Fikri mülkiyet

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Patenti, telif hakkını, ticari sırrı, birikimli yeniliği, patent çalılığını ve yenilik ile yaygınlık ödünleşimini tanımlar.
• Anlama — Fikirlerin neden sıradan mallardan farklı olduğunu, fikri mülkiyet haklarının yenilik teşvikini nasıl yarattığını ve bu teşvikin neden bir tekel maliyeti taşıdığını açıklar.
• Uygulama — Bir buluşun patent koruması altında ve koruma olmadan sağlayacağı getiriyi, patent süresinin yenilik teşviki ile ölü ağırlık kaybı arasındaki dengeyi ve bir teknolojinin birden fazla patente dağılmasının lisans maliyetini hesaplar.
• Değerlendirme — Williams'ın Celera bulgusunu ve Sampat ile Williams'ın gen patentleri bulgusunu karşılaştırarak fikri mülkiyet haklarının sonraki yenilik üzerindeki etkisini değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir ilaç şirketi, yıllarca süren araştırmalar ve klinik denemelerle yeni bir kanser ilacı geliştiriyor; bu süreç şirkete yüzlerce milyon dolara mal oluyor. İlaç piyasaya çıktıktan sonra, başka bir şirket ilacın formülünü inceleyip aynı ilacı çok daha düşük bir maliyetle üretebilir: kimyasal bileşimi bilindikten sonra bir tableti üretmek birkaç kuruştur. Hiçbir koruma olmasaydı, ilk şirket araştırma maliyetini hiçbir zaman geri kazanamazdı ve belki de ilacı hiç geliştirmezdi.

Öte yandan, ilaç bir patentle korunduğunda, şirket onu yıllarca yüksek bir fiyattan satabilir. Üretim maliyeti birkaç kuruş olan bir tablet, yüzlerce liradan satılır ve bu fiyatı ödeyemeyen hastalar ilaca erişemez. Aynı zamanda ilacın üzerine yeni tedaviler geliştirmek isteyen başka araştırmacılar, patent sahibinin izni olmadan çalışamayabilir.

Bu ikilem, fikri mülkiyetin iktisadi analizinin merkezindedir. Önceki derslerde toprak ve ev gibi kaynaklar üzerindeki mülkiyet haklarının kıt kaynakların verimli kullanımını sağladığını gördük. Bu ders, kıt olmayan, yani bir kez üretildikten sonra herkesin aynı anda kullanabileceği kaynaklar, yani fikirler üzerindeki mülkiyet haklarını ele alıyor.

Hikâye — Bir mumdan yakılan ışık

13 Ağustos 1813'te, ABD'nin eski başkanı Thomas Jefferson, Baltimore'lu Isaac McPherson'a uzun bir mektup yazdı. McPherson, bir değirmen teknolojisi üzerindeki bir patentin geçerliliğini sorguluyordu ve Jefferson'ın görüşünü soruyordu. Jefferson, 1790'da kurulan ilk ABD patent kurulunun üyelerinden biri olarak patent başvurularını değerlendirmiş biriydi.

Jefferson mektubunda, fikirlerin doğasına dair şu gözlemi yaptı: doğa, herhangi bir şeyi münhasır mülkiyete diğer her şeyden daha az elverişli yapmışsa, bu, fikir denen düşünme gücünün eylemiydi. Bir kişi bir fikri kendine sakladığı sürece ona münhasıran sahip olabilirdi; ama fikir açıklandığı anda herkesin eline geçer ve alan onu kendinden atamazdı. Jefferson, bunu şu sözlerle anlattı: «He who receives an idea from me, receives instruction himself without lessening mine; as he who lights his taper at mine, receives light without darkening me.» Yani benden bir fikir alan, benimkini azaltmadan kendisi bilgilenir; tıpkı mumunu benim mumumdan yakan kişinin, beni karanlıkta bırakmadan ışık alması gibi.

Jefferson bu gözlemden bir sonuç çıkardı: buluşlar, doğası gereği mülkiyet konusu olamazdı. Ama toplum, insanları fayda sağlayabilecek fikirlerin peşinden gitmeye teşvik etmek için, bu buluşlardan doğan kârlar üzerinde münhasır bir hak tanıyabilirdi. Jefferson'a göre bu, toplumun iradesine ve çıkarına göre yapılabilir ya da yapılmayabilirdi; kimse bunu doğal bir hak olarak talep edemezdi.

İki yüzyıl sonra iktisatçılar, Jefferson'ın gözlemini daha kesin bir dille ifade ettiler: fikirler, bir kişinin kullanımının başkasının kullanımını azaltmadığı, yani rakip olmayan mallardır. Bu özellik, fikirlerin bir kez üretildikten sonra herkesin kullanımına açılmasının toplum için en iyi sonuç olduğunu söyler; ama aynı özellik, fikir üretmenin maliyetini kimin karşılayacağı sorusunu da doğurur. Fikri mülkiyet hakları, bu soruya verilen, Jefferson'ın deyişiyle toplumun seçebileceği ya da seçmeyebileceği cevaplardan biridir.

Kavram

Buluşlar üzerindeki temel hak şudur.

Yaratıcı eserler üzerindeki hak şudur.

Patentin bir alternatifi şudur.

Yeniliğin zamana yayılan yapısı şudur.

Çok sayıda patentin yarattığı bir sorun şudur.

Fikri mülkiyet tasarımının temel ikilemi şudur.

Veri ve kanıt

Bu çalışmanın zekâsı, iki paralel dizileme çabasının yarattığı doğal deneydedir. Aynı dönemde dizilenen genlerin bir kısmı Celera'nın kısıtlamaları altında, bir kısmı ise kamu projesinin açık veritabanında bulunuyordu. Kısıtlama altındaki genler üzerine daha az araştırma yapılması ve bu farkın kısıtlama kalktıktan sonra da sürmesi, fikri mülkiyetin birikimli yeniliği yavaşlatabileceğini gösterir.

İki çalışma, aynı araştırmacının aynı alandaki iki farklı sorusudur ve farklı sonuçlara ulaşır. Birinci çalışmada Celera'nın fikri mülkiyeti, verilere erişimi doğrudan kısıtlayan ve lisans koşulları ağır olan bir düzenlemeydi. İkinci çalışmadaki gen patentleri ise, verilerin zaten kamuya açık olduğu ve patent sahiplerinin araştırmacılara karşı patentlerini nadiren kullandığı bir ortamda işliyordu. Bu fark, fikri mülkiyetin etkisinin, hakkın biçimine, kapsamına ve nasıl uygulandığına bağlı olduğunu gösterir. İkinci çalışmanın bir önemli uyarısı da seçimdir: patentli buluşlar zaten daha değerli olduğu için, patentli ve patentsiz buluşların basit bir karşılaştırması yanıltıcı olabilir.

Neden önemli?

Bilgiye dayalı ekonomilerde, değerin önemli bir kısmı fikirlerden, yani ilaçlardan, yazılımlardan, tasarımlardan ve eserlerden gelir. Bu fikirlerin üretimini ve yaygınlaşmasını belirleyen kurallar, hem büyümeyi hem de refahın dağılımını etkiler. Önceki kurslarda gördüğümüz içsel büyüme modellerinde yenilik, uzun dönem büyümenin motorudur; fikri mülkiyet kuralları bu motorun nasıl çalıştığını doğrudan etkiler.

İlaçlar, fikri mülkiyetin ikilemini en keskin biçimde gösterir. Patentler yeni ilaçların geliştirilmesini finanse eder, ama aynı zamanda ilaçların fiyatlarını yükseltir ve düşük gelirli ülkelerde ve hastalarda erişimi kısıtlar. Salgın dönemlerinde aşı patentleri üzerine yapılan tartışmalar, bu ikilemin kamuoyunun gündemine nasıl taşındığını gösterir.

Uluslararası ticarette de fikri mülkiyet önemli bir konudur. Dünya Ticaret Örgütü'nün fikri mülkiyete ilişkin anlaşması, üye ülkelerin belirli asgari koruma standartlarını benimsemesini gerektirir. Gelişmekte olan ülkeler için bu standartlar, teknoloji transferini ve yerel sanayinin gelişmesini etkileyebilir. Fikri mülkiyet politikasının tasarımı, bu yüzden hem yenilik hem de kalkınma politikasının bir parçasıdır.

Model

Çözümlü örnek — Korumasız bir buluş

Bir şirket, yeni bir ilacı geliştirmek için 500 milyon lira harcamayı düşünsün. İlaç bir kez geliştirildikten sonra, bir kutunun üretim maliyeti 10 liradır. İlacın talebi, kutu başına fiyat P olmak üzere, yılda 10 milyon − 50 bin × P kutu olsun; yani fiyat 200 liraya çıktığında talep sıfıra iner.

Hiçbir koruma yoksa, ilaç piyasaya çıktıktan kısa süre sonra başka firmalar da onu üretir ve rekabet fiyatı üretim maliyetine, yani 10 liraya indirir. Bu fiyatta yılda 9,5 milyon kutu satılır ve hiçbir firma araştırma maliyetini geri kazanamaz. Bunu öngören şirket, 500 milyon liralık yatırımı hiç yapmaz ve ilaç hiç geliştirilmez.

Toplum açısından ise ilacın geliştirilmesi çok değerlidir. 10 liralık fiyatta hastaların ilaçtan elde ettiği yıllık artı, talep doğrusu ile 10 liralık çizgi arasındaki üçgenin alanıdır: 9,5 milyon × 190 ÷ 2 ≈ 902 milyon lira. Tek bir yılın rantı bile araştırma maliyetinden büyüktür. Fikirlerin rakip olmaması, bir kez üretildiklerinde herkesin kullanmasını en iyi sonuç yapar; ama aynı özellik, onları üretmek için bir teşvik bırakmaz. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Patentle tekel

Aynı şirket bir patentle korunsun. Tekelci olarak, marjinal gelirinin 10 liralık marjinal maliyete eşit olduğu fiyatı seçer. Bu doğrusal talep için tekel fiyatı 105 lira, satılan miktar yılda 4,75 milyon kutudur. Şirketin yıllık kârı (105 − 10) × 4,75 milyon ≈ 451 milyon liradır. Patent birkaç yıl sürerse, şirket 500 milyon liralık yatırımı rahatça geri kazanır ve ilacı geliştirir.

Tekel fiyatının bir maliyeti vardır. 105 liralık fiyatta, ilaca 10 ile 105 lira arasında değer biçen ve ilacı almayan 4,75 milyon kutuluk bir talep karşılanmaz. Bu kayıp, önceki kurslarda gördüğümüz ölü ağırlık kaybıdır: 4,75 milyon × 95 ÷ 2 ≈ 226 milyon lira. Patent süresince her yıl bu kadar bir kayıp oluşur.

Patentin iktisadi mantığı, bu iki büyüklüğün karşılaştırılmasıdır. Patent olmadan ilaç hiç yoktur ve toplum ilacın bütün faydasından yoksun kalır. Patent süresince oluşan kayıp, ilacın hiç olmamasının kaybından çok daha küçüktür; tartışma, bu kaybın ne kadar uzun sürmesi gerektiği üzerinedir. Patentle ilaç vardır, ama patent süresince bir kısım hasta ona erişemez. Patent, yenilik ile yaygınlık arasındaki ödünleşimi bir süre sınırıyla çözer: tekel geçicidir ve süre bittiğinde fiyat rekabet düzeyine iner. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Patent ne kadar sürmeli?

Önceki örnekte şirket, yatırımını geri kazanmak için tekel kârına kaç yıl ihtiyaç duyar? Faiz oranı yüzde 10 ve yıllık tekel kârı 451 milyon lira ise, iki yıllık kârın bugünkü değeri yaklaşık 783 milyon liradır ve 500 milyon liralık yatırımı karşılar. Bir yıllık patent ise yalnızca yaklaşık 410 milyon lira getirir ve yetmez. Bu ilaç için iki yıllık bir patent teşvik için yeterlidir.

Ama gerçek patent süresi, bütün buluşlar için yaklaşık 20 yıldır. Bu ilaç için 20 yıllık bir patent, şirketin yatırımını çok aşan bir kâr sağlar ve bu yirmi yılın tamamında, yılda 226 milyon lira tutan bir ölü ağırlık kaybını sürdürür. Aynı teşvik, çok daha kısa bir süreyle sağlanabilirdi.

Öbür yandan, araştırma maliyeti 5 milyar lira olan ve yıllık tekel kârı yine 451 milyon lira olan bir başka buluş için, 20 yıllık patent bile yetmeyebilir. Tek tip bir patent süresi, bazı buluşlar için fazla, bazıları için yetersizdir. Heidi Williams ve arkadaşlarının kanser araştırmaları üzerine bir başka çalışması, patentin sabit süresinin, klinik denemeleri uzun süren ve patent süresinin büyük kısmını tüketen araştırmaların, örneğin erken evre kanser tedavilerinin ve önleyici tedavilerin, görece az yapılmasına yol açtığını gösterdi. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Patent çalılığı

Bir akıllı saat üreticisi, yeni bir ürün geliştirirken beş farklı firmanın patentlerini kullanmak zorunda kalsın: biri ekran, biri pil, biri sensör, biri kablosuz bağlantı, biri yazılım arayüzü için. Ürünün toplam değeri 500 lira olsun ve her patent sahibi, kendi patentinin ürün için vazgeçilmez olduğunu bilsin.

Her patent sahibi, ürünün değerinin önemli bir kısmını talep etme gücüne sahiptir; çünkü kendi patenti olmadan ürün hiç yapılamaz. Her biri 120 lira isterse, toplam lisans maliyeti 600 liraya çıkar ve ürünün 500 liralık değerini aşar; ürün hiç üretilmez. Her patent sahibi tek başına makul bir fiyat istediğini düşünse de, toplam talep ürünü öldürür.

Bu, önceki derslerde gördüğümüz ortak kullanım dışı trajedisinin ve engelleme sorununun fikri mülkiyetteki biçimidir. Çözümler arasında, patent sahiplerinin patentlerini bir havuzda toplayıp tek bir lisans fiyatıyla sunmaları, standart belirleme kuruluşlarının üyelerinden adil ve makul koşullarda lisans verme taahhüdü alması ve mahkemelerin patent sahiplerine ürünü tamamen durdurma yerine makul bir lisans ücreti hükmetmesi sayılabilir. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Patent mi, ticari sır mı?

Bir gıda firması, bir ürününün tadını veren özel bir karışım formülü geliştirsin. Formülü patentlerse 20 yıl korunur, ama formülü kamuya açıklamak zorundadır ve 20 yıl sonra herkes onu kullanabilir. Formülü ticari sır olarak saklarsa, koruma süresizdir; ama bir rakip ürünü analiz edip formülü çözerse ya da bağımsız olarak keşfederse, koruma hemen sona erer.

Formül yılda 10 milyon lira kâr getirsin ve gelecek kârlar yüzde 10 ile iskonto edilsin. Patentle 20 yıllık kârın bugünkü değeri yaklaşık 85 milyon liradır. Ticari sır olarak saklandığında, bir rakibin formülü herhangi bir yılda çözme ihtimalini yüzde 5 alalım; kârın beklenen bugünkü değeri, sırrın her yıl ayakta kalma olasılığı hesaba katıldığında yaklaşık 63 milyon liradır. Bu durumda firma patenti seçer.

Formülün her yıl yüzde 2 olasılıkla çözüldüğünü varsayarsak, ticari sırrın beklenen değeri yaklaşık 82 milyon liraya çıkar; yüzde 1'lik bir olasılıkla yaklaşık 90 milyon liraya ulaşır, patentin 85 milyon lirasını aşar ve firma ticari sırrı seçer. Bir formül ne kadar zor çözülürse, ticari sır o kadar cazip hâle gelir. Moser'in 19. yüzyıl dünya fuarlarında gözlediği örüntü bu mantıkla uyumludur: patent yasası olmayan ülkelerdeki mucitler, ticari sırrın etkili olduğu alanlarda, örneğin ürünleri incelenerek kolayca çözülemeyen bilimsel aletlerde ve gıda işlemede yoğunlaşmıştı. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Birikimli yeniliğin maliyeti

Bir biyoteknoloji firması, bir geni ilk olarak dizileyip bu diziye dair verileri iki yıl boyunca yalnızca lisans ücreti ödeyenlere açsın. Bu gen üzerinde çalışmak isteyen yüz araştırma grubunun her birinin, lisans ücreti ödemeden yapacağı araştırmadan beklediği değer farklı olsun: bazılarınınki yüksek, bazılarınınki düşük.

Lisans ücreti 50 bin lira olursa, beklediği değer bu tutarın altında kalan gruplar, örneğin yüz grubun otuzu, bu gen üzerinde çalışmaktan vazgeçer. Bu grupların bir kısmı, belki de önemli bir tedaviye yol açacak araştırmalar yapacaktı. İlk buluşun sahibi, kendi lisans ücretini belirlerken, bu vazgeçilen araştırmaların toplum için değerini hesaba katmaz; yalnızca kendi gelirini düşünür.

Williams'ın Celera bulgusu, bu mekanizmanın gerçek dünyadaki izini gösterir: kısıtlama altındaki genler üzerinde sonraki araştırma yüzde 20 ile 30 daha azdı. Sampat ile Williams'ın gen patentleri bulgusu ise, veriler zaten açık olduğunda ve patent sahipleri araştırmacılara karşı haklarını kullanmadığında, bu mekanizmanın zayıf kalabildiğini gösterir. Birikimli yenilik açısından önemli olan, hakkın varlığından çok, bilgiye erişimin nasıl kısıtlandığıdır. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Patent yerine ödül

Tekelin ölü ağırlık kaybından kaçınmanın bir yolu, buluşu patentle değil, bir ödülle teşvik etmektir. Devlet, ilk örnekteki ilacı geliştiren şirkete bir kerelik bir ödül ödesin ve ilaç hemen kamuya açılsın. İlaç 10 liralık rekabet fiyatından satılır, bütün hastalar ona erişir ve ölü ağırlık kaybı oluşmaz.

Ödülün yeterli olması için en az 500 milyon liralık araştırma maliyetini karşılaması gerekir. Devlet 600 milyon lira öderse, şirket yatırım yapar ve toplum, patentle oluşacak iki yıllık yaklaşık 450 milyon liralık ölü ağırlık kaybından kurtulur. Ödülün vergilerle finanse edilmesinin de bir maliyeti vardır, ama bu maliyet çoğu zaman tekelin yarattığı kayıptan küçüktür.

Ödül sistemlerinin sorunu bilgidir. Devlet, bir buluşun toplum için değerini ve geliştirme maliyetini önceden bilmez; ödülü düşük tutarsa buluş yapılmaz, yüksek tutarsa kaynak boşa gider. Patent ise bu bilgiyi piyasaya bırakır: bir buluş ne kadar değerliyse, tekel kârı o kadar yüksek olur. Bu yüzden ödüller, değeri önceden tahmin edilebilen ve belirli bir soruna yönelik buluşlar, örneğin yoksul ülkelerde yaygın hastalıklar için aşılar, için daha uygun görülür. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Telif hakkı ve kopyalama

Bir yazar, bir kitabı yazmak için iki yılını harcasın ve bu emeğin karşılığında en az 400 bin lira kazanmak istesin. Kitabın basılı bir kopyası 50 liraya satılsın ve üretim maliyeti 20 lira olsun; yazara kopya başına 15 lira telif ödensin. Yazarın beklediği geliri elde etmesi için kitabın yaklaşık 27 bin kopya satması gerekir.

Kitap dijital olarak yasa dışı biçimde kopyalanıp dağıtılabiliyorsa, okurların bir kısmı kitabı satın almak yerine bedava kopyayı seçer. Kopyaların yarısı yasa dışı olursa, yazarın geliri yarıya iner ve beklediği geliri elde edemeyebilir; bunu öngören yazarların bir kısmı kitap yazmaktan vazgeçebilir. Telif hakkının korunması, bu teşviki güvence altına almayı amaçlar.

Ama yasa dışı kopyayı seçen okurların hepsi, kopya olmasaydı kitabı satın alacak değildir; bir kısmı kitabı hiç okumayacaktı. Bu okurlar için kopya, yazara hiçbir kayıp getirmeden onlara fayda sağlar. Telif hakkının ne kadar sıkı korunması gerektiği, kaybedilen satışlar ile bu ek okurların faydası arasındaki dengeye bağlıdır. Telif hakkı süresinin yaratıcının ölümünden sonra onlarca yıl devam etmesinin, eser üretme teşvikine çok az katkı yaptığı, çünkü uzak gelecekteki gelirin bugünkü değerinin küçük olduğu, iktisatçılar arasında sıkça dile getirilen bir eleştiridir. Sayılar varsayımdır.

Modelin sınırları

Bu dersteki modeller, patentleri tek bir buluş ve tek bir tekelci üzerinden ele aldı. Gerçekte pek çok firma birbirine yakın buluşlar için yarışır ve patent yarışı, aynı buluş için birden fazla firmanın yatırım yapmasına, yani kaynakların tekrarlanmasına yol açabilir. Ayrıca patentlerin önemli bir kısmı hiçbir ürüne dönüşmez; bazı firmalar patentleri rakiplerini engellemek ya da dava açmak için toplar.

Fikri mülkiyet, yeniliği teşvik etmenin tek yolu da değildir. Kamu araştırma fonları, ödül sistemleri, araştırma vergi indirimleri ve üniversitelerdeki açık bilim, fikirlerin üretimini tekel yaratmadan finanse etmenin yollarıdır; her birinin kendi teşvik sorunları vardır. Son olarak, telif hakkının ve patentlerin etkileri alandan alana büyük farklar gösterir: ilaçlarda patentlerin önemli olduğuna dair güçlü kanıtlar varken, yazılım ve bazı mekanik alanlarda patentlerin yeniliğe katkısı çok daha tartışmalıdır.

Uygulama

Özet kartı

1. Jefferson 1813'te, fikirlerin bir mumdan yakılan ışık gibi başkasına verilince azalmadığını, bu yüzden buluşların doğası gereği mülkiyet konusu olamayacağını, ama toplumun yeniliği teşvik etmek için buluşların kârı üzerinde münhasır bir hak tanıyabileceğini yazdı.
2. Fikirler rakip olmayan mallardır: bir kez üretildiklerinde herkesin kullanması en iyisidir, ama bu özellik onları üretme teşviki bırakmaz. Patent geçici bir tekel tanıyarak araştırma maliyetinin geri kazanılmasını sağlar, ama tekel süresince ölü ağırlık kaybı yaratır; tek tip patent süresi bazı buluşlar için fazla, bazıları için yetersizdir.
3. Williams, Celera'nın insan genleri üzerindeki fikri mülkiyetinin sonraki bilimsel araştırma ve ürün geliştirmeyi yüzde 20 ile 30 azalttığını ve etkinin kısıtlama kalktıktan sonra da sürdüğünü buldu.
4. Sampat ile Williams ise gen patentlerinin ortalamada sonraki yenilik üzerinde nicel olarak önemli bir etkisi olmadığını ve patentli genlerin patentlenmeden önce de daha değerli olduğunu gösterdi; fikri mülkiyetin etkisi, hakkın biçimine ve bilgiye erişimin nasıl kısıtlandığına bağlıdır.
5. Patent çalılığı, ortak kullanım dışı trajedisinin fikri mülkiyetteki biçimidir; ticari sır, çözülmesi zor bilgiler için patente göre daha cazip olabilir; ödül sistemleri tekel kaybından kaçınır ama buluşun değerini önceden bilmeyi gerektirir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Patent ile ticari sır arasındaki farkları sırala. Bir firma hangi durumlarda ticari sırrı patente tercih eder?
2. (Çıktı 2) Jefferson'ın mum benzetmesini, iktisattaki rakip olmama kavramıyla açıkla. Bu özellik, fikirlerin üretimi için neden bir sorun yaratır?
3. (Çıktı 3) Bir ilacın talebi yılda 6 milyon − 30 bin × P kutu, birim üretim maliyeti 20 liradır. Rekabet fiyatında ve tekel fiyatında satılan miktarı, tekelin yıllık kârını ve tekel yüzünden karşılanmayan talebin yarattığı kaybı bul. Geliştirme 600 milyon liraya mal olduysa ve kârlar yılda yüzde 10 ile iskonto ediliyorsa, en kısa kaç yıllık koruma bu harcamayı çıkarır?
4. (Çıktı 3) Bir ürün dört farklı firmanın patentine dayanıyor ve ürünün değeri 400 liradır. Her patent sahibi 120 lira lisans ücreti isterse ne olur? Patent sahipleri bir havuz oluşturup toplam 200 lira isterse sonuç nasıl değişir?
5. (Çıktı 4) Williams'ın Celera bulgusu ile Sampat ile Williams'ın gen patentleri bulgusu çelişir mi? Aynı araştırmacının iki farklı sonucunu hangi kurumsal fark uzlaştırır?
6. (Çıktı 4) Bir politikacı, «Patent süresini 20 yıldan 30 yıla çıkarırsak yenilik artar» diyor. Bu dersin modellerini ve kanıtlarını kullanarak bu öneriyi değerlendir.

Cevaplar

1. Patent, buluşun kamuya açıklanması karşılığında yaklaşık 20 yıllık bir koruma sağlar; süre bitince buluş herkese açılır, ama koruma süresince bağımsız olarak aynı buluşu yapanlar da patent sahibinin izni olmadan onu kullanamaz. Ticari sır ise açıklanmaz ve süresi sınırsızdır, ama biri bilgiyi bağımsız olarak keşfederse ya da ürünü inceleyerek çözerse koruma ortadan kalkar. Bir firma, bilgi ürünü inceleyerek kolayca çözülemiyorsa, bilginin değeri 20 yıldan çok daha uzun sürecekse ve patent başvurusunun gerektirdiği açıklama rakiplere önemli ipuçları verecekse ticari sırrı tercih eder.
2. Jefferson'a göre bir fikri başkasına veren, onu kaybetmez; tıpkı mumunu başkasınınkinden yakan kişinin öbür mumu söndürmemesi gibi. İktisatta bu, rakip olmama özelliğidir: bir kişinin bir fikri kullanması, başkasının aynı fikri kullanma olanağını azaltmaz. Bu özellik, bir fikir üretildikten sonra herkesin onu bedelsiz kullanmasını toplum için en iyi sonuç yapar. Ama fikri üretmek pahalıysa ve üretildikten sonra herkes onu bedelsiz kullanabiliyorsa, kimse üretim maliyetini karşılamak istemez; fikirler toplum için değerli olsa bile yetersiz üretilir.
3. Talep 6 milyon − 30 bin × P olduğunda fiyat 200 liraya çıkınca talep sıfırdır. Rekabet fiyatında, yani 20 lirada, yılda 6 milyon − 600 bin = 5,4 milyon kutu satılır. Tekel fiyatı, 20 ile 200 liranın ortası olan 110 liradır ve miktar 6 milyon − 3,3 milyon = 2,7 milyon kutudur. Tekelin yıllık kârı (110 − 20) × 2,7 milyon = 243 milyon lira, ölü ağırlık kaybı 2,7 milyon × 90 ÷ 2 = 121,5 milyon liradır. Faiz yüzde 10 ile üç yıllık kârın bugünkü değeri yaklaşık 604 milyon liradır ve 600 milyon lirayı karşılar; üç yıllık bir patent yeterlidir.
4. Her patent sahibi 120 lira isterse toplam lisans maliyeti 480 lira olur ve ürünün 400 liralık değerini aşar; ürün üretilmez ve patent sahiplerinin hiçbiri bir şey kazanmaz. Patent sahipleri bir havuz oluşturup toplam 200 lira isterse, ürün üretilir, üretici 200 liralık bir değer elde eder ve patent sahipleri 50'şer lira kazanır. Havuz, her patent sahibinin kendi talebini artırırken öbürlerine yüklediği maliyeti içselleştirir.
5. İki bulgu çelişmez; farklı düzenlemeleri incelerler. Celera, gen dizilerine dair verilere erişimi doğrudan kısıtlamış ve ağır lisans koşulları uygulamıştı; bu, araştırmacıların bu genler üzerinde çalışmasını fiilen zorlaştırdı. Sampat ile Williams'ın incelediği gen patentleri ise, dizilerin zaten kamuya açık olduğu ve patent sahiplerinin araştırmacılara karşı haklarını nadiren kullandığı bir ortamda işliyordu. Bağdaştırıcı açıklama, fikri mülkiyetin sonraki yenilik üzerindeki etkisinin, hakkın varlığından çok, bilgiye erişimin ne ölçüde ve nasıl kısıtlandığına bağlı olduğudur.
6. Öneri, patent süresinin uzamasının yenilik teşvikini artıracağını varsayar; ama bu dersteki örnekler, pek çok buluş için mevcut sürenin zaten araştırma maliyetini fazlasıyla karşıladığını gösterir. Bu buluşlar için süreyi uzatmak teşviki artırmaz, yalnızca ölü ağırlık kaybını on yıl daha uzatır. Uzak gelecekteki kârların bugünkü değeri küçük olduğu için, 20. ile 30. yıllar arasındaki kâr, yatırım kararını çok az etkiler. Ayrıca uzun koruma, Williams'ın Celera bulgusunun gösterdiği gibi, sonraki yeniliği yavaşlatabilir. Kanser ilaçları gibi sabit patent süresinin yetersiz kaldığı alanlar için genel bir uzatma yerine, hedefli çözümler, örneğin klinik deneme süresine göre ayarlanan koruma ya da araştırma destekleri daha uygun olabilir.

İleri okuma

• Thomas Jefferson (1813). Isaac McPherson'a mektup, 13 Ağustos 1813. The Founders' Constitution içinde. Fikirlerin doğası ve patentin gerekçesi.
• Heidi L. Williams (2013). «Intellectual Property Rights and Innovation: Evidence from the Human Genome». Journal of Political Economy 121(1). Celera'nın fikri mülkiyetinin sonraki yeniliğe etkisi.
• Bhaven Sampat, Heidi L. Williams (2019). «How Do Patents Affect Follow-On Innovation? Evidence from the Human Genome». American Economic Review 109(1). Gen patentleri ve sonraki yenilik.
• Petra Moser (2005). «How Do Patent Laws Influence Innovation? Evidence from Nineteenth-Century World's Fairs». American Economic Review 95(4). Patent yasalarının yeniliğin yönü üzerindeki etkisi.

Sonraki derse köprü

Bu derste fikirler üzerindeki hakların, bir buluşu yapanın yatırımını geri kazanmasını nasıl sağladığını ve bu hakların başkalarının kullanımını nasıl kısıtladığını gördük. Firmalar yeni fikirlere ve projelere yatırım yaparken bu yatırımları çoğu zaman borçla finanse eder; ve bazı yatırımlar başarısız olur. Bir firma borçlarını ödeyemediğinde, alacaklıların her biri kendi alacağını önce tahsil etmek için yarışır ve bu yarış, firmanın hâlâ değerli olan varlıklarını dağıtabilir. Sıradaki ders iflas hukukunu ele alıyor: borçlarını ödeyemeyen bir firmanın ne zaman tasfiye edilmesi, ne zaman yeniden yapılandırılması gerektiğini, alacaklıların sırasının nasıl belirlendiğini ve iflas kurallarının firmaların borçlanma ve yatırım kararlarını nasıl etkilediğini göreceğiz.