markası

Bir üretici iki gevrek markası satıyor: A ve B. Her biri tek başına fiyatlansaydı, A'nın kendi fiyat esnekliği −3 olduğu için marjı 1 ÷ 3 ≈ 0,33 olurdu: 12 liralık bir kutuda 4 lira. Ama A'nın fiyatı arttığında A'yı bırakan müşterilerin yüzde 30'u aynı firmanın B markasına geçiyor. B'nin kutu başına marjı da 4 lira.

Firma, A'nın fiyatını belirlerken bu geçişi hesaba katar: A'dan kaçan her müşteri tamamen kaybedilmez, bir kısmı B'den kâr bırakır. Basit bir yaklaşıkla, A'nın marjı, tek başına marja geçiş oranıyla B'nin marjının çarpımı eklenerek bulunur: 4 + 0,3 × 4 = 5,2 lira. Marj 4'ten 5,2'ye çıkar. Bu artış gizli anlaşmadan değil, tek bir firmanın kendi markaları arasındaki rekabeti içselleştirmesinden doğar.

Nevo'nun gevrek sektöründeki ayrıştırması, bu mantığı bütün sektöre uygular: tek ürünlü firmalar varsayımıyla bulunan marj, ürün farklılaştırmasının payını; çok ürünlü sahiplikle bulunan ek marj, portföy etkisini; gözlenen marj ile bu ikisinin toplamı arasındaki kalan fark ise olası gizli anlaşmanın payını gösterir.

Çözümlü örnek — Pazarı tanımlamak

Bir rekabet otoritesi, bir kentteki hazır beton tesislerinin ayrı bir pazar oluşturup oluşturmadığını belirlemek istiyor. Sorulan soru şudur: bu kentteki bütün tesisler tek bir firmanın olsaydı, bu firma fiyatları yüzde 5 artırarak kâr edebilir miydi?

Tesislerin marjı fiyatın yüzde 40'ı olsun. Yüzde 5'lik bir artışın kârlı olmaması için satışların ne kadar düşmesi gerekir? Satışlar L oranında düşerse, kalan satışlardan elde edilen ek gelir ile kaybedilen satışların marjı eşitlendiğinde artış kâr getirmez: (1 − L) × 0,05 = L × 0,40. Buradan kritik kayıp L = 0,05 ÷ 0,45 ≈ 0,111 bulunur. Kentteki hazır beton talebinin fiyat esnekliği −1,5 ise yüzde 5'lik bir artış satışları yaklaşık yüzde 7,5 düşürür; bu, yüzde 11,1'lik kritik kayıptan azdır. Artış kârlıdır ve kentteki tesisler ayrı bir pazar oluşturur.

Çözümlü örnek — Birleşmenin fiyat baskısı

Aynı yöntem birleşme incelemesinde de kullanılır. Bir şehirde iki ayrı firma, A ve B markalı gevrekleri satıyor. A'nın fiyatı 12 lira, marjinal maliyeti 8 lira; B'nin kutu başına marjı 4 lira. A'nın fiyatı arttığında A'yı bırakan müşterilerin yüzde 30'u B'ye geçiyor. İki firma birleşmek istiyor.

Birleşmeden önce A'nın sahibi, B'ye giden müşterileri tamamen kaybedilmiş sayar. Birleşmeden sonra bu müşteriler aynı şirkette kalır: A'dan B'ye geçen her müşteri 4 liralık marj bırakır. Bu, A'nın fiyatını yükseltme teşvikini artırır. Teşvikin büyüklüğü, geçiş oranı ile öbür ürünün marjının çarpımıyla ölçülür: 0,3 × 4 = 1,2 lira. Bu, A'nın marjinal maliyeti sanki 1,2 lira artmış gibi bir fiyat baskısı yaratır.

Birleşmenin verimlilik kazancı, örneğin ortak dağıtım ağı sayesinde A'nın marjinal maliyetinin yüzde 10 düşmesi, bu baskıyı dengeleyebilir: 8 liranın yüzde 10'u 0,8 liradır. Net baskı 1,2 − 0,8 = 0,4 lira olur ve pozitiftir: birleşme, verimlilik kazancına rağmen A'nın fiyatını artırma eğilimindedir. Geçiş oranı yüzde 15 olsaydı, baskı 0,6 lira olur ve verimlilik kazancı onu aşardı. Rekabet otoriteleri, bu türden basit bir hesabı, ayrıntılı bir talep modeli kurmadan önce bir ilk tarama aracı olarak kullanır. Hesabın iki girdisi de bu dersin ölçüm sorunlarını taşır: geçiş oranı müşteri anketlerinden ya da talep tahmininden gelir, öbür ürünün marjı ise marjinal maliyetin bilinmesini gerektirir. Marj olduğundan yüksek tahmin edilirse fiyat baskısı da abartılır; bu yüzden birleşme incelemelerinde marj tahmininin kaynağı, sonuçlar kadar dikkatle tartışılır.

Modelin sınırları

Bu derste gördüğümüz her yöntem bir varsayıma dayanır. Esneklikten marja giden formül, firmaların kısa dönemli kârı en yükseğe çıkardığını varsayar; dinamik fiyatlama, giriş caydırma ya da düzenleyici kaygılar bu bağı bozar. Davranış parametresi, talebin doğru tahmin edildiğini ve talep şoklarının davranışı tanımlayacak kadar zengin olduğunu varsayar. Üretim yaklaşımı, üretim esnekliğinin doğru tahmin edildiğini ve gözlenen girdi harcamalarının gerçekten değişken olduğunu varsayar. Varsayımsal tekelci testi ise mevcut fiyatların rekabetçi olduğunu varsayar; fiyatlar zaten tekel düzeyindeyse, müşteriler yakın ikamelere kaymış olacağı için pazar gerçekte olduğundan geniş görünür. Ölçüm, varsayımların iyi bir ölçüde sınanabildiği durumlarda güçlüdür; Genesove ile Mullin'in incelediği şeker rafinerileri gibi gerçek marjinal maliyetin bilindiği durumlar bu yüzden değerlidir.

Teknik

Davranış parametresinin genel çerçevesi

Homojen bir ürün pazarında ters talep p = P(Q, z) olsun; z, talebi kaydıran değişkenlerdir. Marjinal maliyet c(Q, w), w maliyet kaydırıcılarıdır. Yeni ampirik endüstriyel organizasyon geleneğinde sektörün arz ilişkisi şöyle yazılır: p + θ × Q × ∂P/∂Q = c(Q, w). θ = 0 iken bu ilişki tam rekabetin fiyat eşittir marjinal maliyet koşuludur; θ = 1 iken tekelin marjinal gelir eşittir marjinal maliyet koşuludur. Simetrik n firmalı bir Cournot dengesinde θ = 1 ÷ n'dir. İlişki, Lerner endeksi cinsinden (p − c) ÷ p = θ ÷ |ε| biçimini alır.

Tahmin için talep fonksiyonu ile arz ilişkisi birlikte ele alınır. Talep, maliyet kaydırıcıları araç değişken olarak kullanılarak tahmin edilir; arz ilişkisi ise talep kaydırıcılarının fiyat ve miktar üzerindeki etkisinden θ'yı ve marjinal maliyet parametrelerini çıkarır. Bresnahan ile Lawrence Lau'nun 1982'de ayrı ayrı gösterdiği gibi, talep yalnızca paralel kayıyorsa θ ile marjinal maliyetin eğimi birbirinden ayrılamaz: daha yüksek piyasa gücü ile daha dik artan marjinal maliyet aynı gözlemleri üretir. Tanımlama, talebin eğimini değiştiren kaydırıcılar gerektirir; teknik olarak, talep fonksiyonunda fiyat ile bir kaydırıcının etkileşim teriminin bulunması gerekir.

Davranış parametresi yaklaşımı, θ'nın yorumu konusunda eleştirilmiştir. θ, bir oyunun dengesi değil, bir özetleme katsayısıdır; aynı θ değeri farklı oyunlardan doğabilir ve dinamik gizli anlaşma modellerinde marj zaman içinde değiştiği için tek bir θ yanıltıcı olabilir. Genesove ve Mullin'in katkısı, bu eleştirilere rağmen yöntemin gerçek marjinal maliyetin bilindiği bir sektörde doğru sonuç verdiğini göstermesidir.

Farklılaştırılmış ürünlerde talep yaklaşımı

Ürünler farklılaştırılmışsa, tek bir pazar esnekliği yerine kendi ve çapraz fiyat esnekliklerinden oluşan bir matris gerekir. J ürün için bu matrisin J² elemanı vardır; yüz ürünlük bir pazarda on bin esneklik tahmin etmek mümkün değildir. Çözüm, talebi ürün özellikleri üzerinden kurmaktır: tüketiciler ürünleri değil, ürünlerin özelliklerini, yani tadı, şeker oranını, markasını, fiyatını değerlendirir ve ikame örüntüleri bu özelliklerin benzerliğinden türetilir. Steven Berry, James Levinsohn ve Ariel Pakes 1995'te Econometrica'da, tüketicilerin özelliklere verdiği değerlerin kişiden kişiye değiştiği ve fiyatın içselliğini araç değişkenlerle ele alan bir tahmin yöntemi geliştirdi.

Talep tahmin edildikten sonra marjlar, firmaların fiyatlama birinci sıra koşullarından çıkarılır. j ürününün fiyatı, onu satan firmanın bütün ürünlerinden elde ettiği kârı en yükseğe çıkaracak biçimde seçilir: s_j + Σ_k O_jk × (p_k − c_k) × ∂s_k/∂p_j = 0. Burada O_jk, j ve k aynı firmaya aitse 1, değilse 0 olan sahiplik matrisidir. Bu denklem sistemi her ürünün marjını verir. Sahiplik matrisini değiştirerek, örneğin her ürünü ayrı bir firmaya ya da bütün ürünleri tek bir firmaya vererek, Nevo'nun yaptığı ayrıştırma yapılabilir: tek ürünlü marjlar, çok ürünlü marjlar ve tam gizli anlaşma marjları. Gözlenen fiyatlar hangi sahiplik yapısıyla en iyi uyuşuyorsa, davranış odur.

Üretim yaklaşımı

De Loecker ve Warzynski'nin yöntemi, maliyetini en aza indiren bir firmanın, fiyatı serbestçe ayarlanabilen herhangi bir değişken girdi V için şu koşulu sağlamasından yola çıkar: girdinin üretim esnekliği θ^V, girdi harcamasının toplam maliyete değil, toplam gelire oranı α^V ile maliyet üstü fiyat oranının çarpımına eşittir. Buradan maliyet üstü fiyat oranı μ = θ^V ÷ α^V bulunur. Gelir payı α^V muhasebe verisinden doğrudan hesaplanır; üretim esnekliği θ^V ise bir üretim fonksiyonunun tahminini gerektirir.

Üretim fonksiyonu tahmininin bilinen bir sorunu, verimliliğin araştırmacı tarafından gözlenmemesi ama firma tarafından bilinip girdi seçimini etkilemesidir. Steven Olley ile Ariel Pakes ve James Levinsohn ile Amil Petrin, yatırım ya da ara girdi talebini gözlenmeyen verimliliğin bir göstergesi olarak kullanan yöntemler önerdi; De Loecker ve Warzynski'nin bulgusu, bu denetimin yapılmasının tahmin edilen oranları belirgin biçimde yükselttiğidir. Yöntemin bir başka sorunu, çoğu veri setinde fiziksel üretim yerine satış gelirinin gözlenmesidir. Gelir verisiyle tahmin edilen bir üretim fonksiyonu, fiyat farklılıklarını da içerir ve tahmin edilen esnekliği bozabilir; Steve Bond ve arkadaşları 2021'de bu durumda oranın tanımlanmasının ciddi biçimde zorlaştığını gösterdi. Üretim yaklaşımının sonuçları, bu yüzden, verinin türüne ve esneklik tahmininin yöntemine karşı duyarlılık analizleriyle birlikte okunmalıdır.

Marj, kâr ve sabit maliyetler

Yüksek bir maliyet üstü fiyat oranı, yüksek kâr anlamına gelmez. Marj, fiyat ile marjinal maliyet arasındaki farktır; kâr ise bu farkın satış miktarıyla çarpımından sabit maliyetlerin düşülmesiyle bulunur. Araştırma geliştirme, reklam, yazılım ya da bir fabrikanın kurulması gibi büyük sabit maliyetleri olan sektörlerde, firmalar bu maliyetleri karşılayabilmek için marjinal maliyetin belirgin biçimde üzerinde fiyat koymak zorundadır. Tekelci rekabet modelinde, serbest giriş kârları sıfıra indirdiği hâlde fiyatlar marjinal maliyetin üzerinde kalır: her firmanın marjı, sabit maliyetini tam karşılayacak kadardır.

Bu ayrım, makro düzeydeki tartışma için de önemlidir. Bazı çalışmalar, ekonomi genelinde ortalama maliyet üstü fiyat oranlarının on yıllar içinde belirgin biçimde arttığını bulmuştur. Bu artış, piyasa gücündeki bir yükselişi gösterebileceği gibi, üretimin sabit maliyeti yüksek ve marjinal maliyeti düşük teknolojilere, örneğin yazılıma ve dijital hizmetlere kaymasını da yansıtabilir. İkinci durumda yüksek oranlar, yüksek kârlara değil, değişen bir maliyet yapısına işaret eder. İki yorumu ayırmak için oranların yanında kârlılığa, giriş ve çıkış oranlarına ve yatırım davranışına da bakmak gerekir. Üretim yaklaşımının bir oran verdiğini, ama tek başına bu oranın arkasındaki nedeni söylemediğini unutmamak gerekir. Talep yaklaşımı ise oranın kaynağını, yani farklılaştırmayı, portföyü ya da davranışı ayırabilir; ama bunu yalnızca ayrıntılı talep verisinin bulunduğu tek tek sektörlerde yapabilir. İki yaklaşım bu yüzden birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır.

Pazar tanımı ve selofan yanılgısı

Varsayımsal tekelci testinin bilinen tuzağı, ABD Yüksek Mahkemesi'nin 1956'da selofan ambalaj malzemesi üzerine verdiği karardan adını alan selofan yanılgısıdır. Mahkeme, selofanın başka esnek ambalaj malzemeleriyle yoğun biçimde ikame edildiğini gözleyerek ilgili pazarı geniş tanımladı ve üreticinin hâkim durumda olmadığına karar verdi. Eleştiri şuydu: bir tekelci, fiyatını tam da müşterilerin başka malzemelere kaymaya başladığı noktaya kadar yükseltir; bu yüzden tekel fiyatında yüksek bir ikame gözlemek, piyasa gücünün yokluğunu değil, varlığını gösterebilir. Test, fiyatların zaten rekabetçi olduğu birleşme incelemelerinde iyi çalışır; mevcut piyasa gücünü ölçmek için kullanıldığında ise pazarı gerçek olandan geniş gösterme eğilimindedir.

Kritik kayıp analizi, testin uygulanabilir biçimidir. X oranında bir fiyat artışı ve M fiyat–maliyet marjı için kritik kayıp X ÷ (X + M)'dir. Bu kayıp, gerçek kayıpla karşılaştırılır; gerçek kayıp ise talep esnekliği ya da müşterilerin hangi ürünlere geçtiğini gösteren geçiş oranlarıyla tahmin edilir. Yüksek marjlı sektörlerde kritik kayıp küçüktür; ama yüksek marjlar, aynı zamanda müşterilerin fiyata duyarsız olduğuna, yani gerçek kaybın da küçük olacağına işaret eder. Bu iki etkiyi tutarlı biçimde birleştirmemek, kritik kayıp analizinin sık yapılan bir hatasıdır. Tutarlı bir uygulamada, mevcut marjdan firmanın kendi talep esnekliği çıkarılır ve gerçek kayıp bu esneklikle ve geçiş oranlarıyla hesaplanır; marj ile kayıp aynı fiyatlama koşulundan türetildiğinde birbirleriyle çelişmez.

Uygulama

Özet kartı

1. Marjinal maliyet gözlenmediği için piyasa gücü dolaylı yoldan ölçülür: talep esnekliğinden ve rekabet varsayımından, ya da üretim fonksiyonu ve girdi harcamalarından.
2. Cournot rekabeti altında paya göre ağırlıklı ortalama marj, Herfindahl-Hirschman endeksinin talep esnekliğine oranıdır; davranış parametresi, gözlenen marjı tam rekabet ile tekel arasında tek bir sayıyla özetler.
3. Genesove ve Mullin, gerçek marjinal maliyetin bilindiği şeker sektöründe, talep bilgisinden çıkarılan davranış ve maliyet tahminlerinin doğrudan ölçümlere oldukça yakın olduğunu ve yöntemin büyük ölçüde doğrulandığını buldu.
4. Nevo'ya göre kahvaltılık gevrek sektöründeki yüksek marjların büyük kısmı ürün farklılaştırması ve çok ürünlü fiyatlamayla açıklanıyordu; fiyatlar gizli anlaşma içermeyen davranışla tutarlıydı.
5. De Loecker ve Warzynski'nin üretim yaklaşımı, talebi modellemeden tesis düzeyinde maliyet üstü fiyat oranı tahmin eder; gözlenmeyen verimlilik denetlendiğinde oranlar daha yüksek çıktı ve ihracatçılar daha yüksek oranlar uyguladı.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Yapı–davranış–performans paradigması hangi gerekçelerle eleştirildi? Yeni ampirik endüstriyel organizasyon yaklaşımı bu eleştirilere nasıl cevap verdi?
2. (Çıktı 2) Dört firmanın Cournot rekabeti yaptığı bir pazarda paylar 0,4, 0,3, 0,2 ve 0,1, talep esnekliği −2 ise her firmanın marjı ve sektörün ağırlıklı ortalama marjı nedir?
3. (Çıktı 2) Bir fabrikada enerji girdisinin üretim esnekliği 0,3, enerji harcamasının gelir payı 0,2 ise maliyet üstü fiyat oranı nedir? Esneklik 0,25 tahmin edilseydi sonuç ne olurdu?
4. (Çıktı 3) Bir rekabet otoritesi, yüzde 5'lik bir fiyat artışı için kritik kaybı hesaplıyor. Marj yüzde 60 ise kritik kayıp nedir? Bu sektörde marjın yüksek olması, gerçek kaybın büyüklüğü hakkında ne düşündürür?
5. (Çıktı 3) Tanımlama sorunu örneğinde neden talebin yalnızca paralel kayması, marjinal maliyet miktarla değişebildiğinde rekabetçi dünya ile tekel dünyasını ayırmaya yetmez? Hangi tür bir talep değişimi bu iki dünyayı ayırabilir?
6. (Çıktı 4) Bir milletvekili, «Kahvaltılık gevrek ve benzeri sektörlerde fiyatlar maliyetlerin çok üzerinde; bu, firmaların anlaştığının kanıtıdır ve devlet fiyatları denetlemelidir» diyor. Bu görüşü Nevo'nun bulgusu ve bu dersteki ölçüm yöntemleriyle değerlendirin.

Cevaplar

1. Paradigma iki temel eleştiriyle karşılaştı. Birincisi, yoğunlaşma ile kârlılık arasındaki ilişkinin nedensel olmayabileceğiydi: Demsetz'in vurguladığı gibi, daha verimli firmalar hem büyür hem kâr eder ve yoğunlaşmış sektörler verimlilik farklarından dolayı kârlı olabilir. İkincisi, muhasebe kârlarının ve marjlarının ekonomik kavramlarla ancak gevşek biçimde örtüşmesiydi. Yeni ampirik endüstriyel organizasyon, sektörler arası karşılaştırmalar yerine tek tek sektörleri ayrıntılı talep, maliyet ve davranış modelleriyle inceledi; marjinal maliyeti ve davranışı doğrudan gözlemek yerine, firmaların fiyatlama koşullarından çıkardı.
2. Marjlar s_i ÷ |ε| formülüyle 0,4 ÷ 2 = 0,2; 0,3 ÷ 2 = 0,15; 0,2 ÷ 2 = 0,1 ve 0,1 ÷ 2 = 0,05'tir. Payların karelerinin toplamı 0,16 + 0,09 + 0,04 + 0,01 = 0,30'dur; ağırlıklı ortalama marj 0,30 ÷ 2 = 0,15 olur.
3. Oran 0,3 ÷ 0,2 = 1,5'tir; fiyat marjinal maliyetin yüzde 50 üzerindedir. Esneklik 0,25 tahmin edilseydi oran 1,25'e düşerdi. Üretim esnekliğindeki 0,05'lik bir fark, maliyet üstü fiyat oranını 25 puan değiştiriyor; üretim yaklaşımının sonuçları esneklik tahminine çok duyarlıdır.
4. Kritik kayıp 0,05 ÷ (0,05 + 0,60) ≈ 0,077, yani yaklaşık yüzde 7,7'dir. Yüksek marj, satış kaybının küçük bir kısmının bile fiyat artışını kârsız kılacağını söyler. Ama aynı yüksek marj, firmaların kârı en yükseğe çıkardığı varsayımı altında talebin fiyata duyarsız olduğuna, dolayısıyla gerçek kaybın da küçük olabileceğine işaret eder. İki etkiyi tutarlı biçimde birleştirmek gerekir; yalnızca küçük kritik kayba bakıp pazarı geniş tanımlamak yanıltıcı olur.
5. Talep paralel kaydığında miktar ve fiyat değişir; bu değişim, rekabetçi dünyada marjinal maliyet eğrisinin eğimini, tekel dünyasında ise hem marjinal maliyet eğrisinin hem de marjinal gelirin etkisini yansıtır. Marjinal maliyet miktarla artıyorsa, rekabetçi dünyada fiyatın da yükselmesi beklenir ve uygun bir marjinal maliyet eğimi, tekel dünyasındaki fiyat ve miktar tepkilerini birebir taklit edebilir. İki dünyayı ayırmak için talebin eğiminin değiştiği, yani talep eğrisinin döndüğü bir şok gerekir: tekelcinin marjı talep eğimine bağlı olduğu için böyle bir şoka tepki verir, rekabetçi firmalarınki vermez.
6. Milletvekilinin dayandığı gözlem doğrudur: Nevo da sektörde yüksek fiyat–maliyet marjları buldu. Ama marjın kaynağını ayrıştırdığında, marjların büyük kısmının ürün farklılaştırması ve çok ürünlü firma fiyatlamasıyla açıklandığını ve fiyatların gizli anlaşma içermeyen davranışla tutarlı olduğunu gördü. Yüksek marj, piyasa gücünün göstergesidir; ama bu güç, tüketicilerin markalara bağlılığından ve firmaların ürün portföylerinden doğabilir. Fiyat denetimi bu durumda uygun bir araç olmayabilir: ürün çeşitliliğini ve yeni ürün girişini azaltabilir. Daha uygun bir politika, gizli anlaşma kanıtı varsa onu kovuşturmak, yoksa birleşmelerde portföy etkisini dikkatle incelemek ve yeni firmaların girişini kolaylaştırmaktır.

İleri okuma

• Aviv Nevo (2001). «Measuring Market Power in the Ready-to-Eat Cereal Industry». Econometrica 69(2). Yüksek marjların kaynaklarını ayrıştıran talep yaklaşımı.
• Genesove, D. ve Mullin, W. P. (1998). «Testing Static Oligopoly Models: Conduct and Cost in the Sugar Industry, 1890–1914». RAND Journal of Economics 29(2). Davranış parametresi yönteminin gerçek maliyetle sınanması.
• Jan De Loecker, Frederic Warzynski (2012). «Markups and Firm-Level Export Status». American Economic Review 102(6). Üretim verisinden maliyet üstü fiyat oranı.

Sonraki derse köprü

Bu derste Cournot rekabeti varsayımı altında bir firmanın marjının kendi pazar payının talep esnekliğine oranı olduğunu kullandık ve davranış parametresini, firma sayısının tersiyle ilişkilendirdik. Ama bu sonuçların arkasındaki modeli henüz kurmadık: firmalar miktar seçtiğinde denge nasıl oluşur, firmaların maliyetleri farklıysa paylar nasıl belirlenir, firma sayısı arttıkça fiyat rekabetçi düzeye ne hızla yaklaşır? Sıradaki ders, Cournot modelini endüstriyel organizasyonun araçlarıyla ayrıntılı biçimde ele alıyor.