Katılım bankacılığının işleyişi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Katılım hesabını, özel cari hesabı, kâr payı paylaşım oranını, kâr dengeleme ve yatırım riski karşılıklarını, kaydırılmış ticari riski ve fon kullandırmayı tanımlar.
• Anlama — Bir katılım bankasının bilançosunun geleneksel bir bankanınkinden nasıl ayrıldığını, katılım hesabı sahiplerinin getirisinin nasıl belirlendiğini ve bankaların bu getiriyi neden piyasa faizine yakın tutmaya çalıştığını açıklar.
• Uygulama — Bir katılım havuzunun kârının banka ile hesap sahipleri arasında nasıl paylaşıldığını, karşılık hesaplarının getiriyi nasıl dengelediğini ve bir kayıp durumunda bilançonun nasıl etkilendiğini hesaplar.
• Değerlendirme — Beck, Demirgüç-Kunt ve Merrouche'nin İslami ve geleneksel bankaları karşılaştıran bulgusunu ve Chong ile Liu'nun İslami mevduat getirilerinin geleneksel mevduata bağlı olduğuna dair bulgusunu karşılaştırarak katılım bankacılığının farklılığını değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir öğretmen, maaşından biriktirdiği parayı değerlendirmek istiyor. Faize dair dini kaygıları nedeniyle mevduat hesabı açmak istemiyor ve bir katılım bankasına gidiyor. Banka görevlisi ona bir katılım hesabı öneriyor: para, bankanın oluşturduğu bir havuza konacak, havuzdaki fonlar ticari işlemlerde kullanılacak ve elde edilen kâr belirli bir oranda öğretmen ile banka arasında paylaşılacak. Öğretmen soruyor: «Ne kadar kazanacağım?» Görevli, getirinin önceden belli olmadığını, ama son aylarda havuzun belirli bir oranda kâr payı dağıttığını söylüyor.

Öğretmen, bu oranı yan taraftaki geleneksel bankanın mevduat faiziyle karşılaştırdığında, iki oranın birbirine oldukça yakın olduğunu fark ediyor. Kuramda katılım hesabının getirisi bankanın kârına bağlıdır ve dalgalanabilir; uygulamada ise genellikle mevduat faizine yakın ve görece istikrarlı seyreder. Bu yakınlık nereden gelir? Katılım bankası gerçekten geleneksel bankadan farklı mı işlemektedir, yoksa farklı adlarla aynı şeyi mi yapmaktadır?

Önceki derste faiz yasağının ekonomik yorumlarını, kazancı ve kaybı mudiye yansıtan kuramsal bankayı ve uygulamada borca benzer araçların neden ağır bastığını gördük. Bu ders, gerçek bir katılım bankasının nasıl işlediğini ele alıyor: fonlarını nasıl topladığını, nasıl kullandırdığını, kârı nasıl paylaştırdığını ve getirileri istikrarlı tutmak için hangi araçlara başvurduğunu.

Hikâye — Bir finans kurumunun kapanışı

Türkiye'de faizsiz bankacılık, 1983 sonunda çıkarılan bir Bakanlar Kurulu kararıyla «özel finans kurumu» adı altında yasal bir çerçeveye kavuştu. İlk kurumlar 1985'te faaliyete başladı. Bu kurumlar mevduat yerine «katılma hesabı» adıyla fon topluyor, borç para vermek yerine malı alıp vadeyle satarak ya da kiraya vererek finansman sağlıyordu. Ama bankacılık mevzuatının tam olarak kapsamında değillerdi; topladıkları fonlar, bankaların mevduatlarını koruyan güvence sisteminin dışında kalıyordu.

1995'te kurulan ve otuzu aşkın şubeyle çalışan özel finans kurumlarından İhlas Finans'ın faaliyet izni, 10 Şubat 2001'de Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu kararıyla kaldırıldı ve kurum tasfiye sürecine girdi. Kapanış, Türkiye'nin en ağır finansal krizinin başladığı günlere denk geldi. Kurumda katılma hesabı bulunan binlerce kişi, paralarına ulaşamadı. Tasfiye süreci uzun yıllar sürdü ve hesap sahiplerinin önemli bir kısmının alacakları uzun süre ödenemedi.

İhlas Finans'ın kapanışı, katılım bankacılığının kuramındaki bir özelliğin gerçek hayatta ne anlama geldiğini acı biçimde gösterdi. Kuramda katılım hesabı sahipleri, bankanın kârına ve zararına ortak olan yatırımcılardır; hesaplarının nominal değeri garanti edilmez. Ama hesap sahiplerinin çoğu, katılma hesabını bir mevduat hesabı gibi algılıyordu; paralarının risk altında olduğunu ve bir güvence sisteminin kapsamında olmadığını bilmiyordu ya da hesaba katmıyordu.

Olay, sektörün düzenlenmesinde bir dönüm noktası oldu. 2005'te yürürlüğe giren 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ile özel finans kurumları «katılım bankası» adını aldı ve bankacılık mevzuatının tam kapsamına girdi; gerçek kişilerin katılım fonları da devletin sigorta sistemi kapsamına alındı. Bu düzenleme, hesap sahiplerini korudu; ama aynı zamanda katılım hesabını, Khan'ın modelindeki risk taşıyan ortaklık payından, güvence altındaki bir mevduata biraz daha yaklaştırdı. Bu ders, katılım bankacılığının bu iki kimliği arasındaki gerilimi ele alıyor.

Kavram

Katılım bankasının temel fon kaynağı şudur.

Katılım bankasının öbür fon kaynağı şudur.

Katılım hesabının getirisini belirleyen oran şudur.

Getirileri istikrarlı tutmanın araçları şudur.

Katılım bankalarının özgül riski şudur.

Katılım bankalarının kredi yerine kullandığı terim şudur.

Veri ve kanıt

Bu bulgu, katılım bankacılığına dair iki aşırı görüşü de düzeltir. Bir yanda, İslami bankaların tamamen farklı bir iş modeline sahip olduğu iddiası, iş yönelimindeki az sayıda fark nedeniyle desteklenmez. Öbür yanda, İslami bankaların yalnızca adı değişmiş geleneksel bankalar olduğu iddiası da tam doğru değildir: sermaye, varlık kalitesi ve kriz dönemindeki davranış açısından ölçülebilir farklar vardır. Bu farkların İslami bankacılığın ilkelerinden mi, yoksa bu bankaların müşteri tabanının ve yönetim tarzının özelliklerinden mi kaynaklandığı ise açık bir sorudur.

Chong ve Liu'nun bulgusu, açılıştaki öğretmenin gözlemini sistematik olarak doğrular: katılım hesaplarının getirisi, geleneksel mevduat faizinin hareketlerini yakından izler. Bunun ekonomik nedeni anlaşılırdır. İki tür banka aynı tasarrufçular için rekabet eder; katılım hesabı mevduattan belirgin biçimde daha az getirirse, dini tercihi güçlü olmayan hesap sahipleri fonlarını çeker. Katılım bankası, bu kaydırılmış ticari riski yönetmek için getirileri piyasa faizine yakın tutar. Bu, katılım bankacılığının kuramdan uzaklaştığının bir işareti olarak da, aynı piyasada rekabet eden kurumların kaçınılmaz bir uyumu olarak da yorumlanabilir.

Neden önemli?

Katılım bankacılığı Türkiye'de son yirmi yılda belirgin biçimde büyümüştür; kamu bankalarının katılım bankaları kurmasıyla sektörün bankacılık sistemi içindeki payı artmıştır. Milyonlarca kişi tasarruflarını katılım hesaplarında tutar ve pek çok işletme finansmanını katılım bankalarından sağlar. Bu kurumların nasıl işlediğini anlamak, hem tasarrufçular hem de düzenleyiciler için önemlidir.

Katılım bankacılığının işleyişi, finansal istikrar açısından da özel sorular doğurur. Hesap sahiplerinin gerçekten risk taşıyıp taşımadığı, bankanın sermaye yeterliliğinin nasıl hesaplanacağını, mevduat sigortasının kapsamını ve kriz dönemlerinde bankanın nasıl davranacağını belirler. İhlas Finans deneyimi, bu soruların soyut olmadığını gösterir.

Son olarak, katılım bankacılığı, finansal tüketicinin bilgilendirilmesi açısından da önemlidir. Bir katılım hesabının hangi koşullarda kayıp yaşayabileceğini, kâr payının nasıl hesaplandığını ve karşılık hesaplarının nasıl kullanıldığını bilmek, hesap sahiplerinin bilinçli karar vermesini sağlar.

Model

Bir katılım bankasının işleyişini, bilançosundaki kalemleri tek tek izleyerek görmek mümkündür. Aşağıda önce bir katılım havuzunun kârının nasıl paylaştırıldığını, sonra karşılık hesaplarının getiriyi nasıl dengelediğini, ardından piyasa faizinin katılım getirilerini nasıl çektiğini ve en son bir kayıp yılında bilançonun ne olduğunu hesaplıyoruz. Sayılar milyon lira cinsindendir ve yalnızca işleyişi göstermek için kurgulanmıştır; herhangi bir bankanın gerçek bilançosunu yansıtmaz.

Çözümlü örnek — Havuzun kârı nasıl bölünür?

Bir katılım bankası, bir yıllık vadeli katılım hesaplarından 900 topluyor ve bunları 100'lük kendi özkaynağıyla birlikte 1.000'lik bir havuzda kullanıyor. Havuzdaki fonlar, müşterilere vadeli mal satışı ve kiralama yoluyla kullandırılıyor. Yıl sonunda havuz, giderler düşüldükten sonra yüzde 30 getiriyle 300 kâr sağlıyor.

Kârın önce havuza katkı oranına göre bölünmesi gerekir: katılım hesaplarının payı 900 ÷ 1.000 = yüzde 90, bankanın özkaynağının payı yüzde 10'dur. Katılım hesaplarına düşen kâr 270, bankanın özkaynağına düşen kâr 30'dur. Ardından katılım hesaplarına düşen 270'lik kâr, hesap açılırken kararlaştırılan paylaşım oranına göre bölünür. Oran yüzde 80'e 20 ise, hesap sahipleri 216, banka havuzu yönettiği için 54 alır.

Hesap sahiplerinin getirisi 216 ÷ 900 = yüzde 24'tür. Bankanın toplam kazancı, kendi özkaynağının kârı olan 30 ile yönetim payı olan 54'ün toplamı, yani 84'tür; özkaynağına göre yüzde 84'lük bir getiri. Bu hesap, katılım bankasının kârlılığının büyük ölçüde başkalarının fonlarını yönetmekten aldığı paydan geldiğini gösterir. Paylaşım oranı, bankanın hesap sahipleri karşısındaki pazarlık gücünü ve rekabeti yansıtır.

Çözümlü örnek — Getiriyi yıllar boyunca dengelemek

Havuzun getirisinin üç yıl boyunca dalgalandığını varsayalım: birinci yıl yüzde 30, ikinci yıl yüzde 18, üçüncü yıl yüzde 30. Önceki örnekteki paylaşımla hesap sahiplerinin getirisi yüzde 24, yüzde 14,4 ve yüzde 24 olur. Hesap sahipleri ikinci yılda getirilerinin neredeyse yarıya indiğini görür.

Banka, birinci yılda hesap sahiplerine düşen kârın bir kısmını, örneğin 900'ün yüzde 2'si olan 18'i, kâr dengeleme karşılığına ayırır. Hesap sahiplerine yüzde 22 dağıtır. İkinci yılda karşılıktaki 18'i hesap sahiplerinin payına ekler; hesap sahipleri yüzde 14,4 yerine yüzde 16,4 alır. Üçüncü yılda yine 18'i karşılığa ayırır ve yüzde 22 dağıtır.

Dengeleme sayesinde hesap sahiplerinin getirisi yüzde 22, yüzde 16,4 ve yüzde 22 olur; dalgalanma azalmıştır. Ama bu dengelemenin bir bedeli vardır: birinci yılın hesap sahipleri, kârlarının bir kısmını ikinci yılın hesap sahiplerine aktarmıştır. Hesap sahipleri aynı kişiler değilse, örneğin biri birinci yılın sonunda hesabını kapatmışsa, bir kuşaktan öbürüne bir servet aktarımı olmuştur. Ayrıca karşılık hesaplarının ne zaman ve ne kadar kullanılacağına banka karar verdiği için, hesap sahipleri getirinin gerçekte havuzun performansını mı, yoksa bankanın dengeleme kararlarını mı yansıttığını bilemez.

Çözümlü örnek — Piyasa faizinin çekimi

Geleneksel bankaların bir yıllık mevduata yüzde 40 faiz ödediği bir dönemde, katılım havuzunun getirisi yüzde 36, yani paylaşımdan sonra hesap sahipleri için yüzde 28,8 olsun. Hesap sahiplerinin bir kısmı dini tercihleri nedeniyle katılım bankasında kalır; ama tercihi güçlü olmayan bir kısmı, aradaki 11 puanlık farkı görünce fonlarını geleneksel bankaya taşımayı düşünür.

Banka, hesap sahiplerinin yüzde 30'unun, yani 270'lik fonun çekileceğini tahmin ediyor. Bu fonların çekilmesi, bankanın havuzunu küçültür ve vadeli satış portföyünü erken tasfiye etmek zorunda bırakabilir. Banka bunu önlemek için kendi yönetim payından vazgeçer: paylaşım oranını yüzde 80'den yüzde 100'e çıkarır ve hesap sahiplerine yüzde 36 dağıtır. Hâlâ yüzde 40'ın altındadır; banka aradaki farkı kapatmak için kâr dengeleme karşılığından ya da kendi özkaynağının kârından ek aktarım yapar.

Bu, kaydırılmış ticari riskin işleyişidir. Kuramda havuzun düşük getirisi hesap sahiplerinin riskidir; uygulamada banka, rekabet baskısı nedeniyle bu riski kendi üzerine alır. Chong ve Liu'nun bulduğu, katılım getirilerinin geleneksel mevduat faizine sıkı biçimde bağlı olması, bu mekanizmanın sonucudur. Düzenleyiciler açısından bunun önemli bir sonucu vardır: banka hesap sahiplerinin riskini fiilen üstleniyorsa, sermaye yeterliliği hesaplanırken bu risk de hesaba katılmalıdır.

Çözümlü örnek — Kayıp yılı

Bir durgunluk yılında havuzdan finansman alan işletmelerin bir kısmı taksitlerini ödeyemiyor. Havuz, yıl sonunda 1.000'lik varlığının 50'sini kaybediyor; yani yüzde 5 zarar ediyor. Kuram gereği zarar, sermayeyi koyanlar arasında katkı oranına göre paylaşılır; yönetim payı alan banka zarara katılmaz, yalnızca emeğinin karşılığını alamaz. Katılım hesaplarının payına düşen zarar 45, bankanın özkaynağına düşen zarar 5'tir.

Kuramı izleyen bir bankada, katılım hesaplarının değeri 900'den 855'e iner; hesap sahipleri yüzde 5 kaybeder. Ama banka, önceki yıllarda oluşturduğu yatırım riski karşılığında 30 biriktirmişse, bunu kullanarak hesap sahiplerinin kaybını 15'e indirebilir. Banka ayrıca itibarını korumak için kendi özkaynağından 15 aktarırsa, hesap sahipleri hiç kayıp görmez; bankanın özkaynağı ise 100'den 5 + 15 = 20 azalarak 80'e iner.

Bu örnekteki seçimler, katılım bankasının kimliğini belirler. Hesap sahiplerine kayıp yansıtan banka, Khan'ın modeline uygun davranır ve özkaynağını korur; ama hesap sahiplerinin güvenini ve fonlarını kaybetme riskiyle karşılaşır. Kaybı kendi üstlenen banka, hesap sahiplerini korur; ama bu, katılım hesabını fiilen garanti edilmiş bir mevduata dönüştürür ve bankanın gerçek riskini artırır. Üçüncü bir yol, kaybı birkaç yıla yayarak hesap sahiplerine kademeli yansıtmaktır; bu yol kısa vadede fon çıkışını sınırlar ama hesabını o yıl kapatan ile kalan hesap sahipleri arasında yeni bir eşitsizlik yaratır. İhlas Finans'ın kapanışı, bu seçimlerin ve güvence eksikliğinin sonuçlarının ne kadar ağır olabileceğini göstermiştir.

Çözümlü örnek — Fon kullandırmanın getirisi

Havuzdaki 1.000'in nasıl kullandırıldığına bakalım. Banka, bir işletmenin ihtiyaç duyduğu makineyi 100'e satın alıyor ve bir yıl vadeyle 136'ya satıyor. İşletme bir yıl sonra 136 ödeyecek. Banka havuzun 800'ünü bu tür vadeli satışlarda, 200'ünü ise kiralama işlemlerinde kullanıyor; kiralamalardan yıllık yüzde 30 kira geliri elde ediyor.

Vadeli satışlardan yıllık getiri yüzde 36, yani 800 üzerinden 288'dir. Kiralamalardan getiri yüzde 30, yani 60'tır. Toplam brüt getiri 348'dir. Bankanın işletme giderleri ve olası kayıplar için ayırdığı karşılıklar 48 ise, havuzun net kârı 300'dür; bu, ilk örnekteki rakamdır.

Bu hesap, katılım bankasının varlık tarafının ekonomik olarak geleneksel bir bankanınkine ne kadar benzediğini gösterir. Vadeli satışların getirisi, önceden belirlenmiş bir fiyat farkıdır; bu açıdan sabit faizli bir krediye yakındır. Aggarwal ve Yousef'in bulduğu borca benzer araçlar, katılım bankasının bilançosunun büyük kısmını oluşturur. Farklar, işlemlerin hukuki yapısında, malın gerçekten alınıp satılmasında ve gecikme durumunda borcun kendiliğinden büyümemesindedir. Bu araçların ayrıntılarını bir sonraki derste ele alacağız.

Çözümlü örnek — Güvence ve ahlaki tehlike

İhlas Finans'ın kapanışından sonra, katılım fonları devletin sigorta sistemi kapsamına alındı. Bunun ekonomik etkisini bir örnekle görelim. Bir hane, katılım hesabına 100 yatırmayı düşünüyor. Güvence yokken hane, bankanın batma olasılığını yüzde 2, batma hâlinde kaybını yüzde 60 olarak tahmin ediyor; beklenen kayıp 1,2'dir. Hane bu riski karşılamak için, katılım hesabından mevduattan en az 1,2 puan fazla getiri ister ya da bankanın sağlamlığını izler.

Güvence geldikten sonra, belirli bir tutara kadar olan hesaplar için hanenin kaybı sıfırdır. Hane artık bankanın sağlamlığını izlemek için bir neden görmez; banka da, hesap sahiplerinin onu izlemediğini bildiği için daha riskli fon kullandırma işlemlerine yönelebilir. Bu, önceki derslerde gördüğümüz mevduat sigortasının ahlaki tehlike sorunudur.

Katılım bankacılığı açısından bu sorunun özel bir boyutu vardır. Kuramda katılım hesabı sahipleri risk taşıyan ortaklardır ve bankayı izleme teşviki taşırlar. Güvence, bu teşviki ortadan kaldırır ve katılım hesabını mevduata yaklaştırır. Düzenleyiciler bu nedenle katılım bankalarına sermaye yeterliliği ve risk yönetimi kuralları uygular; bu kuralların katılım bankacılığına uyarlanması, dizinin ilerleyen bir dersinin konusudur.

Çözümlü örnek — Getirisiz hesabın değeri

Katılım bankasının öbür fon kaynağı olan özel cari hesaplar, hesap sahibine hiçbir getiri ödemez. Bankanın 1.000'lik havuzunun yanında, müşterilerinin özel cari hesaplarında 300 bulunduğunu varsayalım. Bu fonlar istenildiği an çekilebildiği için, banka bunların bir kısmını, örneğin yüzde 30'unu, yani 90'ı nakit ya da merkez bankasındaki hesabında hazır tutar. Kalan 210'u kendi sorumluluğunda kısa vadeli işlemlerde kullanır.

Bu 210 yılda yüzde 30 getiri sağlarsa, banka 63 kazanır ve bu kazancı hesap sahipleriyle paylaşmak zorunda değildir; çünkü özel cari hesap sahipleri kâra da zarara da katılmaz. Bu, geleneksel bankaların vadesiz mevduatlarından elde ettiği getiriye benzer ve katılım bankasının kârlılığının önemli bir kaynağıdır.

Ama bu kazancın bir riski de vardır. Banka, özel cari hesaplardaki fonları kendi sorumluluğunda kullandığı için, bu işlemlerdeki kayıplar bankanın özkaynağına yazılır; hesap sahipleri paralarını tam olarak geri almayı bekler. Özel cari hesap, katılım hesabından farklı olarak, ekonomik olarak bankanın bir borcudur. Bir katılım bankasının bilançosunda, risk taşıyan katılım hesapları ile garanti edilen özel cari hesaplar yan yana durur; bankanın gerçek risk yapısı, ikisinin oranına ve bankanın katılım hesaplarındaki kayıpları ne ölçüde üstlendiğine bağlıdır.

Çözümlü örnek — Oranın pazarlığı

Paylaşım oranı, banka ile hesap sahipleri arasındaki bir pazarlığın sonucudur. Aynı şehirde iki katılım bankası olduğunu ve ikisinin havuzunun da yüzde 30 getiri sağladığını varsayalım. Birinci banka yüzde 80'e 20, ikinci banka yüzde 85'e 15 paylaşım oranı sunuyor. Hesap sahiplerinin getirisi birinci bankada yüzde 24, ikincide yüzde 25,5'tir.

Hesap sahipleri bu farkı fark ederse, fonlarını ikinci bankaya taşır ve birinci banka da oranını yükseltmek zorunda kalır. Rekabet, bankanın yönetim payını aşağı çeker. Ama katılım bankalarının sayısı azsa ve hesap sahipleri dini tercihleri nedeniyle geleneksel bankalara geçmeyi düşünmüyorsa, rekabet zayıftır ve bankalar yüksek yönetim payları alabilir. Önceki derslerde gördüğümüz piyasa gücü, burada hesap sahiplerinin dini tercihlerinin yarattığı bir geçiş maliyetinden doğar.

Bu durum, katılım bankacılığında rekabetin ve şeffaflığın neden önemli olduğunu gösterir. Hesap sahipleri, farklı bankaların paylaşım oranlarını, havuz getirilerini ve karşılık hesaplarının kullanımını karşılaştırabilmelidir. Bilgiye erişim zayıfsa, dini tercihi güçlü olan hesap sahipleri, bu tercihleri nedeniyle daha düşük getiriye razı olmak zorunda kalabilir.

Modelin sınırları

Buradaki hesaplar, katılım bankasının havuzunun tek ve türdeş olduğunu varsayar. Gerçekte katılım bankaları farklı vadeler, para birimleri ve hesap türleri için ayrı havuzlar oluşturabilir ve kârın havuzlar arasında nasıl dağıtılacağı ayrıntılı kurallara bağlıdır. Ayrıca bankanın kendi fonlarının ve hesap sahiplerinin fonlarının hangi işlemlerde kullanıldığı her zaman ayrıştırılamaz.

Beck, Demirgüç-Kunt ve Merrouche'nin bulgusu, farklı ülkelerdeki bankaların ortalamalarına dayanır; ortalamanın arkasında ülkeden ülkeye değişen bir tablo vardır. Chong ve Liu'nun bulgusu ise Malezya'ya aittir; Türkiye'deki katılım bankalarının getirilerinin geleneksel mevduat faizleriyle ilişkisi ayrı bir inceleme gerektirir.

Son olarak, katılım bankacılığının değerlendirilmesi yalnızca ekonomik değildir. Hesap sahiplerinin çoğu, katılım bankasını getirisi ya da güvenliği için değil, dini tercihleri nedeniyle seçer. Bu tercihlerin kendisi, ekonomik analizin değerlendireceği bir şey değildir; ekonomik analiz, bu tercihleri karşılamak için kurulan kurumların nasıl işlediğini ve hangi riskleri taşıdığını inceler.

Uygulama

Özet kartı

1. Katılım bankaları fonlarını, getirisi havuzun kârına bağlı katılım hesaplarından ve getirisiz özel cari hesaplardan toplar; fonları faizli kredi yerine vadeli satış, kiralama ve ortaklık gibi yöntemlerle kullandırır. Havuz kârı önce katkı oranına göre, sonra hesap sahiplerinin payı kararlaştırılan paylaşım oranına göre bölünür.
2. Türkiye'de faizsiz bankacılık 1983 sonunda özel finans kurumları olarak yasal çerçeveye kavuştu; 1995'te kurulan İhlas Finans'ın faaliyet izni 10 Şubat 2001'de kaldırıldı ve güvence dışındaki hesap sahipleri ağır kayıplar yaşadı. 2005'te yürürlüğe giren 5411 sayılı Bankacılık Kanunu bu kurumları katılım bankası olarak bankacılık mevzuatının tam kapsamına aldı ve gerçek kişilerin katılım fonlarını sigorta kapsamına soktu.
3. Kâr dengeleme ve yatırım riski karşılıkları getirilerin dalgalanmasını azaltır, ama hesap sahipleri arasında aktarım yaratır ve getirinin havuzun gerçek performansını ne ölçüde yansıttığını bulanıklaştırır. Rekabet baskısı, bankaları kaydırılmış ticari risk üstlenmeye ve getirileri piyasa faizine yakın tutmaya iter.
4. Beck, Demirgüç-Kunt ve Merrouche, İslami ve geleneksel bankalar arasında iş yönelimi açısından az sayıda fark bulurken, İslami bankaların daha az maliyet etkin, ama aracılık oranlarının daha yüksek, varlık kalitelerinin daha iyi ve sermayelerinin daha güçlü olduğunu ve krizlerde aracılıktan çekilme olasılığının daha düşük olduğunu gösterdi.
5. Chong ve Liu, Malezya'da İslami bankaların finansmanının çok küçük bir kısmının katı biçimde kâr ve zarar ortaklığına dayandığını ve İslami mevduat getirilerinin geleneksel mevduat faizlerine sıkı biçimde bağlı olduğunu buldu; bu, katılım hesaplarının uygulamada mevduata yaklaştığını gösterir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Katılım hesabı ile özel cari hesap arasındaki farkı açıkla. Hangisi bankanın bir borcu, hangisi bir ortaklık payı gibidir?
2. (Çıktı 2) Kaydırılmış ticari risk nedir ve neden ortaya çıkar? Bu riskin, katılım bankasının sermaye yeterliliği açısından önemi nedir?
3. (Çıktı 3) Bir katılım bankası 1.600'lük katılım hesabı ve 400'lük özkaynakla 2.000'lik bir havuz oluşturuyor. Havuz yüzde 25 kâr sağlıyor ve paylaşım oranı yüzde 75'e 25'tir. Hesap sahiplerinin getirisini ve bankanın toplam kazancını hesapla.
4. (Çıktı 3) Aynı havuz bir yıl yüzde 4 zarar ediyor. Zarar katkı oranına göre paylaşılırsa hesap sahiplerinin ve bankanın kaybı ne olur? Banka, 40'lık yatırım riski karşılığını kullanırsa hesap sahiplerinin kaybı nasıl değişir?
5. (Çıktı 4) Beck ve arkadaşlarının bulgusu ile Chong ve Liu'nun bulgusu birbiriyle çelişir mi? İkisini birlikte değerlendir.
6. (Çıktı 4) Bir milletvekili, «Katılım hesapları devlet güvencesinde olduğuna göre, katılım bankaları da geleneksel bankalarla tamamen aynı kurallara tabi olmalı» diyor. Önerinin hangi noktada isabetli, hangi noktada katılım bankacılığının özgül risklerini gözden kaçırdığını göster.

Cevaplar

1. Katılım hesabının getirisi bankanın oluşturduğu havuzun kârına bağlıdır; hesap sahibi ilke olarak kâra ve zarara katılır ve hesabın nominal değeri garanti edilmez. Bu yönüyle bir ortaklık payına benzer. Özel cari hesap ise istenildiğinde çekilebilen ve hiçbir getiri ödemeyen vadesiz hesaptır; hesap sahibi kâra ve zarara katılmaz ve parasını tam olarak geri almayı bekler. Bu yönüyle bankanın bir borcudur; banka bu fonları kendi sorumluluğunda kullanır ve kayıpları kendi özkaynağıyla karşılar.
2. Kaydırılmış ticari risk, katılım bankasının, havuz getirisi düşük kaldığında hesap sahiplerinin fonlarını çekip başka bankalara götürmesini önlemek için, sözleşme gereği zorunlu olmadığı hâlde kendi kârından ya da özkaynağından hesap sahiplerine ek getiri aktarmasıdır. Rekabet baskısından, yani katılım hesaplarının geleneksel mevduatla aynı tasarrufçular için yarışmasından doğar. Sermaye yeterliliği açısından önemi, bankanın kuramda hesap sahiplerinin taşıdığı riski fiilen üstlenmesidir; bu risk sermaye hesabında dikkate alınmazsa, bankanın sermayesi taşıdığı gerçek riske göre yetersiz kalabilir.
3. Havuz kârı 2.000 × 0,25 = 500'dür. Katılım hesaplarının katkı payı 1.600 ÷ 2.000 = yüzde 80, bankanın özkaynağınınki yüzde 20'dir. Hesaplara düşen kâr 400, özkaynağa düşen kâr 100'dür. Hesaplara düşen 400 paylaşım oranıyla bölünür: hesap sahipleri 300, banka 100 alır. Hesap sahiplerinin getirisi 300 ÷ 1.600 = yüzde 18,75'tir. Bankanın toplam kazancı 100 + 100 = 200'dür.
4. Havuzun zararı 2.000 × 0,04 = 80'dir. Katkı oranına göre hesap sahiplerinin payı 64, bankanınki 16'dır. Hesap sahipleri yüzde 4 kaybeder. Banka 40'lık yatırım riski karşılığını hesap sahiplerinin kaybını karşılamak için kullanırsa, hesap sahiplerinin kaybı 64 − 40 = 24'e, yani 1.600 üzerinden yüzde 1,5'e iner.
5. Bulgular aynı soruyu sormaz; biri bankaların genel sağlamlığına, öbürü araçlara ve getirilere bakar. Beck ve arkadaşları, İslami ve geleneksel bankaları birçok ülkede iş modeli, verimlilik ve istikrar açısından karşılaştırır ve iş yöneliminde az fark, ama sermaye, varlık kalitesi ve kriz davranışında ölçülebilir farklar bulur. Chong ve Liu ise Malezya'da İslami bankaların finansman araçlarına ve mevduat getirilerine bakar ve bunların geleneksel bankacılığa çok benzediğini bulur. Birlikte, İslami bankaların araçlar ve getiriler açısından geleneksel bankalara yaklaştığını, ama sermaye yapıları, müşteri tabanları ya da yönetim tarzları nedeniyle bazı istikrar özelliklerinde farklılaşabildiğini düşündürürler.
6. Önerinin gerekçesi, katılım fonlarının devlet güvencesinde olmasının ve bankaların kaydırılmış ticari risk nedeniyle hesap sahiplerinin riskini fiilen üstlenmesinin, katılım hesaplarını ekonomik olarak mevduata yaklaştırmasıdır; aynı riskin aynı kurallara tabi olması, düzenleyici arbitrajı önler. Riskleri ise şunlardır: katılım bankalarının fon kullandırma yöntemleri, örneğin malın satın alınıp sahiplenilmesi ya da kiralama, geleneksel kredilerden farklı riskler taşır ve aynı kurallar bu farkları gözden kaçırabilir. Ayrıca katılım hesaplarının kuramda risk taşıyan bir yapısı vardır; düzenlemenin bu yapıyı tamamen yok sayması, katılım bankacılığının ayırt edici özelliğini ortadan kaldırabilir. Daha dengeli bir yaklaşım, aynı ekonomik risklere aynı sermaye gereklerini uygularken, katılım bankacılığına özgü sözleşmelerin risklerini ayrıca tanımlamaktır.

İleri okuma

• Thorsten Beck, Aslı Demirgüç-Kunt, Ouarda Merrouche (2013). «Islamic vs. Conventional Banking: Business Model, Efficiency and Stability». Journal of Banking and Finance 37(2). İslami ve geleneksel bankaların karşılaştırması.
• Beng Soon Chong, Ming-Hua Liu (2009). «Islamic Banking: Interest-Free or Interest-Based?». Pacific-Basin Finance Journal 17(1). İslami mevduat getirilerinin geleneksel faizlere bağlılığı.
• Hans Visser (2009). Islamic Finance: Principles and Practice. Edward Elgar. Katılım bankalarının bilanço yapısına ve sözleşmelerine giriş.
• Zamir Iqbal, Abbas Mirakhor (2011). An Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice. 2. baskı. Wiley. İslami finans kurumlarının işleyişine giriş.

Sonraki derse köprü

Bu derste katılım bankasının fon topladığı hesapları ve kârın nasıl paylaştırıldığını inceledik; fon kullandırma tarafını ise yalnızca genel hatlarıyla, vadeli satış ve kiralama olarak andık. Bir katılım bankasının bir işletmenin makinesini nasıl finanse ettiği, bir konut alıcısına nasıl kaynak sağladığı ya da bir girişime nasıl ortak olduğu, her biri farklı bir sözleşme türüne dayanır. Sıradaki ders bu sözleşmeleri ele alıyor: maliyet artı kâr satışının, emek ile sermayenin ortaklığının, iki tarafın da sermaye koyduğu ortaklığın ve kiralamanın nasıl işlediğini, her birinde riskin kimde kaldığını ve hangisinin uygulamada neden daha yaygın olduğunu göreceğiz.