Tarımsal destek politikaları

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Doğrudan gelir desteğini, üretimden ayrıştırılmış ödemeyi, girdi sübvansiyonunu, desteğin toprağa yansımasını, üretici destek tahminini ve akıllı sübvansiyonu tanımlar.
• Anlama — Fiyat desteklerinin, girdi sübvansiyonlarının ve doğrudan ödemelerin üretimi, fiyatları ve kamu bütçesini neden farklı biçimlerde etkilediğini ve desteğin kâğıt üzerindeki alıcısı ile gerçek yararlanıcısının neden farklı olabileceğini açıklar.
• Uygulama — Bir taban fiyat programının üreticilere, tüketicilere ve hazineye maliyetini hesaplar; aynı aktarımı doğrudan ödemeyle yapmanın maliyetiyle karşılaştırır; bir ülkenin üretici destek tahminini ve bir desteğin kira ve toprak fiyatına yansımasını hesaplar.
• Değerlendirme — Kirwan'ın ABD'de desteklerin kiralara yansımasına dair bulgusunu ve Carter, Laajaj ile Yang'ın Mozambik'teki girdi sübvansiyonu deneyine dair bulgusunu kullanarak farklı destek araçlarının kimin işine yaradığını ve hangi koşullarda haklı gösterilebileceğini tartar.

Sezgi

Açılış

Bir köyde iki komşu var. Biri kendi tarlasını ekiyor; öbürü, şehirde yaşayan bir toprak sahibinden kiraladığı tarlayı. Devlet, dekar başına bir destek ödemesi açıklıyor ve ikisi de başvurup aynı tutarı alıyor. Bir yıl sonra kiracı çiftçinin toprak sahibi, kirayı artırmak istediğini söylüyor: «Destek aldığına göre, tarlam artık daha değerli.»

Bu küçük sahne, tarım desteklerinin en eski sorularından birini taşır: destek, kâğıt üzerinde kime veriliyorsa ona mı kalır, yoksa piyasalar onu başkalarına mı aktarır? Aynı soru, desteğin biçimi için de sorulabilir: devlet ürünü yüksek fiyattan satın alırsa, gübreyi ucuzlatırsa ya da çiftçinin hesabına doğrudan para yatırırsa, her birinin üretime, fiyatlara ve bütçeye etkisi ne olur?

Önceki derste bol hasadın çiftçiyi, kıt hasadın yoksul tüketiciyi nasıl vurduğunu gördük; devletlerin bu tabloya kayıtsız kaldığı dönem pek olmadı. Bu ders, bu müdahalelerin başlıca araçlarını, her birinin ekonomik mantığını ve desteğin gerçekte kime ulaştığını ele alıyor.

Hikâye — Fiyat desteğinden dekar başına ödemeye

Türkiye'de tarım politikası uzun yıllar boyunca büyük ölçüde iki araca dayandı: devletin ve tarım satış kooperatiflerinin, belirli ürünleri önceden açıklanan taban fiyatlardan satın alması ve gübre, kredi gibi girdilerin sübvanse edilmesi. 2000'lerin başında bu sistem köklü bir değişikliğe uğradı.

Avrupa Birliği'nin 2006'da hazırladığı tarım ve kırsal kalkınma faslı tarama raporuna göre, 2001–2005 yıllarını kapsayan Tarım Reformu Uygulama Projesi'nin temel amacı, taban fiyatlar ile girdi ve kredi sübvansiyonlarının kaldırılması, kamu iktisadi teşekkülleri ile tarım satış kooperatiflerinin yeniden yapılandırılması, doğrudan gelir desteği programına geçilmesi ve tarımsal üretimin yeniden yapılandırılması yoluyla piyasa odaklı bir tarım politikasına geçmekti.

Yeni sistemin omurgası, bir kayıt sistemiydi. Rapora göre doğrudan gelir desteğinden, prim ödemelerinden ve girdi desteklerinden yararlanmak için, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı'nın yönettiği Ulusal Çiftçi Kayıt Sistemi'ne kayıtlı olmak gerekiyordu. Bu veri tabanı 2,75 milyon çiftçiyi, yani çiftçi hanelerinin yüzde 90'ını, ve 17 milyon hektar tarım arazisini, yani 27 milyon hektarlık toplam tarım arazisinin yüzde 63'ünü kapsıyordu. Doğrudan gelir desteği, kayıtlı çiftçilere hektar esas alınarak, üretim dönemi başına bir defa, 0,1 ile 50 hektar arasındaki araziler için ödeniyordu. Ödemeler, arazinin mülkiyet durumuna bakılmaksızın, arazi esaslı tarımsal faaliyette bulunan çiftçilere yapılıyordu.

Bu reform, dünyanın birçok yerinde aynı yıllarda tartışılan bir fikrin Türkiye'deki uygulamasıydı: çiftçilerin gelirini, ürünün fiyatını yükselterek değil, üretim kararlarından bağımsız bir ödemeyle desteklemek. Fikir ekonomik olarak çekiciydi; ama uygulamada yeni sorular doğurdu. Dekar başına ödeme, toprağı en çok olan çiftçilere en çok parayı veriyordu. Ödeme toprağa bağlı olduğu için, kira ve toprak fiyatlarına yansıyabilirdi. Kayıtlı arazi ile fiilen ekilen arazi arasındaki fark da denetim sorunlarına yol açıyordu. Bu ders, bu soruların her birinin arkasındaki ekonomik mantığı inceliyor.

Kavram

Türkiye'deki reformun merkezindeki araç şudur.

Doğrudan ödemelerin arkasındaki ilke şudur.

Gelişmekte olan ülkelerde en yaygın destek biçimlerinden biri şudur.

Desteklerin gerçek yararlanıcısını belirleyen mekanizma şudur.

Ülkeler arasında destekleri karşılaştırmanın standart ölçüsü şudur.

Girdi desteklerinin haklı gösterilebileceği bir tasarım şudur.

Veri ve kanıt

Bu bulgu, açılıştaki toprak sahibinin isteğini değerlendirmek için doğrudan bir kanıttır. Kuram, toprak arzı sabit olduğunda toprağa bağlı bir desteğin tamamen toprak sahibine geçmesi gerektiğini söyler: çiftçiler destekli toprağı kiralamak için birbirleriyle rekabet eder ve kirayı desteğin tamamı kadar artırır. Kirwan'ın bulgusu, en azından incelediği dönemde ve kısa vadede, kira piyasasının bu kadar hızlı ve tam uyum göstermediğini ortaya koyar; kira sözleşmeleri, uzun süreli ilişkiler ve yerel pazarlık gücü, desteğin büyük kısmının çiftçide kalmasını sağlar. Ama toprak sahiplerinin payının rekabetçi piyasalarda daha yüksek olması, uzun vadede ve iyi işleyen piyasalarda yansımanın büyüyebileceğini düşündürür.

Bu bulgu, girdi sübvansiyonlarına dair yaygın eleştiriyi tamamen çürütmez, ama onu bir koşula bağlar. Kalıcı ve genel bir gübre sübvansiyonu, gübrenin aşırı kullanımına ve bütçeye ağır bir yüke yol açabilir. Ama yeni bir teknolojinin getirisini çiftçilerin henüz bilmediği bir ortamda, geçici bir sübvansiyon bir öğrenme yatırımıdır: çiftçiler teknolojiyi dener, sonucunu görür ve komşuları da onlardan öğrenir. Bu durumda sübvansiyon, önceki derslerde gördüğümüz sosyal öğrenmenin dışsallığını düzelten bir araçtır; kazancın çoğunun sübvansiyon almayanlara gitmesi, bir kayıp değil, programın asıl getirisidir.

Neden önemli?

Tarım destekleri, birçok ülkede kamu bütçesinin ve tüketici harcamalarının önemli bir kalemidir. Bir destek, ürün fiyatlarını yükselterek tüketicilerin, en çok da bütçesinde mutfak masrafı ağır basan ailelerin cebinden çıkabilir; bütçeden ödenerek vergi mükelleflerine yüklenebilir. Hangi aracın seçildiği, bu maliyetin kime yükleneceğini ve faydanın kime gideceğini belirler.

Türkiye'de de tarım destekleri, siyasi tartışmaların ve her yıl yeniden açıklanan destek paketlerinin merkezindedir. Bir yurttaş, bir çiftçi ya da bir politika yapıcı için, açıklanan bir desteğin büyüklüğünü değil, kimin eline geçtiğini, üretimi nasıl yönlendirdiğini ve hangi amaca hizmet ettiğini sorabilmek önemlidir. Bu ders, bu soruları sormanın araçlarını veriyor.

Model

Destek araçlarını yan yana koymak için tek bir soru yeter: çiftçiye aynı tutarı ulaştırmak, her araçta topluma kaça mal olur? Aşağıda önce bir taban fiyat programının kime ne kazandırıp kaybettirdiğini, sonra aynı aktarımı doğrudan ödemeyle yapmanın maliyetini, ardından desteklerin dağılımını, toprağa yansımasını, girdi sübvansiyonlarının yayılma etkilerini ve ülkelerin destek düzeyini ölçmenin yolunu hesaplıyoruz. Tarama raporundan ve iki kaynaktan gelen sayılar gerçektir; öbür tutarlar hesap alıştırması için uydurulmuş varsayımlardır.

Çözümlü örnek — Taban fiyatın bedeli

Bir tahıl piyasasında talep Q = 100 − 2P, arz Q = 3P − 25 biçimindedir; miktar bin ton, fiyat lira cinsindendir. Piyasa dengesinde 100 − 2P = 3P − 25 olur; denge fiyatı 25, denge miktarı 50'dir.

Devlet 30 liralık bir taban fiyat açıklıyor ve bu fiyattan satılmayan bütün ürünü satın almayı taahhüt ediyor. 30 liradan üreticiler 3 × 30 − 25 = 65 bin ton üretir, tüketiciler 100 − 60 = 40 bin ton alır. Aradaki 25 bin tonu devlet satın alır ve hazineye maliyeti 25 × 30 = 750 bin liradır; depolama giderleri buna eklenir.

Üreticilerin kazancı, fiyatın 25'ten 30'a çıkmasıyla elde ettikleri ek rant, yani arz eğrisinin üstünde kalan alandır: 5 × 50 + 0,5 × 5 × 15 = 250 + 37,5 = 287,5 bin lira. Tüketicilerin kaybı, daha yüksek fiyattan daha az tüketmelerinin bedelidir: 5 × 40 + 0,5 × 5 × 10 = 200 + 25 = 225 bin lira.

Toplumun net kaybı, devlet aldığı ürünü hiçbir değeri olmadan elinde tutarsa, 225 + 750 − 287,5 = 687,5 bin liradır. Üreticilere 287,5 bin lira aktarmak için, tüketiciler ve vergi mükellefleri birlikte 975 bin lira öder. Devlet stokları dünya piyasasında ya da sonraki kıt yıllarda satabilirse kayıp küçülür; ama dünya fiyatı genellikle yurt içi taban fiyatın altında olduğu için, bu satış da genellikle zararına yapılır.

Çözümlü örnek — Aynı aktarım, doğrudan ödemeyle

Devlet, aynı 287,5 bin lirayı üreticilere doğrudan, üretimden ayrıştırılmış bir ödeme olarak verirse ne olur? Fiyat 25'te kalır, üretim ve tüketim 50 bin tondur, devletin stok alması gerekmez.

Hazineye maliyet 287,5 bin liradır; tüketiciler hiçbir şey kaybetmez. Üreticiler aynı kazancı elde eder. Toplumun maliyeti, bu tutarın vergiyle toplanmasının yarattığı verimlilik kaybıyla sınırlıdır.

Bu karşılaştırma, birçok ülkenin fiyat desteklerinden doğrudan ödemelere geçmesinin ekonomik gerekçesidir. Taban fiyat, aynı aktarım için yaklaşık üç buçuk kat daha pahalıdır; çünkü kimsenin istemediği bir üretimi teşvik eder ve tüketicileri gereğinden az tüketmeye iter. Ama doğrudan ödemenin de bir maliyeti vardır: bütün maliyet bütçede görünür. Fiyat desteğinde maliyetin önemli bir kısmı tüketicilere, gıda fiyatları içinde fark edilmeden yüklenir; bu yüzden siyasi olarak savunması bazen daha kolaydır.

Çözümlü örnek — Dekar başına ödeme kime gider?

Bir köyde 100 çiftçi var. 80'inin her biri 3 hektar, 20'sinin her biri 40 hektar işliyor. Devlet hektar başına 100 lira doğrudan gelir desteği ödüyor.

Küçük çiftçiler toplam 80 × 3 = 240 hektar işler ve 24 bin lira alır. Büyük çiftçiler 20 × 40 = 800 hektar işler ve 80 bin lira alır. Köydeki toplam ödeme 104 bin liradır ve bunun yaklaşık yüzde 77'si, çiftçilerin yalnızca beşte birini oluşturan büyük işletmelere gider. Küçük bir çiftçi 300, büyük bir çiftçi 4.000 lira alır.

Dekar başına ödeme, desteği toprağın dağılımına göre dağıtır; toprak eşitsiz dağılmışsa, destek de eşitsiz dağılır. Bu, bir gelir desteği amacıyla tasarlanan bir programın, en düşük gelirli çiftçilere en az parayı vermesi anlamına gelebilir. Türkiye'deki programın 50 hektarlık üst sınırı, bu eşitsizliği sınırlamaya yönelikti: 80 hektar işleyen bir çiftçi, yalnızca 50 hektar için ödeme alıyordu. Bazı ülkeler ödemeleri hektar başına azalan oranlarla ya da işletme başına bir tavanla sınırlar; bu da büyük işletmelerin kendilerini kâğıt üzerinde küçük işletmelere bölme teşvikini doğurur.

Çözümlü örnek — Destek kiraya ne kadar yansır?

Bir çiftçi 20 hektar araziyi hektar başına yılda 500 liraya kiralıyor. Devlet, araziyi işleyen çiftçiye hektar başına 100 lira destek vermeye başlıyor.

Kira piyasası tam rekabetçi ve toprak arzı sabitse, kuram desteğin tamamının kiraya yansımasını öngörür: kira hektar başına 600 liraya çıkar, çiftçinin eline hiçbir şey kalmaz, toprak sahibi yılda 20 × 100 = 2.000 lira daha fazla kazanır.

Kirwan'ın bulduğu oranla, desteğin yüzde 25'i toprak sahibine geçerse, kira hektar başına 525 liraya çıkar. Çiftçi hektar başına 75, toplamda 1.500 lira kazanır; toprak sahibi 500 lira kazanır. Bu, desteğin büyük kısmının hedeflendiği gibi çiftçide kaldığını gösterir. Ama yerel kira piyasası daha rekabetçi hâle geldikçe ya da kira sözleşmeleri yenilendikçe, toprak sahibinin payı artabilir. Bir politika yapıcı, destek programının ilk yılındaki etkisine bakarak uzun vadeli dağılımı hakkında yanlış bir sonuca varabilir.

Çözümlü örnek — Destek toprak fiyatına yansıyınca

Hektar başına yılda 100 liralık bir destek, toprak sahibine sonsuza kadar sürecekmiş gibi görünüyorsa ve faiz oranı yüzde 5 ise, bu desteğin bugünkü değeri 100 / 0,05 = 2.000 liradır. Desteğin tamamı toprak fiyatına yansırsa, bir hektar arazinin fiyatı 2.000 lira artar.

Bu yansımanın ince bir sonucu vardır. Desteğin açıklandığı gün araziye sahip olanlar, toprak değerinin artışıyla bütün kazancı bir anda elde eder. Araziyi bu tarihten sonra 2.000 lira daha pahalıya satın alan yeni bir çiftçi ise, her yıl aldığı 100 liralık desteği, toprağa ödediği fazladan bedelin faizi olarak geri verir; destekten fiilen hiçbir kazancı olmaz.

Daha da önemlisi, destek kaldırılırsa toprağın fiyatı 2.000 lira düşer ve bu kaybı, desteğin hiçbir faydasını görmemiş olan yeni çiftçi yaşar. Bu yüzden toprağa yansımış destekleri kaldırmak siyasi olarak çok zordur: desteğin kaldırılması, onu hiç kazanç olarak yaşamamış insanlara bir kayıp olarak yaşatılır. Destekler, bir kez verildiğinde, kendi kalıcılıklarını yaratma eğilimindedir.

Çözümlü örnek — Gübre sübvansiyonunun yayılma etkisi

Bir bölgede 100 çiftçiye, bir sezon için gübre ve iyileştirilmiş tohum fiyatının yarısını karşılayan bir sübvansiyon kuponu veriliyor. Kupon alan her çiftçinin yıllık geliri, yeni teknolojiyi denemesi sayesinde 10 bin lira artıyor. Programın doğrudan kazancı 100 × 10 = 1.000 bin liradır.

Kupon alan her çiftçinin, kupon almayan üç komşusu ya da akrabası var. Bu kişiler, kupon alan çiftçinin sonuçlarını görüp teknolojiyi kendi paralarıyla denemeye başlıyor ve her birinin geliri 5 bin lira artıyor. Yayılma kazancı 100 × 3 × 5 = 1.500 bin liradır.

Toplam kazanç 2.500 bin liradır; bunun yüzde 60'ı kupon almayanlara gider. Programın değerlendirmesi yalnızca kupon alanlara bakarsa, faydanın beşte ikisini görür. Carter, Laajaj ve Yang'ın Mozambik'te bulduğu, yayılma etkilerinin kazancın çok büyük kısmını oluşturduğuydu; bu örnekteki oranlar ise yalnızca mantığı göstermek için seçilmiştir.

Bu hesap aynı zamanda sübvansiyonun neden geçici olabileceğini gösterir. Çiftçiler ve komşuları teknolojinin getirisini öğrendikten sonra, sübvansiyon olmadan da teknolojiyi kullanmaya devam ederse, sübvansiyonun amacı gerçekleşmiştir. Sübvansiyonu sürdürmek, artık öğrenmeyi değil, yalnızca girdinin fiyatını desteklemek anlamına gelir.

Çözümlü örnek — Üretici destek tahmini

Bir ülkede buğdayın yurt içi üretici fiyatı ton başına 120, aynı kalitedeki buğdayın sınırdaki dünya fiyatı 100'dür. Üretim 1.000 tondur. Yurt içi fiyat dünya fiyatının üzerinde tutulduğu için, piyasa fiyat desteği (120 − 100) × 1.000 = 20.000'dir; bu tutar, tüketicilerden üreticilere fiyatlar yoluyla yapılan aktarımdır.

Devlet ayrıca buğday üreticilerine bütçeden toplam 10.000 doğrudan ödeme yapıyor. Üretici destek tahmini 20.000 + 10.000 = 30.000'dir. Üreticilerin brüt geliri, üretim değeri olan 120 × 1.000 = 120.000 ile bütçe ödemelerinin toplamıdır: 130.000. Üretici destek tahmininin brüt gelire oranı 30.000 / 130.000 ≈ yüzde 23'tür. Çiftçilerin her 100 liralık gelirinin yaklaşık 23 lirası, politikaların sonucudur.

Bu ölçü, ülkelerin tarım desteklerini, araçları farklı olsa bile karşılaştırmaya imkân verir. Bir ülke fiyat desteğiyle, öbürü doğrudan ödemeyle aynı aktarımı yapıyorsa, ölçü ikisinde de aynı büyüklüğü gösterir. Ama ölçünün bir sınırı vardır: aktarımın büyüklüğünü gösterir, verimliliğini göstermez; fiyat desteğinin yarattığı ölü ağırlık kaybını ve aktarımın kime gittiğini ayrıca hesaplamak gerekir.

Çözümlü örnek — Ürüne bağlı prim

Devlet, belirli bir yağlı tohum için üreticilere kilogram başına prim ödüyor. Piyasa fiyatı 10, prim 2'dir; üretici kilogram başına 12 alır. Bu ürünün arz esnekliği 1 ise, üreticinin aldığı fiyattaki yüzde 20'lik artış, üretimi yaklaşık yüzde 20 artırır.

Ürüne bağlı bir prim, bir taban fiyattan farklı olarak tüketici fiyatını yükseltmez; ürün piyasa fiyatından satılır ve prim bütçeden ödenir. Ama bir doğrudan gelir desteğinden farklı olarak üretimi değiştirir: çiftçiler, primli ürünü başka ürünlerin aleyhine daha fazla eker. Bu, politika amacı belirli bir ürünün üretimini artırmaksa, örneğin ithalata bağımlılığı azaltmaksa, istenen bir sonuçtur; değilse, kaynakların yanlış dağılımına yol açar.

Primin maliyeti, artan üretimle birlikte büyür. Başlangıçta 1.000 ton üretiliyorsa ve üretim 1.200 tona çıkarsa, bütçe maliyeti 1.000 × 2 = 2.000 binden 1.200 × 2 = 2.400 bine çıkar. Ürüne bağlı destekler, bu yüzden, bütçe üzerinde kendiliğinden büyüyen bir yük yaratabilir.

Çözümlü örnek — Desteklerin siyasi ekonomisi

Bir ülkede 1 milyon çiftçi ve 80 milyon tüketici var. Bir fiyat desteği, her çiftçiye yılda ortalama 1.000 lira kazandırıyor ve her tüketiciye yılda ortalama 15 lira kaybettiriyor.

Toplam kazanç 1 milyar lira, toplam kayıp 1,2 milyar liradır; destek toplumun bütünü için zararlıdır. Ama kişi başına bakıldığında, bir çiftçi için yıllık 1.000 lira, örgütlenmeye, eyleme ve oy vermeye değecek bir tutardır; bir tüketici için 15 lira, fark edilmeyecek kadar küçüktür. Önceki derslerde gördüğümüz toplu eylem sorunu tam burada işler: küçük ve yoğun bir grubun kazancı, büyük ve dağınık bir grubun kaybına karşı siyasi olarak daha güçlü temsil edilir.

Bu hesap, birçok ülkede tarım desteklerinin neden bu kadar dirençli olduğunu açıklamaya yardım eder. Ama desteklerin tek açıklaması bu değildir: gıda güvenliği, kırsal nüfusun korunması ve çiftçilerin gelir dalgalanmasına karşı korunması da desteklerin gerçek gerekçeleri arasında sayılabilir. Bir politikayı değerlendirirken, hem bu gerekçelerin geçerliliğini hem de onlara ulaşmanın en ucuz yolunu sormak gerekir.

Modelin sınırları

Bu dersteki hesaplar, desteklerin ekonomik mantığını göstermek için basitleştirilmiştir. Taban fiyat örneği, kapalı bir ekonomiyi varsayar; dışa açık bir ekonomide fiyat desteği ithalat kısıtlamaları ve ihracat sübvansiyonlarıyla birlikte uygulanmak zorundadır ve maliyeti dünya fiyatlarına da bağlıdır. Doğrudan ödemenin üretimden tamamen ayrıştırılmış olduğu varsayımı da gerçekte tam geçerli olmayabilir: ödeme çiftçinin gelirini ve risk alma kapasitesini artırır, toprağın ekili tutulmasını şart koştuğu için de üretimi dolaylı yoldan etkiler.

Yayılma, kira ve toprak fiyatı örneklerindeki oranlar, kaynaklardaki bulguların mantığını göstermek için seçilmiştir; gerçek oranlar ürünlere, ülkelere ve piyasaların işleyişine göre büyük ölçüde değişir. Ayrıca bu ders, tarım desteklerinin genel olarak iyi ya da kötü olduğunu söylemez: bir desteğin değerlendirmesi, amacının ne olduğuna, bu amaca ne kadar ulaştığına ve aynı amaca daha ucuz bir yoldan ulaşılıp ulaşılamayacağına bağlıdır.

Uygulama

Özet kartı

1. Tarım destekleri başlıca dört araçla verilir: taban fiyat ve destekleme alımı, ürüne bağlı primler, girdi sübvansiyonları ve doğrudan ödemeler. Taban fiyat maliyeti tüketicilere ve bütçeye birlikte yükler ve istenmeyen bir üretim fazlası yaratır; aynı aktarımı doğrudan ödemeyle yapmak çok daha ucuzdur ama bütün maliyeti bütçede görünür kılar.
2. Avrupa Birliği'nin 2006 tarama raporuna göre Türkiye'de 2001–2005 Tarım Reformu Uygulama Projesi, taban fiyatlar ile girdi ve kredi sübvansiyonlarını kaldırıp doğrudan gelir desteğine geçmeyi amaçladı. Destek, 2,75 milyon çiftçiyi ve 17 milyon hektarı kapsayan Ulusal Çiftçi Kayıt Sistemi'ne kayıtlı çiftçilere, hektar başına ve 0,1 ile 50 hektar arasındaki araziler için, mülkiyete bakılmaksızın araziyi işleyene ödeniyordu.
3. Toprağa bağlı destekler, toprak eşitsiz dağıldığında eşitsiz dağılır ve kiraya ve toprak fiyatına yansıyarak kısmen toprak sahiplerine geçebilir. Toprak fiyatına yansımış bir destek, onu sonradan satın alanlara fayda sağlamaz ve kaldırılması onlara bir kayıp olarak yaşatılır.
4. Kirwan, ABD'de toprağı kiralayan çiftçilerin desteğin yüzde 75'ini elde ettiğini, toprak sahiplerine yüzde 25 kaldığını ve toprak sahiplerinin payının yerel kira piyasası daha rekabetçi olduğunda arttığını buldu.
5. Carter, Laajaj ve Yang, Mozambik'te geçici bir girdi sübvansiyonunun teknoloji benimsemesini ve verimi artırdığını, etkilerin sübvansiyonsuz yıllarda sürdüğünü ve kazancın çok büyük kısmının sosyal ağlara yayılmadan geldiğini buldu; bilgi aksaklığını gideren geçici ve hedefli bir sübvansiyon, kalıcı ve genel bir sübvansiyondan farklı değerlendirilmelidir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Doğrudan gelir desteği ile ürüne bağlı prim arasındaki farkı açıkla. Hangisi üretimden ayrıştırılmış bir ödemedir?
2. (Çıktı 2) Bir taban fiyat programı ile aynı tutarı üreticilere aktaran bir doğrudan ödeme programı, tüketicileri, bütçeyi ve üretimi nasıl farklı etkiler?
3. (Çıktı 3) Talep Q = 120 − 3P, arz Q = 2P − 10 olan bir piyasada denge fiyatını ve miktarını bul. Devlet 30 liralık bir taban fiyat uygular ve fazlayı satın alırsa, hazineye maliyet nedir?
4. (Çıktı 3) Bir ülkede yurt içi fiyat 150, dünya fiyatı 120, üretim 2.000 tondur. Bütçeden 20.000 doğrudan ödeme yapılıyor. Üretici destek tahminini ve bunun brüt gelire oranını hesapla.
5. (Çıktı 4) Kirwan'ın bulgusu, «toprağa bağlı destekler toprak sahiplerini zenginleştirir, çiftçilere bir şey kalmaz» görüşü hakkında ne söyler? Bulgunun bu görüşü tamamen çürütmediği yanlar nelerdir?
6. (Çıktı 4) Bir maliye uzmanı, «Gübre sübvansiyonları her yerde israfa yol açar; hepsi kaldırılmalıdır» diyor. Carter, Laajaj ve Yang'ın bulgusunu kullanarak bu görüşü değerlendir.

Cevaplar

1. Doğrudan gelir desteği, çiftçiye genellikle işlediği arazinin büyüklüğüne göre, ne ürettiğinden ve ne kadar ürettiğinden bağımsız olarak yapılan bir ödemedir. Ürüne bağlı prim ise belirli bir ürünün her kilogramı ya da tonu için ödenir; çiftçi o üründen ne kadar çok üretirse o kadar çok alır. Üretimden ayrıştırılmış ödeme doğrudan gelir desteğidir; ürüne bağlı prim üretimi doğrudan etkiler.
2. Taban fiyat, ürünün fiyatını yükseltir; tüketiciler daha pahalıya daha az alır, üreticiler daha fazla üretir ve devlet satılmayan fazlayı satın almak için bütçeden ödeme yapar. Maliyet tüketicilere ve bütçeye birlikte yüklenir ve istenmeyen bir üretim fazlası ortaya çıkar. Doğrudan ödeme ise fiyatı değiştirmez; tüketiciler etkilenmez, üretim piyasa dengesinde kalır ve maliyetin tamamı bütçeden karşılanır. Aynı aktarım için toplumun toplam maliyeti doğrudan ödemede çok daha düşüktür.
3. Dengede 120 − 3P = 2P − 10 olur; P = 26, Q = 42. Taban fiyat 30 iken arz 2 × 30 − 10 = 50, talep 120 − 90 = 30'dur. Fazla 20'dir; hazineye maliyet 20 × 30 = 600'dür.
4. Piyasa fiyat desteği (150 − 120) × 2.000 = 60.000'dir. Üretici destek tahmini 60.000 + 20.000 = 80.000'dir. Brüt gelir 150 × 2.000 + 20.000 = 320.000'dir. Oran 80.000 / 320.000 = yüzde 25'tir.
5. Kirwan, ABD'de toprağı kiralayan çiftçilerin desteğin yüzde 75'ini elde ettiğini ve toprak sahiplerine yalnızca yüzde 25 kaldığını buldu; bu, görüşün en azından incelenen dönemde ve kısa vadede yanlış olduğunu gösterir. Ama bulgu görüşü tamamen çürütmez: toprak sahiplerinin payı, yerel kira piyasası daha rekabetçi olduğunda artıyordu; kira sözleşmeleri yenilendikçe ve piyasa uyum sağladıkça, uzun vadede yansıma büyüyebilir. Ayrıca destek toprağın satış fiyatına yansıyorsa, destek açıklandığında araziye sahip olanlar bir servet kazancı elde eder; kiraya yansıma ile toprak fiyatına yansıma ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
6. Görüş, kalıcı ve genel gübre sübvansiyonlarının aşırı kullanıma ve bütçe yüküne yol açabileceği konusunda haklı olabilir. Ama Carter, Laajaj ve Yang, Mozambik'te geçici bir girdi sübvansiyonunun Yeşil Devrim teknolojilerinin benimsenmesini ve mısır verimini artırdığını, etkilerin sübvansiyonsuz yıllarda da sürdüğünü ve kazancın çok büyük kısmının sübvansiyon almayan sosyal ağlara yayıldığını buldu. Bu, yeni bir teknolojinin getirisine dair bilgi eksikliği olan ortamlarda, hedefli ve geçici bir sübvansiyonun bir öğrenme yatırımı olarak değerli olabileceğini gösterir. Daha dengeli bir değerlendirme, sübvansiyonun hangi aksaklığı düzelttiğine, ne kadar süreceğine ve kimi hedeflediğine bakar.

İleri okuma

• Barrett E. Kirwan (2009). «The Incidence of U.S. Agricultural Subsidies on Farmland Rental Rates». Journal of Political Economy 117(1). Tarım desteklerinin kiralara yansıması.
• Michael Carter, Rachid Laajaj, Dean Yang (2021). «Subsidies and the African Green Revolution: Direct Effects and Social Network Spillovers of Randomized Input Subsidies in Mozambique». American Economic Journal: Applied Economics 13(2). Girdi sübvansiyonlarının doğrudan ve yayılma etkileri.
• Pavel Ciaian, Edoardo Baldoni, d'Artis Kancs, Dušan Drábik (2021). «The Capitalization of Agricultural Subsidies into Land Prices». Annual Review of Resource Economics 13. Desteklerin toprak fiyatlarına yansımasına dair literatürün değerlendirmesi.
• Jisang Yu, Nelson B. Villoria, Nathan P. Hendricks (2022). «The Incidence of Foreign Market Tariffs on Farmland Rental Rates». Food Policy 112. Dış ticaret engellerinin tarım arazisi kiralarına yansıması.

Sonraki derse köprü

Bu derste devletin çiftçinin gelirini nasıl desteklediğini gördük; ama bir gıda ürününün fiyatı yalnızca tarlada belirlenmez. Bir domatesin tarladaki fiyatı ile marketteki fiyatı arasında, toplayıcıların, komisyoncuların, toptancı hallerinin, nakliyecilerin, işleyicilerin ve perakendecilerin payları vardır. Çiftçi, tüketicinin ödediği fiyatın ne kadarını alır? Aracılar bir değer mi katar, yoksa yalnızca pay mı alır? Sıradaki ders gıda tedarik zincirini ele alıyor: ürünün tarladan sofraya yolculuğunu, zincirin her halkasında fiyatın nasıl oluştuğunu, perakende ve işleme sektöründeki yoğunlaşmanın etkilerini ve yolda kaybolan gıdayı göreceğiz.