Gıda fiyatları ve enflasyon

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Dünya gıda fiyat endeksini, işlenmemiş ve işlenmiş gıda ayrımını, ikinci tur etkisini, net gıda alıcısı ve net gıda satıcısı ayrımını, manşet enflasyon hedeflemesini ve girdi maliyeti kanalını tanımlar.
• Anlama — Gıda fiyatlarının neden genel fiyat düzeyinden daha oynak olduğunu ve bir dünya gıda fiyatı şokunun yurt içi raf fiyatlarına hangi kanallardan, ne kadar sürede ve ne ölçüde ulaştığını açıklar.
• Uygulama — Bir gıda fiyatı şokunun manşet enflasyona doğrudan ve dolaylı katkısını hesaplar; aynı şokun farklı hanelerin reel gelirine etkisini, hanelerin gıdanın net alıcısı ya da satıcısı olmasına göre hesaplar.
• Değerlendirme — Ivanic ile Martin'in gıda fiyatlarının yoksulluğa etkisine dair bulgusunu ve Anand, Prasad ile Zhang'ın gelişmekte olan ülkelerde hangi enflasyon ölçüsünün hedeflenmesi gerektiğine dair bulgusunu kullanarak, gıda enflasyonuna karşı para politikası ve sosyal politika seçeneklerini tartar.

Sezgi

Açılış

Bir ailenin bütçesinde mutfak harcaması belirgin bir yer tutuyor. Bir yıl içinde ekmek, yağ ve sebze fiyatları genel enflasyonun belirgin biçimde üzerinde artıyor. Ailenin hissettiği enflasyon, açıklanan resmî rakamdan yüksek. Merkez bankası ise açıklamasında, gıda fiyatlarındaki artışın büyük ölçüde «arz kaynaklı» ve «geçici» olduğunu, politikanın kalıcı eğilime odaklanacağını söylüyor.

Aile bu açıklamaya şaşırır: fiyatlar artmış ve geri inmemiştir; neyi geçicidir? Bir iktisatçı için soru biraz farklıdır: bir kuraklığın ya da dünya fiyatlarındaki bir sıçramanın ilk etkisi geçici olabilir, ama bu artış ücretlere, öbür fiyatlara ve beklentilere yayılırsa kalıcı hâle gelir. Merkez bankası hangi noktada müdahale etmelidir? Ve gıda fiyatları yükseldiğinde, kim kaybeder, kim kazanır?

Önceki derslerde tarım piyasalarının neden dalgalı olduğunu ve fiyatın tarladan rafa nasıl oluştuğunu gördük. Bu ders, bu dalgalanmanın ekonominin genel fiyat düzeyine nasıl yansıdığını, farklı haneleri nasıl etkilediğini ve politika yapıcıların ona nasıl karşılık verdiğini ele alıyor.

Hikâye — Bir zirve ve uzun bir iniş

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, dünya gıda fiyatlarını izlemek için bir endeks yayımlar. Endeks, tahıllar, bitkisel yağlar, süt ürünleri, et ve şeker gibi ürün gruplarının uluslararası fiyatlarını, her grubun 2014–2016 dönemindeki ortalama ihracat payıyla ağırlıklandırarak bir araya getirir. Bu endeks, Mart 2022'de tarihindeki en yüksek düzeye ulaştı.

Zirvenin zamanlaması tesadüf değildi. Şubat 2022'nin sonunda Rusya Ukrayna'yı işgal etmişti. İki ülke, dünya buğday, mısır ve ayçiçek yağı ihracatında önemli paylara sahipti; Karadeniz limanlarından yapılan sevkiyatlar aksadı. Aynı dönemde doğal gaz ve petrol fiyatları da yükseldi; doğal gaz, azotlu gübre üretiminin başlıca girdisi olduğu için gübre fiyatları da arttı. Dünya gıda fiyatları, hem doğrudan, ürünlerin kendisi yoluyla, hem de dolaylı olarak, enerji ve gübre maliyetleri yoluyla baskı altındaydı.

Endeks sonraki aylarda geriledi; Gıda ve Tarım Örgütü'nün sonraki yayınları, endeksin Mart 2022 zirvesinin belirgin biçimde altında seyrettiğini gösteriyordu. Ama dünya fiyatlarındaki bu iniş, birçok ülkede mutfak fiyatlarına aynı hızla yansımadı. Raf fiyatlarının bir ülkede inişe katılıp katılmayacağı ve bunun kaç ay alacağı; döviz kuruna, enerji fiyatlarına, ücretlere, kiralara ve taşıma maliyetlerine, yani dünya fiyatından tüketiciye uzanan bütün zincire bağlıydı. Dünya fiyatları zirveden inerken, döviz kuru değer kaybeden ya da ücretleri hızla artan bir ülkede gıda enflasyonu yüksek kalmaya devam edebilirdi.

Bu hikâye, gıda enflasyonunun iki yüzünü gösterir. Birincisi, dış bir şoktur: bir savaş, bir kuraklık ya da bir enerji krizi, bir ülkenin denetiminin dışında dünya fiyatlarını yükseltir. İkincisi, iç bir süreçtir: bu şokun mutfağa ne kadar ve ne kadar süre yansıyacağı, ülkenin kendi kur politikasına, enflasyon beklentilerine ve zincirin işleyişine bağlıdır. Bu ders, bu iki yüzü birbirinden ayırmayı amaçlıyor.

Kavram

Dünya gıda fiyatlarını izlemenin standart ölçüsü şudur.

Gıda enflasyonunu çözümlerken kullanılan temel ayrım şudur.

Bir gıda şokunun kalıcı enflasyona dönüşme mekanizması şudur.

Gıda fiyatlarının refaha etkisini belirleyen ayrım şudur.

Gelişmekte olan ülkelerde para politikasının tasarımına dair bir seçenek şudur.

Dünya fiyatlarından ve enerji fiyatlarından gıdaya uzanan dolaylı yol şudur.

Veri ve kanıt

Bu bulgu, gıda fiyatlarındaki artışın «çiftçilere yarar» argümanının sınırını gösterir. Kırsal kesimde yaşayan ve gıda üreten pek çok hane bile, ürettiğinden fazlasını satın alır; şehirdeki yoksul haneler ise gıdanın tamamını satın alır. Fiyat artışından kazanan, gıdanın net satıcısı olan ve genellikle daha fazla toprağa sahip olan hanelerdir. Bu yüzden gıda fiyatlarındaki bir artış, ortalamada yoksulluğu artırma eğilimindedir; ama etkinin büyüklüğü, hangi ürünün pahalandığına ve o ülkede hanelerin bu ürünün net alıcısı mı satıcısı mı olduğuna bağlıdır.

Bu bulgu, açılıştaki merkez bankası açıklamasını sorgulamanın bir çerçevesini verir. Zengin ülkelerde, hanelerin çoğu borçlanarak ve birikimlerini kullanarak geçici fiyat şoklarını atlatabildiği için, merkez bankasının geçici gıda şoklarını görmezden gelip çekirdek enflasyona odaklanması mantıklı olabilir. Gelişmekte olan ülkelerde ise hanelerin önemli bir kısmı borçlanamaz ve gelirinin büyük kısmını gıdaya harcar; gıda fiyatları, ücret taleplerini ve beklentileri çok daha doğrudan etkiler. Bu koşullarda gıdayı dışarıda bırakan bir hedef, toplumun refahını korumakta yetersiz kalabilir. Ama yazarların en iyi endeksinin ithalat fiyatlarına sıfır ağırlık vermesi, dış fiyat şoklarının tamamına karşılık vermenin de doğru olmadığını gösterir.

Neden önemli?

Gıda fiyatları, enflasyonun en çok hissedilen bileşenidir. Haneler her gün ya da her hafta gıda alır; fiyat değişikliklerini bu yüzden hemen fark eder. Gıda enflasyonu yüksek olduğunda, insanların genel enflasyona dair algıları ve beklentileri de yükselir. Bu da ücret taleplerine ve öbür fiyatlara yansıyarak geçici bir şoku kalıcı bir enflasyona dönüştürebilir.

Gıda fiyatlarının bölüşüm etkisi de büyüktür. Bütçesinde mutfak payı ağır basan haneler için gıda enflasyonu, reel gelirde ağır bir kayıp demektir; bu haneler önce et ve sebzeden, sonra öğün sayısından kısmak zorunda kalabilir. Bu yüzden gıda enflasyonuyla mücadele, yalnızca bir para politikası sorunu değil, sosyal politikanın, tarım politikasının ve ticaret politikasının da sorunudur. Bu ders, bu politikaların her birinin gıda enflasyonuna karşı neyi yapıp neyi yapamayacağını anlamanın araçlarını veriyor.

Model

Gıda fiyatlarının enflasyona etkisini anlamak için onu katmanlara ayırırız: gıdanın sepetteki doğrudan katkısı, işlenmiş gıdada maliyetlerin yansıması, döviz kurunun rolü ve ikinci tur etkileri. Ardından aynı şokun farklı haneleri nasıl etkilediğini ve farklı politikaların maliyetini hesaplıyoruz. Buradaki oranları ve tutarları ben uydurdum, mekanizmayı göstermek için; hiçbir ülkenin gerçek verisini göstermez.

Çözümlü örnek — Gıda neden daha oynaktır?

Bir yılın dört çeyreğinde gıda fiyatları sırasıyla yüzde 4, yüzde −1, yüzde 3 ve yüzde 2 değişiyor; gıda ve enerji dışındaki çekirdek fiyatlar ise her çeyrekte yüzde 2 artıyor. İki serinin çeyreklik ortalaması aynıdır: (4 − 1 + 3 + 2) / 4 = 2.

Ama gıda serisi bir çeyrekte yüzde 4 artıp bir sonraki çeyrekte yüzde 1 düşerken, çekirdek seri hiç dalgalanmıyor. Gıdadaki bu dalgalanma, önceki derslerde gördüğümüz nedenlerden kaynaklanır: talep esnek değildir, arz hava koşullarına bağlıdır ve işlenmemiş ürünlerin çoğu uzun süre depolanamaz. Bir çeyrekteki don, sebze fiyatlarını yükseltir; bir sonraki çeyrekteki bol hasat onları düşürür.

Merkez bankasının bakış açısından, yalnızca bir çeyrekteki yüzde 4'lük gıda artışına bakarak faiz artırmak, bir sonraki çeyrekte kendiliğinden düşecek bir fiyata karşılık vermek olur. Çekirdek göstergelerin kullanılmasının asıl gerekçesi budur: gürültüyü sinyalden ayırmak. Ama bu gerekçe, gıda fiyatlarının dalgalanıp ortalamaya döndüğü varsayımına dayanır; gıda fiyatları üst üste aylarca yükselirse, artık bir gürültü değil, bir eğilim söz konusudur.

Çözümlü örnek — Gıdanın manşet enflasyona katkısı

Bir ülkenin tüketici sepetinde gıdanın ağırlığı yüzde 25'tir. Bir yılda gıda fiyatları yüzde 40, sepetin geri kalanı yüzde 20 artıyor. Manşet enflasyon 0,25 × 40 + 0,75 × 20 = 10 + 15 = yüzde 25'tir.

Gıdanın manşet enflasyona katkısı 10 puandır. Gıda fiyatları da yüzde 20 artsaydı, manşet enflasyon yüzde 20 olurdu; aradaki 5 puanlık fark, gıdanın sepetin geri kalanından daha hızlı pahalanmasından gelir.

Ama bu hesap, ortalama bir hane içindir. Gıdaya harcamasının yüzde 45'ini ayıran bir hane için aynı fiyat değişiklikleri, 0,45 × 40 + 0,55 × 20 = 18 + 11 = yüzde 29'luk bir kişisel enflasyon demektir. Gıdaya yüzde 15 ayıran bir hane içinse 0,15 × 40 + 0,85 × 20 = 6 + 17 = yüzde 23'tür. Gıda fiyatları genel fiyatlardan hızlı arttığında, gıda payı yüksek olan haneler ortalamanın üzerinde bir enflasyon yaşar.

Çözümlü örnek — Ekmeğin maliyeti

Bir fırının bir somun ekmeğin maliyetinin yüzde 30'unu un, yüzde 15'ini enerji, yüzde 30'unu işçilik, yüzde 25'ini kira, ambalaj ve öbür giderler oluşturuyor. Dünya buğday fiyatlarındaki bir sıçrama nedeniyle un yüzde 50, enerji yüzde 40 pahalanıyor; öbür maliyetler değişmiyor.

Ekmeğin maliyeti 0,30 × 50 + 0,15 × 40 = 15 + 6 = yüzde 21 artar. Buğday fiyatındaki yüzde 50'lik artış, ekmeğe ancak yaklaşık yüzde 15 olarak yansır; çünkü unun ekmeğin maliyetindeki payı yalnızca yüzde 30'dur.

Bu hesabın iki sonucu vardır. Birincisi, işlenmiş gıdada hammadde fiyatlarındaki şoklar raf fiyatlarına orantılı olarak daha az yansır. İkincisi, işlenmiş gıdanın fiyatı, hammaddeden çok enerjiye, ücretlere ve kiralara bağlıdır. Buğday fiyatı zirveden yüzde 30 düşse, ekmeğin maliyeti yalnızca 0,30 × 30 = yüzde 9 düşer; aynı dönemde ücretler yüzde 30 artarsa, 0,30 × 30 = yüzde 9'luk bir artış bu düşüşü tamamen siler. Dünya gıda fiyatları gerilerken raf fiyatlarının düşmemesinin bir nedeni budur.

Çözümlü örnek — Kur ve dünya fiyatı

Bir ülke yağlık ayçiçeğinin bir kısmını ithal ediyor. Bir yılda dünya fiyatı dolar cinsinden yüzde 15 düşüyor; aynı dönemde yerli para dolar karşısında yüzde 25 değer kaybediyor, yani bir dolar yüzde 25 daha fazla yerli paraya denk geliyor.

Yerli para cinsinden ithalat fiyatı 0,85 × 1,25 ≈ 1,0625 katına çıkar; yaklaşık yüzde 6 artar. Dünya fiyatı düşmesine rağmen, yerli tüketicinin ödediği hammadde fiyatı artmıştır.

Bu hesap, dünya gıda fiyatlarındaki bir inişin neden her ülkeye aynı biçimde ulaşmadığını gösterir. Yerli paranın değeri istikrarlı olan bir ülkede, dünya fiyatlarındaki yüzde 15'lik düşüş ithalat maliyetlerini de yaklaşık yüzde 15 düşürür. Yerli parası değer kaybeden bir ülkede ise bu düşüş kur artışıyla silinebilir. Önceki derslerde gördüğümüz kur geçişkenliği, gıda enflasyonunun da önemli bir belirleyicisidir; bu nedenle gıda fiyatlarındaki istikrar, para ve kur politikasındaki istikrardan ayrı düşünülemez.

Çözümlü örnek — İkinci tur etkisi nasıl büyür?

Bir gıda fiyatı şoku manşet enflasyonu 5 puan artırıyor. Ücretler, geçmiş enflasyona kısmen endekslenmiş: işçiler ve işverenler, bu 5 puanlık artışın yarısını ücretlere yansıtıyor ve ücretler 2,5 puan daha fazla artıyor. İşçilik maliyetleri, firmaların toplam maliyetlerinin yüzde 40'ını oluşturuyor; firmalar maliyet artışlarını fiyatlara tam yansıtıyor. Bu, öbür fiyatları 0,4 × 2,5 = 1 puan daha artırır.

Süreç ilk turda durmaz: bu 1 puanlık ek artış da ücretlere yarı oranında, yani 0,5 puan yansır ve fiyatları 0,4 × 0,5 = 0,2 puan daha artırır. Her turda etki 0,5 × 0,4 = 0,2 oranında küçülür. İlk şoktan sonraki ikinci tur etkilerinin toplamı 1 + 0,2 + 0,04 + ... = 1 / (1 − 0,2) = 1,25 puandır.

Ücretlerin endekslenme oranı yarıdan dörtte üçe çıkarsa, her tur etkisi 0,75 × 0,4 = 0,3 oranında küçülür ve ilk turdaki ek artış 0,4 × 3,75 = 1,5 puan olur; toplam ikinci tur etkisi 1,5 / (1 − 0,3) ≈ 2,1 puana yükselir. Beklentiler ne kadar çapalanmamış, endeksleme ne kadar yaygınsa, geçici bir gıda şoku o kadar kalıcı bir enflasyona dönüşür. Merkez bankalarının gıda şoklarına verdiği tepkinin büyüklüğü, büyük ölçüde bu ikinci tur etkilerine dair tahminlerine bağlıdır.

Çözümlü örnek — Aynı şok, üç hane

Gıda fiyatları yüzde 30 artıyor; öbür fiyatlar ve gelirler değişmiyor. Üç haneye bakalım.

Şehirde yaşayan yoksul bir hane, gelirinin yüzde 45'ini gıdaya harcıyor ve hiç gıda üretmiyor. Reel geliri yaklaşık 0,45 × 30 = yüzde 13,5 düşer. Varlıklı bir şehirli hane, gelirinin yüzde 15'ini gıdaya harcıyor; reel geliri yaklaşık 0,15 × 30 = yüzde 4,5 düşer.

Bir çiftçi hanesi, gelirinin yüzde 60'ı değerinde gıda satıyor ve gelirinin yüzde 30'u değerinde gıda satın alıyor. Gıda fiyatlarındaki artış, sattığı gıdanın değerini gelirinin 0,60 × 30 = yüzde 18'i kadar artırır, aldığı gıdanın maliyetini 0,30 × 30 = yüzde 9'u kadar artırır. Net olarak reel geliri yaklaşık yüzde 9 artar.

Bu hesap, Ivanic ile Martin'in bulgusunun mantığını gösterir: gıda fiyatlarındaki bir artışın etkisi, hanenin mutfağa giren ile tarladan çıkan gıdanın hangisi ağır bastığına bağlıdır. Ama çiftçi hanelerinin hepsi net satıcı değildir; geliri yüzde 20 oranında gıda satışından gelen, ama yüzde 35'i oranında gıda satın alan küçük bir çiftçi, 0,20 × 30 − 0,35 × 30 = 6 − 10,5 = yüzde 4,5 kaybeder. Yoksul hanelerin çoğu net alıcı olduğu için, ortalamada yoksulluk artar.

Çözümlü örnek — Genel indirim mi, hedefli destek mi?

Bir hükümet, gıda fiyatlarındaki artışa karşı yoksul haneleri korumak istiyor. İki seçenek var: bütün gıda ürünlerinde katma değer vergisini yüzde 8'den yüzde 1'e indirmek ya da en yoksul yüzde 20'lik haneye doğrudan para yardımı yapmak.

Ülkede yıllık toplam gıda harcaması, vergi dahil 1.000 milyar liradır ve en yoksul yüzde 20'lik hanenin payı bunun 120 milyar lirasıdır. Vergi indirimi fiyatlara tam yansırsa, fiyatlar 1,01 / 1,08 ≈ 0,935 katına iner; yani yaklaşık yüzde 6,5 düşer. Devletin vergi kaybı yaklaşık 1.000 × 0,065 = 65 milyar liradır. En yoksul hanelerin kazancı ise 120 × 0,065 ≈ 7,8 milyar liradır; desteğin yalnızca yaklaşık yüzde 12'si en yoksul hanelere gider.

Aynı 7,8 milyar lirayı en yoksul hanelere doğrudan aktarmanın maliyeti, idari giderler eklenmezse, 7,8 milyar liradır. Genel bir vergi indirimi, aynı korumayı sağlamak için yaklaşık sekiz kat daha pahalıdır. Ama doğrudan yardımın da güçlükleri vardır: yoksul haneleri doğru belirlemek, yardımı zamanında ulaştırmak ve kayıt dışı çalışanları kapsamak kolay değildir. Ayrıca vergi indiriminin fiyatlara tam yansıyacağı da garanti değildir; önceki derste gördüğümüz zincirdeki piyasa gücü, indirimin bir kısmının aracılarda kalmasına yol açabilir.

Çözümlü örnek — İhracat yasağının bedeli

Bir ülke buğday üretiyor ve üretiminin bir kısmını ihraç ediyor. Dünya fiyatı ton başına 300'den 400'e çıkıyor. Hükümet, yurt içi ekmek fiyatlarını korumak için buğday ihracatını yasaklıyor; yurt içi fiyat 300'de kalıyor.

Ülkede yılda 10 milyon ton buğday üretiliyor ve 8 milyon tonu yurt içinde tüketiliyor. Yasak olmasaydı, çiftçiler 10 milyon tonu 400'den satabilir ve 4 milyar lira alırdı; yasakla 300'den satarlar ve 3 milyar lira alırlar. Çiftçiler 1 milyar lira kaybeder. Tüketiciler, 8 milyon ton için ton başına 100 daha az öder; 800 milyon lira kazanırlar. Ülkenin net kaybı 200 milyon liradır; bu, ihraç edilebilecek 2 milyon tonun dünya fiyatından değerlendirilememesinin bedelidir.

Bu hesabın ötesinde iki etki daha vardır. Birincisi, çiftçiler gelecek yıl daha az buğday eker; yasak, arzı azaltarak gelecekteki fiyatları yükseltebilir. İkincisi, büyük ihracatçı ülkeler aynı anda ihracatı yasakladığında, dünya fiyatları daha da yükselir ve ithalata bağımlı ülkeler zarar görür. Ülke düzeyinde akılcı görünen bir politika, dünya düzeyinde gıda fiyatı krizini derinleştirebilir.

Çözümlü örnek — Faiz artışı yağmur yağdırmaz

Bir kuraklık sebze fiyatlarını yüzde 20 artırıyor ve bu artış, sepetteki yüzde 5'lik ağırlıkla manşet enflasyona 1 puan ekliyor. Merkez bankası iki seçenek arasında karar veriyor: politika faizini değiştirmemek ya da faizi artırmak.

Faiz artışı, kuraklığı sona erdirmez ve sebze arzını artırmaz. Sebze fiyatları üzerindeki etkisi, talebi azaltarak ve kuru güçlendirerek ancak dolaylı ve sınırlıdır. Faiz artışının asıl etkisi, toplam talebi ve dolayısıyla öbür fiyatları yavaşlatmaktır. Manşet enflasyonu kuraklık öncesindeki düzeyde tutmak için, merkez bankası öbür fiyatları 1 puan daha az artıracak kadar talebi kısmak zorunda kalır; bunun bedeli üretim ve istihdam kaybıdır.

Kuraklık geçici bir şoksa ve beklentiler çapalanmışsa, merkez bankasının bu bedeli ödemesi gereksiz olabilir: sebze fiyatları ertesi yıl kendiliğinden geriler. Ama beklentiler zayıf çapalanmışsa ve önceki örnekteki gibi ikinci tur etkileri güçlüyse, 1 puanlık gıda şoku ücretler ve öbür fiyatlar yoluyla 2 puanı aşan bir kalıcı enflasyona dönüşebilir. Bu durumda erken ve ölçülü bir faiz artışı, daha sonra çok daha büyük bir daraltma gereğini önleyebilir. Anand, Prasad ve Zhang'ın bulgusu, gıdanın harcamalardaki payının yüksek olduğu ve hanelerin borçlanamadığı ekonomilerde ikinci durumun daha olası olduğunu düşündürür.

Modelin sınırları

Bu dersteki hesaplar, gıda enflasyonunun mekanizmalarını göstermek için basitleştirilmiştir. Reel gelir hesapları, hanelerin fiyat değişikliklerine karşı tüketimlerini değiştirmediğini varsayar; gerçekte haneler pahalanan ürünlerden ucuz olanlara geçerek kaybın bir kısmını sınırlar. İkinci tur hesabı, ücretlerin ve fiyatların basit bir endeksleme kuralına göre belirlendiğini varsayar; gerçekte bu süreç, iş piyasasının durumuna, merkez bankasının güvenilirliğine ve beklentilere bağlıdır.

Politika karşılaştırmaları da yalnızca doğrudan maliyetleri hesaba katar. Hedefli yardımın idari maliyetleri, vergi indiriminin fiyatlara ne ölçüde yansıdığı ve ihracat yasağının gelecekteki üretime etkisi, ancak ülkeye özgü verilerle ölçülebilir. Ayrıca bu ders, gıda enflasyonuna karşı tek bir doğru politika olduğunu söylemez: para politikası beklentileri ve ikinci tur etkilerini, sosyal politika yoksul hanelerin korunmasını, tarım ve ticaret politikası ise arzın istikrarını hedefler; bunlar birbirinin yerini tutmaz, birbirini tamamlar.

Uygulama

Özet kartı

1. Gıda fiyatları genel fiyat düzeyinden daha oynaktır; çünkü gıda talebi esnek değildir, arz hava koşullarına bağlıdır ve işlenmemiş ürünlerin çoğu uzun süre depolanamaz. İşlenmiş gıdanın fiyatında ise hammaddeden çok enerji, ücret, kira ve taşıma maliyetlerinin payı büyüktür.
2. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün dünya gıda fiyat endeksi, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından Mart 2022'de tarihindeki en yüksek düzeye ulaştı ve sonra geriledi. Dünya fiyatlarındaki bu iniş, döviz kuru, enerji ve ücret maliyetleri nedeniyle her ülkenin mutfak fiyatlarına aynı hızla yansımadı.
3. Bir gıda şoku, ücretlere, öbür fiyatlara ve beklentilere yansıdığında ikinci tur etkileriyle kalıcı bir enflasyona dönüşebilir. Endeksleme ne kadar yaygın ve beklentiler ne kadar zayıf çapalanmışsa, bu etki o kadar büyüktür.
4. Ivanic ve Martin, dokuz düşük gelirli ülkenin hane verileriyle, temel gıda fiyatlarındaki artışların yoksulluğa etkisinin ürüne ve ülkeye göre değiştiğini, ama yoksulluk artışlarının azalışlardan çok daha sık ve büyük olduğunu buldu; yoksul hanelerin çoğu gıdanın net alıcısıdır.
5. Anand, Prasad ve Zhang, hanelerin büyük kısmının kredi kısıtıyla karşı karşıya olduğu ve gıdanın harcamalardaki payının yüksek olduğu gelişmekte olan ekonomilerde manşet enflasyonu hedeflemenin refahı iyileştirdiğini ve en iyi fiyat endeksinin gıdaya pozitif, ithalat fiyatlarına sıfır ağırlık verdiğini gösterdi.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) İkinci tur etkisi nedir? Bir gıda şokunun ilk etkisi ile ikinci tur etkileri arasındaki fark, merkez bankası için neden önemlidir?
2. (Çıktı 2) Dünya gıda fiyatları düşerken bir ülkede gıda enflasyonu neden yüksek kalabilir? En az üç kanal açıkla.
3. (Çıktı 3) Bir ülkenin sepetinde gıdanın ağırlığı yüzde 30'dur. Gıda fiyatları yüzde 50, öbür fiyatlar yüzde 25 artarsa manşet enflasyon nedir? Gıdaya harcamasının yüzde 50'sini ayıran bir hanenin kişisel enflasyonu nedir?
4. (Çıktı 3) Bir gıda şoku manşet enflasyonu 4 puan artırıyor. Ücretler bu artışın yüzde 60'ına endekslenmiş, işçilik maliyetleri toplam maliyetlerin yüzde 50'si ve firmalar maliyet artışlarını fiyatlara tam yansıtıyor. İkinci tur etkilerinin toplamı nedir?
5. (Çıktı 4) Ivanic ve Martin'in bulgusu, «gıda fiyatlarının yükselmesi kırsal yoksulluğu azaltır» görüşü hakkında ne söyler?
6. (Çıktı 4) Bir merkez bankası yöneticisi, «Gıda fiyatları bizim denetimimizde değildir; onlara bakmadan yalnızca çekirdek enflasyonu hedeflemeliyiz» diyor. Bu görüş, gelişmekte olan ülkeler için yapılan refah hesabı ve ücret–fiyat sarmalı örneği karşısında ne kadar ayakta kalır?

Cevaplar

1. İkinci tur etkisi, bir fiyat şokunun ilk, doğrudan etkisinin ardından ücretlerin, öbür malların fiyatlarının ve enflasyon beklentilerinin bu şoka tepki vermesiyle ortaya çıkan ek fiyat artışlarıdır. İlk etki, örneğin bir kuraklığın sebze fiyatlarını yükseltmesi, para politikasının etkileyemeyeceği ve genellikle kendiliğinden geçen bir şoktur. İkinci tur etkileri ise ücret ve fiyat belirleme süreçlerine yerleşir ve kalıcı enflasyona dönüşebilir; para politikası bu etkileri beklentileri çapalayarak ve talebi yavaşlatarak sınırlayabilir. Bu yüzden merkez bankası için asıl soru, ilk şokun büyüklüğü değil, ikinci tur etkilerinin ne kadar güçlü olacağıdır.
2. Birincisi, döviz kuru: yerli para değer kaybederse, dolar cinsinden düşen dünya fiyatı yerli para cinsinden yükselebilir. İkincisi, girdi maliyetleri: enerji, gübre ve taşıma maliyetleri yüksek kalırsa, tarımsal üretimin ve işlenmiş gıdanın maliyeti düşmez. Üçüncüsü, ücretler ve kiralar: işlenmiş gıdanın fiyatında hammaddenin payı sınırlıdır; ücretler ve kiralar hızla artıyorsa, hammadde fiyatındaki düşüş raf fiyatına yansımayabilir. Ayrıca beklentiler ve ikinci tur etkileri de fiyatların yüksek kalmasına katkıda bulunabilir.
3. Manşet enflasyon 0,30 × 50 + 0,70 × 25 = 15 + 17,5 = yüzde 32,5'tir. Gıdaya yüzde 50 harcayan hanenin kişisel enflasyonu 0,50 × 50 + 0,50 × 25 = 25 + 12,5 = yüzde 37,5'tir.
4. İlk turda ücretler 0,60 × 4 = 2,4 puan daha fazla artar ve fiyatları 0,50 × 2,4 = 1,2 puan artırır. Her turda etki 0,60 × 0,50 = 0,3 oranında küçülür. İkinci tur etkilerinin toplamı 1,2 / (1 − 0,3) ≈ 1,71 puandır.
5. Görüş, kırsal hanelerin gıda ürettiği için gıda fiyatlarındaki artıştan kazanacağını varsayar. Ivanic ve Martin, temel gıda fiyatlarındaki artışların gıda satıcılarının reel gelirini artırdığını, ama aralarında görece yoksul olanların da bulunduğu net gıda tüketicilerine zarar verdiğini belirtti ve dokuz düşük gelirli ülkede yoksulluk artışlarının yoksulluk azalışlarından çok daha sık ve büyük olduğunu buldu. Pek çok kırsal hane, gıda üretse bile gıdanın net alıcısıdır; fiyat artışından kazananlar, genellikle daha fazla toprağa sahip net satıcılardır. Bu yüzden görüş, en azından ortalama için yanlıştır; ama bazı ülkelerde ve bazı ürünlerde kırsal yoksul hanelerin bir kısmı kazanabilir.
6. Görüşün bir doğru yanı vardır: gıda fiyatlarındaki ilk şok para politikasının denetiminde değildir ve geçici bir şoka faizle karşılık vermek gereksiz bir üretim kaybına yol açabilir. Ama Anand, Prasad ve Zhang, hanelerin büyük kısmının kredi kısıtıyla karşı karşıya olduğu ve gıdanın harcamalardaki payının yüksek olduğu gelişmekte olan ekonomilerde manşet enflasyonu hedeflemenin refahı iyileştirdiğini ve en iyi endeksin gıdaya pozitif ağırlık verdiğini gösterdi. Dersteki ikinci tur hesabı da, endekslemenin yaygın olduğu bir ekonomide 4 puanlık bir gıda şokunun ikinci tur etkileriyle yaklaşık 1,7 puan daha büyüyebileceğini gösterdi. Gıdayı tamamen görmezden gelmek, bu etkileri ve yoksul hanelerin refah kaybını göz ardı eder. Daha dengeli bir yaklaşım, ilk şoku olduğu gibi kabul edip ikinci tur etkilerini ve beklentileri yakından izlemek, ama ithalat fiyatlarındaki dış şokların tamamına karşılık vermemektir.

İleri okuma

• Maros Ivanic, Will Martin (2008). «Implications of Higher Global Food Prices for Poverty in Low-Income Countries». Agricultural Economics 39(s1). Gıda fiyatlarının yoksulluğa etkisinin hane verileriyle tahmini.
• Rahul Anand, Eswar S. Prasad, Boyang Zhang (2015). «What Measure of Inflation Should a Developing Country Central Bank Target?». Journal of Monetary Economics 74. Gelişmekte olan ülkelerde manşet ve çekirdek enflasyon hedeflemesi.
• Gıda ve Tarım Örgütü. FAO Food Price Index. Aylık olarak güncellenen dünya gıda fiyat endeksi ve alt endeksleri.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. Aylık Fiyat Gelişmeleri. Türkiye'de gıda enflasyonunun işlenmemiş ve işlenmiş gıda kırılımlarıyla aylık değerlendirmesi.

Sonraki derse köprü

Bu derste gıda fiyatlarındaki artışların hanelerin reel gelirini nasıl düşürdüğünü ve yoksul haneleri neden daha ağır vurduğunu gördük. Ama mesele yalnızca fiyatlar değildir: dünyada herkese yetecek kadar gıda üretilirken bazı insanlar neden yeterli ve besleyici gıdaya erişemez? Bir ülke gıdasını kendisi mi üretmeli, yoksa ticarete mi güvenmeli? Bir ailenin sofrasına neyin girebildiğini, bir ülkenin ise sınırlarına neyin gelebildiğini nasıl ölçeriz? Sıradaki ders gıda güvenliğini ele alıyor: gıdanın var olmasının, ona erişilebilmesinin, onun doğru kullanılmasının ve bu erişimin zaman içinde istikrarlı olmasının ayrı sorular olduğunu göreceğiz.