Türkiye tarımı: Yapı ve sorunlar

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Arazi parçalanmasını, arazi toplulaştırmasını, işletme büyüklüğü çarpıtmasını, nadası, ortakçılığı ve işletmenin ekonomik büyüklüğünü tanımlar.
• Anlama — Türkiye tarımının işletme ve arazi yapısını, sulama ve verim düzeyini ve emeğin kullanımını resmî verilerle betimler; küçük ve parçalı işletmelerin verimliliği hangi kanallardan etkileyebileceğini açıklar.
• Uygulama — Parsel sayısı ve büyüklüğünden yola çıkarak parçalanmanın maliyetini, bir arazi toplulaştırmasının getirisini, işletmeler arasındaki büyüklük dağılımının toplam verimliliğe etkisini ve nadasın üretim kaybını sayısal örneklerle hesaplar.
• Değerlendirme — Adamopoulos ile Restuccia'nın işletme büyüklüğü dağılımına dair bulgusunu ve Wu ve arkadaşlarının Çin'de işletme büyüklüğü ile tarımsal kimyasal kullanımına dair bulgusunu kullanarak, Türkiye'de işletme ölçeğini büyütmeye yönelik politikaların getirilerini ve bedellerini tartar.

Sezgi

Açılış

Bir çiftçinin 70 dekarlık arazisi var. Ama bu arazi tek bir tarla değil: köyün dört bir yanına dağılmış altı ayrı parçadan oluşuyor. Biri dere kenarında, biri tepenin yamacında, biri komşu köyün sınırında. Babasından kalan arazi, kardeşleri arasında bölünmüş; her kardeş her tarladan bir pay almış. Çiftçi her sabah traktörünü bir parçadan öbürüne taşıyor, her parçaya ayrı ayrı su götürmeye çalışıyor ve her parçanın sınırında komşusuyla ayrı ayrı anlaşmak zorunda kalıyor.

Bu çiftçinin durumu, Türkiye tarımının yapısının küçük bir resmidir. Ülkenin tarımsal işletmelerinin büyük çoğunluğu küçüktür ve araziler çok sayıda parçaya bölünmüştür. Bu yapı, verimliliği, makine kullanımını, sulamayı ve çiftçilerin gelirini etkiler. Ama bir o kadar önemli bir soru da şudur: küçük işletmeler gerçekten verimsiz midir, yoksa sorun, onların büyümesini ya da küçülmesini engelleyen kurallar ve piyasa aksaklıkları mıdır?

Önceki yedi derste tarımı genel ilkeler ve başka ülkelerin deneyimleriyle ele aldık. Bu son ders, aynı soruları Türkiye'nin istatistiklerine sorarak diziyi bitiriyor.

Hikâye — Bir araştırmanın çizdiği resim

Türkiye İstatistik Kurumu, 2016 yılına ait Tarımsal İşletme Yapı Araştırması'nın sonuçlarını 19 Nisan 2018'de açıkladı. Araştırma, tarımsal işletmelerin fiziksel büyüklüklerini belirlemeyi, onları tip ve ekonomik büyüklüklerine göre sınıflandırmayı ve işletmelere ait temel yapısal istatistikleri derlemeyi amaçlıyordu.

Araştırmanın çizdiği resim, küçük işletmelerin baskın olduğu bir tarımdı. Tarımsal işletmelerin yüzde 80,7'si 100 dekardan küçüktü; ama bu işletmelerin işlediği arazi, toplam arazinin yalnızca yüzde 29,1'iydi. İşletmeler en çok, yüzde 25,9 ile 20–49 dekarlık büyüklük grubunda yoğunlaşıyordu; arazi ise en çok, yüzde 24,5 ile 200–499 dekarlık işletmelerin elindeydi. İşletme başına düşen tarım arazisi parça sayısı 5,9, bir parçanın ortalama büyüklüğü 12,9 dekardı.

Arazinin nasıl kullanıldığı da önemli bir bilgiydi. İşletmelerin arazisinin yüzde 69,3'ünde tahıl ve öbür tarla ürünleri ekiliyordu; yüzde 9,7'si nadasa bırakılmıştı; yüzde 11,9'unda meyve ve öbür uzun ömürlü bitkiler, yüzde 2,2'sinde sebze yetiştiriliyordu. Arazinin yüzde 31,4'ü sulanıyordu; bu oran tarla ürünlerinin ekildiği alanda yüzde 34,7, sebze alanlarında yüzde 84,1'di. Hayvancılıkta da benzer bir tablo vardı: büyükbaş hayvanı olan işletmelerin yüzde 44,5'i yalnızca 1–4 baş hayvana sahipti.

Araştırma, emeğin kullanımına dair de bir ipucu veriyordu. Hanehalkı fertlerinin yüzde 37,4'ü kendi tarım işletmesinde yılda ortalama 225 gün ve daha fazla çalışıyordu; yüzde 20,9'u ise 56 günden az çalışıyordu. Bu, Tarımın ekonomideki yeri dersinde gördüğümüz çalışma saati açığının Türkiye'deki bir yansımasıdır: tarımda çalışıyor görünen kişilerin önemli bir kısmı, yılın yalnızca küçük bir bölümünde tarımda çalışır.

Dünya Bankası'nın verileri, bu yapının sonuçlarını uzun dönemde gösterir. Türkiye'de tahıl verimi 1991'de hektar başına 2.241 kilogramdan 2023'te 3.659 kilograma yükseldi; aynı dönemde dünya ortalaması 2.861 kilogramdan 4.231 kilograma çıktı. Türkiye'nin verimi artmış, ama dünya ortalamasının altında kalmıştı. Kişi başına ekilebilir arazi ise 1991'de 0,43 hektardan 2023'te 0,24 hektara indi; nüfus artarken toprak artmıyordu. Bir tarım çalışanının yarattığı yıllık değer, 2015 sabit dolarıyla, 1991'de yaklaşık 3.973 dolardan 2023'te yaklaşık 14.685 dolara çıktı; tarımdan ayrılan işgücü, kalanların verimliliğini yükseltmişti.

Kavram

Türkiye tarımının en belirgin yapısal özelliklerinden biri şudur.

Bu sorunun bilinen bir çözümü şudur.

Küçük işletmelerin neden küçük kaldığını açıklayan bir yaklaşım şudur.

Kurak bölgelerde yaygın bir uygulama şudur.

Arazi ile emeği bir araya getirmenin geleneksel bir biçimi şudur.

İşletmeleri karşılaştırmanın fiziksel büyüklükten farklı bir ölçüsü şudur.

Veri ve kanıt

Bu bulgu, küçük işletmelerin baskın olduğu bir tarımın kaderin değil, kısmen politikaların ve kurumların sonucu olabileceğini düşündürür. Zengin ülkelerde işletmeler büyük, yoksul ülkelerde küçüktür; bu farkın yalnızca dörtte biri sermaye ve arazi gibi temel etkenlerle açıklanabilir. Geri kalanın önemli bir kısmı, verimli çiftçilerin arazi edinip büyümesini ya da verimsiz olanların araziyi bırakmasını zorlaştıran politikalarla ilgili olabilir. Türkiye için bu, işletme yapısını değerlendirirken arazi piyasasının, kira ilişkilerinin, miras kurallarının ve desteklerin işletme büyüklüğünü nasıl etkilediğine bakmak gerektiği anlamına gelir.

Bu bulgu, işletme büyüklüğünün yalnızca verimlilik değil, çevre açısından da önemli olabileceğini gösterir. Küçük parsellerde çiftçiler, gübreyi ve ilacı daha yoğun kullanma eğilimindedir; bunun nedenleri arasında bilgi eksikliği, parsel başına sabit uygulama alışkanlıkları ve emek yerine kimyasal kullanma tercihi sayılabilir. Bulgunun ilginç bir yanı da, işletme büyüklüğü artarken verimin neredeyse değişmemesidir: daha büyük işletmeler, aynı verimi daha az kimyasal ve daha az emekle elde ediyordu. Ama bulgu Çin'e aittir ve Çin'deki parseller Türkiye'dekilerden çok daha küçüktür; sonucun Türkiye'ye aynı ölçüde aktarılabileceği varsayılmamalıdır.

Neden önemli?

Türkiye tarımının yapısı, bu dizide incelediğimiz bütün konuların kesiştiği yerdir. Küçük ve parçalı işletmeler, verimlilik açığının bir kaynağıdır; destekler toprağa bağlı olduğunda bu yapıyı etkiler ve onun içinde dağılır; tedarik zincirinde küçük üreticilerin pazarlık gücü sınırlıdır; iklim değişikliğine uyum için gereken sulama ve makine yatırımları, küçük ve dağınık parsellerde daha zordur.

Bu yapıyı anlamak, aynı zamanda kırsal kesimin geleceğine dair tartışmanın da temelidir. İşletmelerin büyümesi verimliliği artırabilir; ama tarımdan ayrılan insanların nereye gideceği, kırsal toplulukların ne olacağı ve geçişin kimler için ne bedel taşıyacağı da sorulmalıdır. Bu ders, bu soruları sayılarla tartışmanın araçlarını veriyor.

Model

Türkiye tarımının yapısal sorunlarını sayılarla ele almak için, araştırmanın verdiği resimden yola çıkarak birkaç hesap yapıyoruz: parçalanmanın maliyeti, toplulaştırmanın getirisi, arazinin işletmeler arasındaki dağılımının toplam üretime etkisi, nadasın, ortakçılığın ve sulamanın ekonomisi ve tarımda çalışan emeğin gerçek miktarı. Tarımsal İşletme Yapı Araştırması'ndan alınan oranlar gerçektir; geri kalan tutarlar, mekanizmayı somutlaştırmak için benim seçtiğim yuvarlak sayılardır.

Çözümlü örnek — Altı parça, bir tarla

Bir çiftçinin 70 dekarlık arazisi, her biri yaklaşık 11,7 dekarlık altı parçaya bölünmüş. Çiftçi bir yılda her parçaya, ekim, gübreleme, ilaçlama, sulama ve hasat için yaklaşık 20 kez gidiyor; bir parçaya gidip dönmek, makineyi taşımak dahil, ortalama yarım saat sürüyor. Yılda 6 × 20 × 0,5 = 60 saati yolda geçiyor. Arazi tek bir parça olsaydı, bu süre 20 × 0,5 = 10 saat olurdu.

Aradaki 50 saatin, çiftçinin ve makinesinin saatlik maliyeti 100 lira ise, yıllık değeri 5.000 liradır. Buna yakıt ve makine yıpranması da eklenir.

Parçalanmanın ikinci maliyeti, sınırlarda kaybolan alandır. Her parçanın kenarında yaklaşık bir metrelik bir şeridin ekilemediğini varsayalım. Kare biçimli 11.700 metrekarelik bir parçanın bir kenarı yaklaşık 108 metre, çevresi yaklaşık 432 metredir; kayıp alan yaklaşık 432 metrekaredir. Altı parçada toplam kayıp yaklaşık 2.600 metrekare, yani 2,6 dekardır; arazinin yaklaşık yüzde 3,7'si. Arazi tek bir kare parça olsaydı, kenarı yaklaşık 265 metre, çevresi yaklaşık 1.058 metre olurdu; kayıp yaklaşık 1,06 dekar, yani yüzde 1,5'tir. Parçalanma, sınır kaybını iki buçuk katına çıkarmıştır. Araştırmanın bulduğu ortalama 5,9 parça ve 12,9 dekarlık ortalama parça büyüklüğü, bu örneğin Türkiye tarımı için tipik olduğunu gösterir.

Çözümlü örnek — Toplulaştırma kendini öder mi?

Bir köyde yapılacak bir arazi toplulaştırması, yollar ve kanallar dahil dekar başına 1.000 liraya mal olacak. Toplulaştırmadan sonra önceki örnekteki çiftçinin altı parçası iki parçaya iniyor.

Çiftçinin yolda geçirdiği süre 60 saatten 20 saate iner; yıllık kazanç 40 × 100 = 4.000 liradır. Sınır kaybı yaklaşık 2,6 dekardan 1,5 dekara iner; kazanılan 1,1 dekardan dekar başına 1.000 liralık gelirle 1.100 lira daha elde edilir. Toplam yıllık kazanç 5.100 lira, yani dekar başına yaklaşık 73 liradır.

Yüzde 8 iskonto oranıyla yirmi yıllık bir anüitenin bugünkü değer çarpanı (1 − 1,08⁻²⁰) / 0,08 ≈ 9,82'dir. Dekar başına kazancın bugünkü değeri 73 × 9,82 ≈ 717 liradır; 1.000 liralık maliyetin altındadır. Yalnızca zaman ve sınır kazancıyla toplulaştırma kendini ödemez.

Ama toplulaştırma, sulama kanallarının yeniden düzenlenmesiyle birlikte yapılırsa ve sulama dekar başına geliri 1.000 liradan 1.300 liraya çıkarırsa, yıllık kazanç dekar başına 73 + 300 = 373 liraya, bugünkü değeri 373 × 9,82 ≈ 3.663 liraya çıkar. Toplulaştırmanın asıl getirisi, büyük ölçüde onun mümkün kıldığı tamamlayıcı yatırımlardan gelir. Bu, önceki derslerde gördüğümüz tamamlayıcı varlıklar fikrinin tarımdaki bir örneğidir.

Çözümlü örnek — Arazi kimin elinde olmalı?

Bir köyde 100 dekar arazi ve iki çiftçi var. A çiftçisi daha becerikli ve daha iyi donanımlıdır; B çiftçisi daha az verimlidir. Her çiftçinin üretimi, verimlilik katsayısı ile işlediği arazinin karekökünün çarpımıdır: A'nın katsayısı 2, B'ninki 1'dir. Karekök, aynı çiftçi daha fazla arazi işledikçe her ek dekarın getirisinin azaldığını yansıtır.

Arazi miras yoluyla eşit bölünmüşse, her biri 50 dekar işler. Toplam üretim 2 × √50 + 1 × √50 = 3 × 7,07 ≈ 21,2'dir.

Toplam üretimi en yüksek yapan dağılımda, iki çiftçinin son dekardan elde ettiği ek üretim eşitlenir; bu model için A'nın arazisinin B'ninkine oranı, katsayıların oranının karesi, yani 4 olmalıdır. A 80, B 20 dekar işlerse, toplam üretim 2 × √80 + 1 × √20 ≈ 17,89 + 4,47 = 22,36 olur. Toplam üretim, hiçbir yeni yatırım yapılmadan yaklaşık yüzde 5,4 artar.

Bu hesap, Adamopoulos ile Restuccia'nın vurguladığı kaynak yanlış dağılımının mantığını gösterir. İyi işleyen bir kira piyasası, B'nin arazisinin bir kısmını A'ya kiralamasına ve ikisinin de kazanmasına imkân verir: B kira geliri elde eder, A daha fazla üretir. Ama kira sözleşmelerinin güvencesizliği, tapu sorunları ya da desteklerin arazi sahibine bağlanması, bu yeniden dağılımı engelleyebilir.

Çözümlü örnek — Ortakçılığın teşvik sorunu

Bir çiftçi, bir toprak sahibinin arazisini ortakçılıkla işliyor; ürünün yarısı çiftçinin, yarısı toprak sahibinindir. Çiftçi, ek bir çapalama ve gübreleme yaparsa, bunun kendisine 100 liralık emek ve girdi maliyeti olacak, ama ürünü 150 lira artıracak.

Ortakçılıkta çiftçi ek ürünün yarısını, yani 75 lirayı alır; ama maliyetin tamamını, 100 lirayı öder. Ek çabayı yapmaz. Oysa toplum açısından bu çaba kârlıdır: 150 liralık ürün için 100 liralık maliyet.

Arazi sabit bir kirayla kiralanmış olsaydı, çiftçi ek ürünün tamamını, 150 lirayı alır ve 100 liralık çabayı yapardı. Bu, ortakçılığın verimlilik açısından bir dezavantajıdır. Ama ortakçılığın bir avantajı da vardır: kötü bir yılda kira sabit kalırken, ortakçılıkta toprak sahibi de kaybın yarısına katlanır. Riskten kaçınan ve sermayesi kıt bir çiftçi için ortakçılık, sabit kiradan daha güvenli olabilir. Ortakçılığın sürmesi, bu yüzden, verimlilik ile risk paylaşımı arasındaki bir dengenin sonucudur.

Çözümlü örnek — Nadasın bedeli

Araştırmaya göre işletmelerin arazisinin yüzde 9,7'si nadasa bırakılmıştı. 1.000 dekarlık bir tahıl bölgesinde bu, yaklaşık 97 dekar demektir. Bu araziden o yıl hiç ürün alınmaz.

Nadasın amacı, kurak bölgelerde toprağın nemini bir sonraki yıl için biriktirmektir; nadastan sonraki yıl verim daha yüksek olur. Buğday ekilen bir tarlanın dekar başına 1.000 lira gelir getirdiğini, nadastan sonraki yıl verimin yüzde 20 arttığını varsayalım. İki yıllık nadas–buğday döngüsünde dekar başına gelir 0 + 1.200 = 1.200 lira, yani yıllık ortalama 600 liradır.

Aynı tarlaya nadas yerine, toprağa azot bağlayan ve nem tüketimi görece az olan bir baklagil ekilirse ve bu baklagil dekar başına 500 lira gelir getirirken ertesi yılki buğday verimini yalnızca yüzde 10 artırırsa, iki yıllık gelir 500 + 1.100 = 1.600, yıllık ortalama 800 lira olur. Ama bu seçeneğin uygulanabilirliği yağışa bağlıdır: çok kurak bir bölgede baklagil nemi tüketir ve ertesi yılki buğday verimini düşürebilir. İklim değişikliğinin kuraklığı artırdığı bölgelerde, nadasın azaltılması ile toprak neminin korunması arasındaki denge daha da zorlaşabilir.

Çözümlü örnek — Sulamanın payı

Araştırmaya göre arazinin yüzde 31,4'ü sulanıyordu. Sulanan bir dekarın ortalama olarak sulanmayan bir dekarın iki katı ürün verdiğini varsayalım. Sulanmayan dekarın ürününü 1 kabul edersek, ortalama ürün 0,314 × 2 + 0,686 × 1 = 1,314'tür.

Sulanan alanın payı yüzde 40'a çıkarsa, ortalama ürün 0,40 × 2 + 0,60 × 1 = 1,40 olur; toplam üretim yaklaşık yüzde 6,5 artar. Sulanan alan yüzde 50'ye çıkarsa ortalama 1,50, artış yaklaşık yüzde 14'tür.

Bu hesap, sulamanın Türkiye tarımında verimliliği artırmanın en güçlü araçlarından biri olduğunu gösterir. Ama iki sınırı vardır. Birincisi, su kaynakları sınırlıdır; yeraltı suyunun aşırı çekilmesi, önceki derste gördüğümüz iklim değişikliğiyle birlikte, sulamanın sürdürülebilirliğini tehdit edebilir. İkincisi, sulama yatırımlarının getirisi parsellerin büyüklüğüne ve düzenine bağlıdır; parçalı arazilerde kanal ve boru döşemek daha pahalıdır. Sulama, toplulaştırma ve su yönetimi, bu yüzden, birlikte planlanması gereken politikalardır.

Çözümlü örnek — Tarımda gerçekte ne kadar emek var?

Araştırmaya göre hanehalkı fertlerinin yüzde 37,4'ü kendi işletmesinde yılda 225 gün ve daha fazla, yüzde 20,9'u 56 günden az çalışıyordu; geri kalan yüzde 41,7 bu ikisinin arasındaydı. Bu üç grubun ortalama çalışma günlerinin sırasıyla 250, 140 ve 30 gün olduğunu varsayalım.

Ortalama çalışma süresi 0,374 × 250 + 0,417 × 140 + 0,209 × 30 ≈ 93,5 + 58,4 + 6,3 = 158,2 gündür. Tam zamanlı bir işçinin yılda 250 gün çalıştığını kabul edersek, tarımda çalışan her kişi ortalama olarak tam zamanlı bir işçinin yaklaşık yüzde 63'ü kadar çalışır.

Bu hesap, Tarımın ekonomideki yeri dersinde gördüğümüz çalışma saati açığının Türkiye'deki büyüklüğüne dair kaba bir tahmin verir. Kişi başına ölçülen tarımsal değer, tam zamanlı eşdeğer başına hesaplansaydı, yaklaşık 1 / 0,63 ≈ 1,6 kat daha yüksek çıkardı. Tarımın verimlilik açığının bir kısmı, bu yüzden, tarımda çalışanların yılın bir bölümünde az çalışmasından kaynaklanır; bu emeğin bir kısmı, tarımdan ayrılmadan da, tarım dışı kırsal işlerde değerlendirilebilir.

Çözümlü örnek — Fiziksel büyüklük ile ekonomik büyüklük

İki işletme düşünelim. Birincisi Antalya'da 20 dekarlık bir sera işletmesi; dekar başına standart üretim değeri 30.000 lira. İkincisi Konya'da 300 dekarlık, yağmura dayalı bir buğday işletmesi; dekar başına standart üretim değeri 2.000 lira.

Fiziksel olarak ikinci işletme birincinin on beş katıdır. Ama ekonomik büyüklükleri eşittir: 20 × 30.000 = 600.000 lira ve 300 × 2.000 = 600.000 lira. Birinci işletme küçük bir arazide yoğun sermaye, emek ve su kullanarak, ikincisi geniş bir arazide az girdiyle üretir.

Bu karşılaştırma, Türkiye tarımında «küçük işletme» kavramının dikkatle kullanılması gerektiğini gösterir. Araştırmanın, işletmeleri ekonomik büyüklüklerine göre de sınıflandırmasının nedeni budur: bir işletmenin geçimini sağlayıp sağlamadığı, kaç dekar olduğuna değil, ne ürettiğine ve ne kadar değer yarattığına bağlıdır. Küçük ama yüksek değerli ürünler yetiştiren işletmeler, büyük ama düşük verimli işletmelerden daha güçlü olabilir.

Çözümlü örnek — Ahırda ölçek

Araştırmaya göre büyükbaş hayvanı olan işletmelerin yüzde 44,5'i yalnızca 1–4 baş hayvana sahipti. Küçük bir ahırın ekonomisini büyük bir ahırınkiyle karşılaştıralım.

Bir süt işletmesinin sağım makinesi, soğutma tankı ve ahır düzenlemesi gibi sabit giderlerinin yıllık maliyeti 40.000 lira olsun. Her ineğin yem, veteriner ve bakım gibi değişken gideri yılda 20.000 lira, verdiği süt yılda 4.000 litre olsun.

Üç inekli bir işletmede yıllık toplam gider 40.000 + 3 × 20.000 = 100.000 lira, süt üretimi 12.000 litredir; litre başına maliyet yaklaşık 8,3 liradır. Elli inekli bir işletmede toplam gider 40.000 + 50 × 20.000 = 1.040.000 lira, süt üretimi 200.000 litredir; litre başına maliyet 5,2 liradır.

Sabit giderler büyük işletmede çok daha fazla litreye bölündüğü için, büyük işletme sütü yaklaşık yüzde 37 daha ucuza üretir. Bu yüzden küçük işletmeler çoğu zaman sabit gider gerektiren yatırımları hiç yapmaz: sütü elle sağar, soğutmadan satar ve daha düşük fiyat alır. Kooperatifler, ortak soğutma tankları ve süt toplama merkezleri, küçük üreticilerin ölçek ekonomisinden ortaklaşa yararlanmasının bir yoludur; önceki derste gördüğümüz pazarlık gücü sorununa da bir cevaptır.

Modelin sınırları

Bu dersteki hesaplar, Türkiye tarımının yapısal sorunlarını tartışmak için basitleştirilmiştir. Parçalanma ve toplulaştırma örnekleri, parçaların kare biçimli ve eşit büyüklükte olduğunu, çiftçinin zamanının sabit bir değeri olduğunu varsayar; gerçek araziler düzensizdir ve toplulaştırma sırasında mülkiyet anlaşmazlıkları, değerleme sorunları ve yerel itirazlar ortaya çıkabilir. Arazi dağılımı örneğindeki karekök üretim fonksiyonu ve verimlilik katsayıları da varsayımdır; gerçekte çiftçilerin verimliliğini ölçmek zordur.

Ayrıca bu ders, büyük işletmenin her zaman daha iyi olduğunu söylemez. Küçük işletmeler, kırsal istihdamı, toplulukların sürekliliğini ve bazı durumlarda biyolojik çeşitliliği koruyabilir; büyüme sürecinde tarımdan ayrılan insanların yeni işler bulup bulamayacağı da belirsizdir. İşletme yapısına dair politikalar, verimlilik kazançlarını bu toplumsal sonuçlarla birlikte tartmak zorundadır.

Uygulama

Özet kartı

1. Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2016 Tarımsal İşletme Yapı Araştırması'na göre tarımsal işletmelerin yüzde 80,7'si 100 dekardan küçüktü, ama bu işletmeler arazinin yalnızca yüzde 29,1'ini işliyordu. İşletme başına 5,9 arazi parçası düşüyordu ve ortalama parça büyüklüğü 12,9 dekardı; büyükbaş hayvanı olan işletmelerin yüzde 44,5'i 1–4 baş hayvana sahipti.
2. Araziyle ilgili göstergeler: arazinin yüzde 69,3'ünde tarla ürünleri ekiliyor, yüzde 9,7'si nadasa bırakılıyor, yüzde 31,4'ü sulanıyordu. Hanehalkı fertlerinin yüzde 37,4'ü kendi işletmesinde yılda 225 gün ve daha fazla, yüzde 20,9'u 56 günden az çalışıyordu. Dünya Bankası verilerine göre Türkiye'nin tahıl verimi 1991'den 2023'e hektar başına 2.241 kilogramdan 3.659 kilograma çıktı, ama dünya ortalamasının altında kaldı.
3. Arazi parçalanması yol, sınır ve sulama maliyetlerini artırır. Toplulaştırmanın getirisi büyük ölçüde onun mümkün kıldığı sulama gibi tamamlayıcı yatırımlardan gelir; iyi işleyen kira piyasaları, arazinin daha verimli çiftçilere geçmesini sağlayarak hiçbir yeni yatırım olmadan üretimi artırabilir.
4. Adamopoulos ve Restuccia, sermaye, arazi ve ekonominin genel verimliliğinin işletme büyüklüğü ve verimlilikteki ülkeler arası farkların yalnızca dörtte birini açıkladığını; kaynakları yanlış dağıtan politikaların ve kurumların geri kalanı açıklama potansiyeline sahip olduğunu gösterdi.
5. Wu ve arkadaşları, Çin'de işletme büyüklüğündeki yüzde 1'lik artışın hektar başına gübre kullanımını yüzde 0,3, ilaç kullanımını yüzde 0,5 azalttığını ve emek verimliliğini neredeyse yüzde 1 artırdığını, verimi ise anlamlı ölçüde değiştirmediğini buldu. İşletme büyüklüğü, verimlilik kadar çevre açısından da önemlidir; ama fiziksel büyüklük ile ekonomik büyüklük aynı şey değildir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Arazi parçalanması ile işletme büyüklüğü çarpıtması arasındaki farkı açıkla. Bir köyde ikisi birlikte nasıl görülebilir?
2. (Çıktı 2) Tarımsal İşletme Yapı Araştırması'na göre işletmelerin yüzde 80,7'si 100 dekardan küçük, ama bu işletmeler arazinin yüzde 29,1'ini işliyor. Bu iki sayı Türkiye tarımının yapısı hakkında ne söyler?
3. (Çıktı 3) 60 dekarlık bir arazi 5 parçaya bölünmüş. Çiftçi her parçaya yılda 24 kez gidiyor ve her gidiş dönüş 20 dakika sürüyor. Arazi tek parça olsaydı yolda geçen süre ne kadar azalırdı? Çiftçinin saatlik maliyeti 120 lira ise yıllık kazanç nedir?
4. (Çıktı 3) Bir köyde 120 dekar arazi iki çiftçi arasında eşit bölünmüş. Üretim, verimlilik katsayısı ile arazinin karekökünün çarpımıdır; A'nın katsayısı 3, B'ninki 1'dir. Eşit bölünmede ve üretimi en yüksek yapan dağılımda toplam üretimi hesapla.
5. (Çıktı 4) Adamopoulos ve Restuccia'nın bulgusu, Türkiye'de işletme yapısını değiştirmeye yönelik politikalar için ne düşündürür? Bulgunun Türkiye'ye aktarılmasında hangi sınırlara dikkat etmek gerekir?
6. (Çıktı 4) Bir yorumcu, «Türkiye tarımının sorunu küçük işletmelerdir; bütün küçük işletmeler birleştirilmeli ve büyük şirketlere dönüştürülmelidir» diyor. Parçalanma hesabı, arazi dağılımı örneği ve iki araştırma bu öneriyi nerede haklı, nerede haksız çıkarır?

Cevaplar

1. Arazi parçalanması, tek bir işletmenin arazisinin birbirinden uzak çok sayıda küçük parçaya bölünmüş olmasıdır; işletmenin toplam büyüklüğünden bağımsız olarak, arazinin dağınıklığını anlatır. İşletme büyüklüğü çarpıtması ise, politikaların ve kurumların arazinin ve öbür kaynakların işletmeler arasında verimli biçimde dağılmasını engellemesidir; işletmelerin büyüklük dağılımıyla ilgilidir. Bir köyde, miras yoluyla bölünme hem her ailenin arazisini birçok parçaya dağıtabilir hem de güvencesiz kira ilişkileri ya da tapu sorunları nedeniyle becerikli çiftçilerin daha fazla arazi kiralayıp büyümesini engelleyebilir; böylece iki sorun birlikte görülür.
2. İki sayı, işletmelerin büyük çoğunluğunun küçük, ama arazinin önemli bir kısmının görece az sayıdaki büyük işletmenin elinde olduğunu gösterir. Küçük işletmeler sayıca baskındır, ama arazinin yüzde 70'ten fazlası 100 dekar ve üzerindeki işletmelerdedir. Bu, Türkiye tarımında hem çok sayıda küçük işletmenin hem de arazinin önemli bir kısmını işleyen daha büyük işletmelerin yan yana bulunduğu ikili bir yapıya işaret eder; politikaların bu iki grubu farklı biçimlerde etkileyeceği anlamına gelir.
3. Beş parçada yılda 5 × 24 = 120 gidiş, her biri 20 dakika; toplam 2.400 dakika, yani 40 saat. Tek parçada 24 gidiş, 480 dakika, yani 8 saat. Yolda geçen süre 32 saat azalır. Yıllık kazanç 32 × 120 = 3.840 liradır.
4. Eşit bölünmede her biri 60 dekar işler; toplam üretim 3 × √60 + 1 × √60 = 4 × 7,75 ≈ 31,0'dır. En yüksek üretim için A'nın arazisinin B'ninkine oranı (3 / 1)² = 9 olmalıdır; A 108, B 12 dekar işler. Toplam üretim 3 × √108 + √12 ≈ 3 × 10,39 + 3,46 ≈ 34,6'dır; yaklaşık yüzde 12 daha fazla.
5. Bulgu, işletme büyüklüğü ve verimlilikteki farkların önemli bir kısmının politikalardan ve kurumlardan kaynaklanabileceğini, bu yüzden arazi ve kira piyasalarının işleyişini iyileştiren, miras yoluyla aşırı bölünmeyi sınırlayan ve desteklerin işletme büyüklüğünü çarpıtmasını önleyen politikaların verimliliği artırabileceğini düşündürür. Ama bulgu ülkeler arası bir modele dayanır; Türkiye'ye özgü çarpıtmaların neler olduğunu ve ne kadar büyük olduğunu doğrudan göstermez. Ayrıca işletmelerin büyümesi, tarımdan ayrılan insanların tarım dışında iş bulabilmesine bağlıdır; bu koşul sağlanmazsa verimlilik kazancı işsizlik ve kırsal yoksullukla dengelenebilir.
6. Görüşün doğru yanı, küçük ve parçalı işletmelerin yol, sınır, sulama ve ölçek ekonomisi açısından dezavantajlı olduğu ve Wu ve arkadaşlarının Çin'de bulduğu gibi daha büyük işletmelerin daha az kimyasal kullanıp daha yüksek emek verimliliğine ulaşabildiğidir. Ama görüş aşırıya gider. Birincisi, büyüklük fiziksel değil ekonomik olarak da ölçülmelidir; küçük ama yüksek değerli ürünler yetiştiren işletmeler güçlü olabilir. İkincisi, Adamopoulos ve Restuccia'nın vurguladığı gibi sorun küçüklüğün kendisinden çok, arazinin verimli çiftçilere geçmesini engelleyen çarpıtmalardır; bunu çözmenin yolu zorla birleştirme değil, iyi işleyen kira ve arazi piyasaları, toplulaştırma ve kooperatiflerdir. Üçüncüsü, tarımdan ayrılanların iş bulup bulamayacağı ve kırsal toplulukların sürekliliği, verimlilik kazancıyla birlikte tartılması gereken sonuçlardır.

İleri okuma

• Tasso Adamopoulos, Diego Restuccia (2014). «The Size Distribution of Farms and International Productivity Differences». American Economic Review 104(6). İşletme büyüklüğü dağılımı ve verimlilik.
• Yiyun Wu ve diğerleri (2018). «Policy Distortions, Farm Size, and the Overuse of Agricultural Chemicals in China». Proceedings of the National Academy of Sciences 115(27). İşletme büyüklüğü ve tarımsal kimyasal kullanımı.
• Sarah K. Lowder, Jakob Skoet, Terri Raney (2016). «The Number, Size, and Distribution of Farms, Smallholder Farms, and Family Farms Worldwide». World Development 87. Dünyada işletme büyüklüğü dağılımı.
• Türkiye İstatistik Kurumu (2018). Tarımsal İşletme Yapı Araştırması, 2016. Türkiye'de tarımsal işletmelerin büyüklük, arazi kullanımı ve emek yapısı.

Sonraki derse köprü

Bu dersle tarım dizisini Türkiye'nin somut tablosuyla kapattık: küçük ve parçalı işletmeler, mevsime bağlı emek, sulamanın ve iklimin belirlediği verim. Sıradaki dizi, toprağa ve iklime bir başka biçimde bağlı olan, ama tarladan değil kıyıdan, tarihî kentlerden ve dağlardan gelir elde eden bir sektörü inceliyor: turizmi. Sıradaki ders turizm talebini ele alıyor: insanların seyahat kararlarını gelirin, göreli fiyatların ve döviz kurunun, uzaklığın ve ulaşım maliyetinin nasıl belirlediğini, turizmin bir ülkeye neden ihracat gibi döviz kazandırdığını ve talebin mevsimlere göre neden bu kadar dalgalandığını göreceğiz.