Modern Para Teorisi (MMT)

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Modern Para Teorisini, fonksiyonel finansı, kartalizmi, parasal egemenliği, sektörel dengeleri ve iş garantisini tanımlar.
• Anlama — MMT'nin, para birimini kendisi çıkaran devletlerin harcama kısıtına dair iddiasını, bu iddianın Lerner'in fonksiyonel finansına ve Post-Keynesyen para anlayışına dayanan köklerini ve ana akım iktisatçıların itirazlarını açıklar.
• Uygulama — Sektörel dengeler özdeşliğiyle kamu açığı, özel kesim tasarrufu ve cari denge arasındaki bağı, döviz cinsinden borcun bir kur şokunda kamu borç oranını nasıl değiştirdiğini ve bir iş garantisi programının kaba maliyetini hesaplar.
• Değerlendirme — Bianchi, Faccini ile Melosi'nin karşılıksız mali şoklar ve enflasyon bulgusunu ve Eichengreen, Hausmann ile Panizza'nın orijinal günah bulgusunu kullanarak MMT'nin hangi iddialarının hangi ülkelerde geçerli olabileceğini tartışır.

Sezgi

Açılış

Bir ev halkı, harcamalarını geliriyle ya da borçlanarak finanse eder; borcu çok artarsa, kimse ona borç vermez ve harcamalarını kısmak zorunda kalır. Devletin bütçesi de çoğu zaman böyle anlatılır: vergi gelirleri harcamaları karşılamalı, açık verilirse borçlanılmalı ve borç bir gün ödenmelidir.

Ama bir ev halkı kendi parasını basamaz. Kendi para birimini çıkaran bir devlet ise, kendi para birimiyle borçlandığı sürece, borcunu ödemek için gereken parayı her zaman yaratabilir. Bu basit gözlem, bir grup iktisatçıyı kökten bir soruya götürdü: böyle bir devlet için bütçe açığı neden bir sorun olsun? Onlara göre asıl sınır para değil, ekonominin gerçek kaynaklarıydı: işçiler, makineler, hammaddeler. Bu kaynaklar tam kullanıldığında ek harcama enflasyon yaratırdı; kullanılmadığında ise, açık vermekten korkmak, işsizliği gereksiz yere sürdürmek demekti.

Bu ders, Modern Para Teorisi adıyla tanınan bu yaklaşımı izliyor: düşünsel köklerini, iktisat mesleğinde yol açtığı sert tartışmayı ve iddialarının veriyle ne ölçüde desteklendiğini.

Hikâye — Bir anket ve bir tepki

1943'te Abba Lerner, «Functional Finance and the Federal Debt», yani «Fonksiyonel Finans ve Federal Borç» başlıklı bir makale yayımladı. Lerner'e göre hükümetin maliye politikası, bütçenin denk olup olmadığına göre değil, ekonomi üzerindeki etkilerine göre değerlendirilmeliydi. Hükümetin görevi, toplam harcamayı tam istihdamı sağlayacak ama enflasyon yaratmayacak düzeyde tutmaktı. Bunu yapmak için açık gerekiyorsa açık verilmeli, fazla gerekiyorsa fazla verilmeliydi; borcun düzeyi, bu amacın bir yan ürünüydü.

Lerner'in fikirleri, onlarca yıl boyunca iktisatçılar arasında sınırlı bir ilgi gördü. 1990'larda Warren Mosler, L. Randall Wray, Stephanie Kelton ve Bill Mitchell gibi iktisatçılar, bu fikirleri Georg Friedrich Knapp'ın yirminci yüzyılın başındaki devlet para kuramıyla ve Post-Keynesyen para anlayışıyla birleştirerek bir çerçeve geliştirdi. Bu çerçeve zamanla Modern Para Teorisi adıyla anıldı.

2019'un başında MMT, ABD'de bilimsel dergilerden çıkıp gazete manşetlerine taşındı. Bazı siyasetçiler, büyük kamu harcaması programlarının finansmanı tartışılırken MMT'ye atıf yapmaya başladı. 13 Mart 2019'da Chicago Üniversitesi'nin iktisatçılar paneli, üyelerine iki önermeyi sordu. Birincisi şuydu: kendi para birimiyle borçlanan ülkeler, borçlarını finanse etmek için her zaman para yaratabilecekleri için hükümet açıkları konusunda endişelenmemelidir. Ankete katılan 38 iktisatçının 22'si bu önermeye kesinlikle katılmadı, 15'i katılmadı, 1'i görüş bildirmedi; katılan tek bir kişi bile yoktu. İkinci önerme, kendi para birimiyle borçlanan ülkelerin, para yaratarak istedikleri kadar reel kamu harcamasını finanse edebileceğiydi. Bu önermeye de 24 iktisatçı kesinlikle katılmadı, 11'i katılmadı, 3'ü görüş bildirmedi.

Sonuç, ideolojik yelpazenin her yanından gelen iktisatçıların nadir görülen bir uzlaşısı olarak aktarıldı. Ama MMT'nin savunucuları, anketin önermelerinin kendi görüşlerini yansıtmadığını savundu. Onlara göre MMT, açıkların hiçbir zaman önemli olmadığını değil, açıkların sınırının borç oranı değil enflasyon olduğunu söylüyordu. Kelton, 2020'de yayımladığı «The Deficit Myth», yani «Açık Efsanesi» kitabında bu görüşü geniş bir okur kitlesine anlattı.

Tartışma kısa süre sonra beklenmedik bir sınavla karşılaştı. 2020'de salgın başladığında pek çok gelişmiş ülke, çok büyük bütçe açıklarıyla harcamalarını artırdı ve merkez bankaları devlet tahvillerini büyük ölçekte satın aldı. İki yıl sonra enflasyon, onlarca yılın en yüksek düzeylerine çıktı. MMT'nin eleştirmenleri bunu açıkların bedelinin kanıtı saydı; savunucuları ise fiyat artışının büyük ölçüde tedarikteki tıkanıklıklardan ve pahalanan enerjiden kaynaklandığını, kendi çerçevelerinin de zaten enflasyonu sınır saydığını savundu.

Kavram

Bu dersin konusu olan yaklaşımın adı şudur.

MMT'nin maliye politikası anlayışı, Lerner'in şu ilkesine dayanır.

MMT'nin para anlayışı, eski bir kuramdan gelir.

MMT'nin iddialarının geçerli olduğu koşul şudur.

MMT'nin sık kullandığı bir muhasebe aracı şudur.

MMT'nin en bilinen politika önerisi şudur.

Veri ve kanıt

Bu bulgu, MMT tartışmasının iki tarafına da bir şey söyler. MMT'nin savunucuları, harcamaların sınırının enflasyon olduğunu kendileri de kabul ediyordu; Bianchi ve arkadaşlarının modeli, bu sınırın gerçek olduğunu ve karşılıksız mali genişlemenin enflasyonu kalıcı biçimde artırabileceğini gösteriyor. Ama aynı model, karşılıksız mali şokların toparlanmayı desteklediğini de buluyor; yani açıkların reel ekonomiye etkisi yoktur demek de yanlış olur. Tartışmanın özü, enflasyonun ne zaman ve ne kadar hızlı ortaya çıkacağını önceden bilip bilemeyeceğimizdir.

Bu bulgu, MMT'nin uygulanabileceği ülkelerin sınırını çizer. MMT'nin temel iddiası, parasal egemenliği olan, yani kendi parasıyla borçlanan devletler için geçerlidir. Ama gelişmekte olan ülkelerin çoğu, borçlarının önemli bir kısmını hâlâ döviz cinsinden yapıyor ya da yerel para cinsinden borçlarını tutan yatırımcılar kur riskini ekonominin başka bir yerine aktarıyor. Böyle bir ülkede para yaratarak harcamak, kurun değer kaybetmesine ve döviz cinsinden borcun ağırlaşmasına yol açabilir. MMT'nin kendi savunucuları da iddialarını parasal egemenliği olan ülkelerle sınırlar.

Neden önemli?

MMT tartışması, kamu maliyesi hakkındaki en temel varsayımları yeniden sorgulamayı zorunlu kıldı. Bir devletin bütçesini bir ev halkının bütçesi gibi düşünmek yanıltıcı olabilir; ama devletin hiçbir kısıtla karşılaşmadığını düşünmek de öyle. Asıl soru, kısıtın nerede olduğu ve ne zaman bağlayıcı hâle geldiğidir: faiz oranları, enflasyon, kur, yatırımcı güveni ya da siyasi kurumlar.

Salgın dönemi, bu sorunun somut bir sınavı oldu. Gelişmiş ülkeler, düşük faizler ve güçlü para birimleri sayesinde büyük açıkları kolayca finanse edebildi; ama bunun ardından gelen enflasyon, kaynakların sınırının gerçek olduğunu hatırlattı. Merkez bankası bağımsızlığı, parasal finansman yasakları ve mali kurallar, tam da bu sınırın siyasi baskı altında göz ardı edilmemesi için kurulmuş kurumlardır.

Türkiye gibi borcunun bir kısmını döviz cinsinden yapan ve enflasyonla on yıllarca boğuşmuş bir ülke için MMT'nin iddiaları dikkatli okunmalıdır. Orijinal günah bulgusu, parasal egemenliğin gelişmekte olan ülkelerde çoğu zaman eksik olduğunu gösteriyor. Hazinenin para basarak finanse edildiği yılların yüksek enflasyonla sonuçlanması da, enflasyon sınırının bu ekonomilerde çok daha erken bağlayıcı olabileceğini hatırlatıyor.

Model

Çözümlü örnek — Sektörel dengeler

Toplam geliri 1.000 birim olan bir ülke düşünelim. Özel kesim, yani haneler ve firmalar, 220 tasarruf edip 180 yatırım yapsın; özel kesimin net tasarrufu 40'tır. Dış dünyayla ticarette ülke 10 cari açık versin, yani yabancılar bu ülkeye karşı 10 birim net alacak biriktirsin.

Sektörel dengeler özdeşliği: özel kesimin net tasarrufu = kamu açığı − cari açık, ya da (tasarruf − yatırım) = (harcama − vergi) + (ihracat − ithalat). Buradan kamu açığı 40 + 10 = 50 çıkar. Özel kesimin 40 birim net tasarruf edebilmesi ve ülkenin 10 birim cari açık verebilmesi, kamunun 50 birim açık vermesiyle mümkündür.

Hükümet açığı sıfıra indirmeye karar versin. Özdeşlik her zaman sağlanmak zorunda olduğu için, bir şeyin değişmesi gerekir. Cari açık 10'da kalırsa, özel kesimin net tasarrufu −10'a iner: özel kesim harcamalarını gelirinin üstüne çıkarmak, yani borçlanmak zorunda kalır. Özel kesim tasarruf etmekte ısrar ederse, bu harcama düşüşü gelirleri azaltır ve durgunluk, vergi gelirlerini düşürerek açığı yeniden açar. MMT'ye göre kamu açığı, özel kesimin tasarruf isteğinin öbür yüzüdür. Ana akım iktisatçılar bu özdeşliği kabul eder, ama nedenselliğin yönünü tartışır: özdeşlik, hangi büyüklüğün ötekini belirlediğini söylemez. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Fonksiyonel finansla açığı seçmek

Bir ekonominin potansiyel üretimi 1.000, gerçek üretimi 960 olsun; üretim açığı 40'tır. Kamu harcamalarının çarpanı 1,6 olsun. Fonksiyonel finansa göre hükümet, bütçenin mevcut açığına bakmadan, üretim açığını kapatacak harcama artışını seçer: 40 / 1,6 = 25 birim.

Mevcut açık zaten 50 ise, yeni açık 75 olur. Geleneksel bir bütçe kuralı, örneğin açığın gelirin yüzde 3'ünü, yani 30'u aşmaması, bu artışı engellerdi. Lerner'e göre bu kural, ekonomiyi işsizlikte tutmanın bir yoludur.

Şimdi ekonomi potansiyelde, yani 1.000'de olsun ve hükümet 25 birim daha harcamak istesin. Fonksiyonel finansa göre bu harcama, kaynaklar tam kullanıldığı için enflasyon yaratır; hükümet ya harcamayı yapmaz ya da aynı miktarda talebi vergilerle çekmelidir. Lerner'in ilkesi, bütçenin dengesini değil, ekonominin dengesini hedefler. Uygulamadaki güçlük, potansiyel üretimin gerçek zamanda ölçülmesinin zor olmasıdır: 40'lık açık aslında 20 ise, 25'lik artış ekonomiyi potansiyelin üstüne iter. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Döviz cinsinden borcun ağırlığı

İki ülkenin kamu borcu, milli gelirin yüzde 60'ı olsun. Birinci ülkenin borcunun tamamı kendi para birimindedir. İkinci ülkenin borcunun yarısı, yani gelirin 30 puanlık kısmı, dolar cinsindendir.

Her iki ülkenin parası dolar karşısında yüzde 30 değer kaybetsin ve milli gelirin kendi para birimi cinsinden değeri kısa dönemde değişmesin. Birinci ülkenin borç oranı yüzde 60'ta kalır. İkinci ülkede dolar cinsinden borcun yerel para karşılığı 1,3 katına çıkar: 30 × 1,3 = 39. Toplam borç oranı 30 + 39 = yüzde 69'a yükselir; borç, bir gecede milli gelirin 9 puanı kadar artmıştır.

İkinci ülke, borcunu ödemek için kendi parasını basarsa, bu para dolara çevrilmek zorundadır ve kur daha da değer kaybeder; döviz cinsinden borç yeniden ağırlaşır. Birinci ülke ise, borcunu kendi parasıyla ödeyebilir; onun riski iflas değil, enflasyondur. Eichengreen, Hausmann ile Panizza'nın bulgusu, gelişmekte olan ülkelerin çoğunun, borcu açıkça dövizle yapmasa bile kur riskini içeride bir yerde taşıyarak, hâlâ ikinci ülkeye benzediğini gösterir. Parasal egemenlik, bir derece meselesidir. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Karşılıklı ve karşılıksız açık

Bianchi, Faccini ile Melosi'nin ayrımını basit bir örnekle görelim. Hükümet bu yıl ekonominin toplam gelirinin yüzde beşine denk gelen ek harcama yapsın ve borçlansın. Birinci senaryoda halk, bu borcun gelecek yıllarda vergi artışlarıyla ödeneceğine inanıyor: açık karşılıklıdır. Haneler gelecekteki vergileri düşünerek harcamalarının bir kısmını erteler ve fiyatlar üzerindeki baskı sınırlı kalır.

İkinci senaryoda halk, borcun vergilerle ödenmeyeceğini, merkez bankasının faizleri düşük tutacağını ve borcun reel değerinin enflasyonla eriyeceğini bekliyor: açık karşılıksızdır. Haneler, gelecekte ek vergi ödemeyeceklerini düşündükleri için harcamalarını artırır; fiyatlar yükselir ve bu enflasyon, borcun reel değerini azaltır. Borç stoku milli gelirin yüzde 100'ü ise, yüzde 5'lik bir ek fiyat artışı, borcun reel değerini yaklaşık milli gelirin 5 puanı kadar düşürür; açık, bir anlamda enflasyonla ödenmiş olur.

İki senaryoda aynı açık farklı enflasyon sonuçları doğurur. Bu, MMT tartışmasına önemli bir boyut ekler: açığın enflasyon etkisi, yalnızca kaynakların ne kadar kullanıldığına değil, halkın açığın nasıl karşılanacağına dair beklentilerine de bağlıdır. MMT'nin açıkların vergilerle karşılanmak zorunda olmadığı iddiası, bu beklentileri değiştirerek enflasyon riskini artırabilir. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — İş garantisinin maliyeti

Bir ülkede 2 milyon kişi iş arıyor ve iş bulamıyor olsun. Hükümet, çalışmak isteyen herkese aylık 20.000 liralık sabit bir ücretle kamu yararına bir iş sunsun. İşsizlerin yarısının programa katıldığını varsayalım: 1 milyon kişi.

Yıllık ücret maliyeti 1.000.000 × 20.000 × 12 = 240 milyar liradır. Malzeme, yönetim ve denetim maliyetleri ücretlerin yüzde 25'i kadar olsun: 60 milyar lira. Toplam brüt maliyet 300 milyar liradır. Ama programa katılanlar daha önce işsizlik ödeneği ya da sosyal yardım alıyorsa ve bunlar yılda 80 milyar lira ediyorsa, net maliyet 220 milyar liraya iner. Katılanların ücretlerinden alınan vergiler ve harcamalarının yarattığı ek gelir de hesaba katılırsa net maliyet daha da düşer. Milli gelir 30 trilyon lira ise, net maliyet yaklaşık yüzde 0,7'dir. Bu hesabın en belirsiz kalemi katılım oranıdır: sabit ücret, halen düşük ücretle çalışan kişileri de programa çekerse, katılımcı sayısı ve maliyet hesaplanandan çok daha yükseğe çıkabilir.

Programın savunucularına göre bu maliyet, işsizliğin insan sermayesine ve toplumsal yaşama verdiği zarardan küçüktür; durgunlukta katılımcı sayısı artar, canlanmada firmalar işçileri programdan çeker. Eleştirmenlere göre ise milyonlarca kişiye anlamlı ve verimli işler bulmak, onları yönetmek ve programın siyasi baskılarla genişlemesini önlemek zordur; sabit ücret de özel kesimdeki düşük ücretleri yukarı iterek enflasyon yaratabilir. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Vergi paraya talep yaratır

Kartalizmin mantığını bir düşünce deneyiyle görelim. Bir adada insanlar ürünlerini takasla değiştiriyor ve hiçbir para kullanmıyor olsun. Adanın yönetimi, «kuruş» adında yeni bir kâğıt para çıkarsın ve her haneden yılda 100 kuruş vergi istesin; vergiyi yalnızca kuruşla kabul etsin.

Haneler artık kuruş edinmek zorundadır. Kuruşu yalnızca yönetim çıkarabildiği için, onu edinmenin yolu yönetime bir şey satmak ya da onun için çalışmaktır. Yönetim, liman inşaatında çalışanlara günlük 10 kuruş ödesin. 1.000 hanenin her biri yılda 100 kuruş vergi borcunu ödemek için en az 10 gün çalışmalı ya da bu kadar kuruşu, çalışmış bir komşusuna mal satarak edinmelidir. Kuruş, zamanla adadaki alışverişlerde de kullanılmaya başlar.

Bu örnekte yönetim önce harcar, sonra vergi toplar: vergi, harcamayı finanse etmez, çünkü vergide toplanan kuruşu zaten yönetim çıkarmıştır. Yönetim yıl boyunca 100.000'den fazla kuruş harcarsa, fazlası hanelerin elinde birikir; bu, yönetimin açığı, hanelerin tasarrufudur. MMT'nin iddiası, modern devletlerin de özünde böyle işlediğidir. Eleştirmenler, gerçek ekonomilerde paranın değerinin vergi yükümlülüğünden çok, merkez bankasının enflasyonu kontrol edeceğine duyulan güvene dayandığını ve bu güven yitirildiğinde insanların vergi yükümlülüğüne rağmen başka paralara kaçtığını hatırlatır. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Harcama, rezervler ve faiz

Hükümet merkez bankasındaki hesabından bir müteahhide 10 milyar lira ödesin. Müteahhidin bankasındaki mevduatı 10 milyar lira artar; bankanın merkez bankasındaki rezerv hesabı da 10 milyar lira artar. Bankacılık sistemi artık ihtiyacından fazla rezerve sahiptir.

Merkez bankası rezervlere faiz ödemiyorsa, bankalar fazla rezervlerini birbirine borç vermeye çalışır ve gecelik faiz oranı sıfıra doğru düşer. Merkez bankası politika faizini yüzde 5'te tutmak istiyorsa, bu fazla rezervi çekmek zorundadır: hükümet 10 milyar liralık tahvil satar, bankalar rezervleriyle bu tahvilleri alır ve gecelik faiz hedefe geri çıkar.

MMT'ye göre bu işlemde tahvil satışı, harcamayı finanse etmek için değil, faizi hedefte tutmak için yapılır; sıralama önce harcama, sonra tahvil satışıdır. Bugün birçok merkez bankası rezervlere faiz ödediği için, faizi hedefte tutmak için tahvil satmak da zorunlu değildir. Ana akım iktisatçılar bu işleyiş betimlemesine büyük ölçüde katılır; ayrıldıkları nokta, bu betimlemenin devletin harcama kapasitesinin sınırsız olduğu anlamına gelip gelmediğidir. Rezervlere ödenen faiz de bir maliyettir ve faiz yüksekse bu maliyet, tahvil faizinden pek farklı değildir. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Enflasyon sınırında vergi

MMT'ye göre ekonomi tam kapasiteye yaklaştığında hükümet, enflasyonu önlemek için vergileri artırmalı ya da harcamaları kısmalıdır. Bir ekonomi potansiyelin 30 birim üstüne çıksın ve vergi çarpanı 1,2 olsun. Talebi 30 birim azaltmak için vergilerin 30 / 1,2 = 25 birim artırılması gerekir.

Mekanizmanın işlemesi, hükümetin enflasyon baskısını zamanında fark etmesine, vergi artışının meclisten hızla geçmesine ve hanelerle firmaların davranışının buna çabuk tepki vermesine bağlıdır. Oysa vergi değişiklikleri çoğu zaman aylarca, bazen yıllarca süren siyasi süreçlerden geçer ve seçim öncesinde vergi artırmak hiçbir hükümete kolay gelmez. Zincirin halkalarından biri geç kalırsa, enflasyon yerleşir ve beklentilere geçer.

Ana akım iktisatçılar bu yüzden enflasyon kontrolünü, faiz oranını hızla değiştirebilen bağımsız bir merkez bankasına bırakmayı tercih eder. MMT'nin savunucuları ise faiz oranının talebi kontrol etmekte sanıldığı kadar etkili olmadığını ve maliye politikasının daha doğrudan bir araç olduğunu savunur. İki taraf arasındaki ayrılık, hangi aracın enflasyonu daha güvenilir biçimde kontrol edebileceğine dair kurumsal bir yargıdır. Sayılar varsayımdır.

Modelin sınırları

MMT'nin çerçevesi büyük ölçüde muhasebe özdeşliklerine ve kurumsal betimlemelere dayanır; sınanabilir öngörüler üreten, tahmin edilmiş bir makroekonomik model sunmaz. Bu yüzden eleştirmenlere göre MMT'nin öncüllerinin çoğu, ana akımın da kabul ettiği özdeşliklerden ibarettir; tartışmalı olan, bu özdeşliklerden çıkarılan politika önerileridir.

MMT'nin en önemli belirsizliği, enflasyon sınırının nerede olduğudur. Savunucuları bu sınırın kaynaklar tam kullanıldığında ortaya çıkacağını söyler, ama bu noktanın gerçek zamanda ölçülmesi zordur ve beklentiler bu noktadan önce de değişebilir. Kamu açığının enflasyon etkisi, Bianchi ve arkadaşlarının gösterdiği gibi, halkın açığın nasıl karşılanacağına dair beklentilerine de bağlıdır. MMT'nin savunucuları sık sık Japonya'yı örnek gösterir: kendi parasıyla borçlanan bu ülke, onlarca yıl boyunca gelişmiş ülkelerin en yüksek borç oranlarından birini taşıdığı hâlde düşük faizler ve düşük enflasyon yaşadı. Eleştirmenler ise Japonya'nın borcunun büyük kısmının yerli tasarruf sahiplerinde olduğunu, ülkenin uzun süre cari fazla verdiğini ve bu koşulların başka ülkelere taşınamayabileceğini hatırlatır. Avro bölgesinin borç krizi ise, kendi parasını çıkaramayan ülkelerin borç piyasalarının baskısına ne kadar açık olduğunu gösterdi. Tek bir ülkenin deneyimi, genel bir kuralın kanıtı sayılamaz.

MMT'nin geçerliliği, bu yüzden, yalnızca bir kuram sorusu değil, belirli kurumların, belirli bir ülkede, belirli bir zamanda ne kadar güvenilir olduğu sorusudur.

Uygulama

Özet kartı

1. Modern Para Teorisi, kendi parasını çıkaran ve bu parayla borçlanan bir devletin kendi parasıyla ödemeler konusunda iflas etmeyeceğini ve harcamalarının asıl sınırının enflasyon olduğunu savunur; köklerini Lerner'in fonksiyonel finansından, Knapp'ın kartalizminden ve Post-Keynesyen para anlayışından alır.
2. Chicago Üniversitesi'nin iktisatçılar panelinde, 13 Mart 2019'daki ankete katılan 38 iktisatçının hiçbiri, kendi parasıyla borçlanan ülkelerin açıklar konusunda endişelenmemesi gerektiği önermesine katılmadı; MMT'nin savunucuları, önermenin kendi görüşlerini yansıtmadığını ve kendilerinin de enflasyonu sınır saydığını savundu.
3. Bianchi, Faccini ile Melosi, karşılıksız mali şokların ABD'de enflasyonu kalıcı biçimde artırdığını ve salgın sonrası teşvikin enflasyonist etkilerini öngörebildiğini gösterdi; bu, enflasyon sınırının gerçek olduğunu ve açığın beklentiler üzerinden etkisinin önemli olduğunu gösteriyor.
4. Eichengreen, Hausmann ile Panizza, döviz cinsinden borçlanma anlamındaki orijinal günahın gelişmekte olan ülkelerde sürdüğünü gösterdi; bu, MMT'nin temel koşulu olan parasal egemenliğin birçok ülkede eksik olduğu anlamına gelir.
5. Sektörel dengeler özdeşliği ve iş garantisi önerisi, MMT'nin kamu açığını özel kesimin tasarruf isteğiyle ve istihdamla ilişkilendiren iki temel aracıdır; tartışma, bu araçların hangi kurumlarla ve hangi ülkelerde güvenle kullanılabileceği üzerinedir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Fonksiyonel finans ile denk bütçe anlayışı arasındaki farkı açıkla. Lerner'e göre hükümet hangi durumda açık, hangi durumda fazla vermelidir?
2. (Çıktı 2) MMT'nin savunucuları, 2019 anketindeki önermelerin kendi görüşlerini yansıtmadığını neden savundu? MMT ile ana akım arasındaki asıl anlaşmazlık nedir?
3. (Çıktı 3) Bir ekonomide özel kesimin net tasarrufu milli gelirin yüzde 3'ü, cari fazla yüzde 1'idir. Sektörel dengeler özdeşliğine göre kamu dengesi nedir? Cari fazla yüzde 4'e çıkarsa ve özel kesim dengesi değişmezse kamu dengesi ne olur?
4. (Çıktı 3) Bir ülkenin kamu borcu milli gelirin yüzde 50'si ve bunun yüzde 40'ı döviz cinsindendir. Yerel para yüzde 25 değer kaybederse ve milli gelirin yerel para değeri değişmezse, borç oranı ne olur?
5. (Çıktı 3) Bir iş garantisi programına 500.000 kişi katılıyor; aylık ücret 18.000 lira, diğer maliyetler ücretlerin yüzde 20'si. Katılımcıların daha önce aldığı yardımlar yılda 30 milyar lira. Programın yıllık net maliyeti nedir?
6. (Çıktı 4) Bir sosyal medya paylaşımında şu iddia dolaşıyor: «Salgından sonraki enflasyon, MMT'nin çöktüğünü kanıtladı.» Bianchi, Faccini ile Melosi'nin bulgusunu ve MMT'nin kendi iddiasını kullanarak bu yargıyı değerlendir.

Cevaplar

1. Denk bütçe anlayışında hükümet, gelirleri kadar harcamalı ve açığı istisnai bir durum saymalıdır. Fonksiyonel finansta ise bütçenin dengesi bir amaç değil, bir sonuçtur. Lerner'e göre hükümet, toplam harcamayı tam istihdamı enflasyonsuz sağlayacak düzeyde tutmalıdır: talep yetersiz ve işsizlik yüksekse açık vermeli, talep aşırı ve enflasyon yüksekse fazla vermelidir. Borcun düzeyi bu amacın yan ürünüdür.
2. MMT'nin savunucularına göre MMT, açıkların hiçbir zaman önemli olmadığını ya da devletin istediği kadar reel harcamayı para basarak finanse edebileceğini söylemez; harcamaların sınırının borç oranı değil, enflasyon, yani ekonominin gerçek kaynakları olduğunu söyler. Asıl anlaşmazlık, bu enflasyon sınırının zamanında fark edilip edilemeyeceği, vergi artışı ya da harcama kesintisiyle siyasi olarak hızla uygulanıp uygulanamayacağı ve enflasyon kontrolünün maliye politikasına mı, bağımsız bir merkez bankasına mı bırakılması gerektiği üzerinedir.
3. Özdeşliğe göre özel kesimin net tasarrufu, kamu açığı ile cari fazlanın toplamına eşittir: 3 = kamu açığı + 1, yani kamu açığı gelirin 2 puanı kadardır. Cari fazla yüzde 4'e çıkarsa ve özel kesim dengesi yüzde 3'te kalırsa, 3 = kamu açığı + 4 olur; kamu açığı −1, yani kamu milli gelirin yüzde 1'i kadar fazla verir.
4. Döviz cinsinden borç 50 × 0,4 = milli gelirin yüzde 20'sidir; yerel para cinsinden borç yüzde 30'dur. Yüzde 25'lik değer kaybıyla döviz cinsinden borcun yerel karşılığı 20 × 1,25 = 25'e çıkar. Toplam borç oranı 30 + 25 = yüzde 55 olur.
5. Yıllık ücret maliyeti 500.000 × 18.000 × 12 = 108 milyar liradır. Diğer maliyetler 108 × 0,2 = 21,6 milyar lira; toplam brüt maliyet 129,6 milyar liradır. Önceki yardımlar düşüldüğünde net maliyet 129,6 − 30 = 99,6 milyar liradır.
6. Yargının yerinde olan kısmı, Bianchi ve arkadaşlarının gösterdiği gibi karşılıksız mali şokların enflasyonu kalıcı biçimde artırabilmesidir; salgın sonrası teşvik, modellerine göre enflasyonun önemli bir kaynağıydı. Bu, açıkların sonuçsuz olmadığını gösterir. Ama MMT'nin kendi iddiası da harcamaların sınırının enflasyon olduğuydu; enflasyonun yükselmesi bu iddiayı çürütmez, tersine sınırın gerçek olduğunu doğrular. Asıl soru, bu sınırın önceden görülüp görülemeyeceği ve hükümetlerin enflasyon başladığında vergi artışı ya da harcama kesintisiyle zamanında tepki verip veremeyeceğidir; salgın sonrası deneyim, bu koşulların sağlanmasının kolay olmadığını gösterir. Enflasyonun bir kısmının arz zinciri sorunlarından ve enerji fiyatlarından kaynaklandığı da hesaba katılmalıdır.

İleri okuma

• Abba P. Lerner (1943). «Functional Finance and the Federal Debt». Social Research 10(1). Fonksiyonel finansın kurucu metni.
• Stephanie Kelton (2020). The Deficit Myth: Modern Monetary Theory and the Birth of the People's Economy. PublicAffairs. MMT'nin geniş okur kitlesine yönelik anlatımı.
• N. Gregory Mankiw (2020). «A Skeptic's Guide to Modern Monetary Theory». AEA Papers and Proceedings 110. MMT'nin ana akım bir eleştirisi.
• L. Randall Wray (2015). Modern Money Theory: A Primer on Macroeconomics for Sovereign Monetary Systems. Palgrave Macmillan. MMT'nin kapsamlı bir ders kitabı anlatımı.

Sonraki derse köprü

MMT tartışması, iktisat mesleğinin bir kuşak önce kapandığını sandığı soruların, yeni koşullarda yeniden açılabildiğini gösterdi. Bu kursta Keynes'ten MMT'ye uzanan on okulu izledik; her biri bir öncekinin yanıtsız bıraktığı bir soruya cevap vermeye çalıştı ve kendi yanıtsız sorularını bıraktı. Sıradaki ders, kursun kapanışı olarak bugünkü iktisadın durumunu ele alıyor. Okullar arasındaki savaşlar nasıl bir uzlaşıya ve hangi süren ayrılıklara dönüştü? Doğal deneylere ve saha deneylerine dayanan ampirik dönüşüm, davranışsal iktisat ve 2008 ile salgının dersleri, mesleğin kendisine sorduğu soruları nasıl değiştirdi?