Neoklasik sentez

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Pigou etkisini, Okun yasasını, ince ayarı, hidrolik Keynesçiliği, Yeni İktisat'ı ve mikro temelleri tanımlar.
• Anlama — Keynes'in fikirlerinin savaş sonrasında klasik iktisatla nasıl uzlaştırıldığını, bu uzlaşının ders kitaplarını, büyük makroekonometrik modelleri ve ekonomi politikasını nasıl biçimlendirdiğini açıklar.
• Uygulama — Okun yasasıyla işsizlik ile üretim açığı arasındaki ilişkiyi, fiyatlar düştüğünde reel para balansının nasıl değiştiğini ve politika gecikmelerinin ince ayarı nasıl bozabileceğini hesaplar.
• Değerlendirme — 1962 Başkanlık Ekonomi Raporu'nu ve Mankiw'in makroiktisat tarihine dair değerlendirmesini kullanarak neoklasik sentezin başarılarını ve kırılganlıklarını tartışır.

Sezgi

Açılış

Önceki iki derste Keynes ile Hayek'in tartışmasını izledik. Savaş sonrasında bu tartışmanın galibi açık görünüyordu: Keynes'in fikirleri, üniversitelerde, ders kitaplarında ve hükümetlerin ekonomi danışma kurullarında egemen oldu. Ama bu egemenlik, 1936 kitabındaki haliyle değil, onun fikirlerini eski klasik iktisatla uzlaştıran yeni bir çerçeve içinde gerçekleşti.

Bu çerçeveye, daha önce makroiktisat derslerinde tanıdığımız adla, neoklasik sentez dendi. Kısa dönemde Keynes haklıydı: fiyatlar ve ücretler yapışkandı, toplam talep üretimi ve istihdamı belirliyordu ve devlet, para ve maliye politikasıyla ekonomiyi tam istihdama yaklaştırabilirdi. Uzun dönemde ise klasik iktisat haklıydı: fiyatlar ayarlanır, ekonomi potansiyel üretimine döner ve kaynakların dağılımını piyasalar belirlerdi. Bu uzlaşı, yaklaşık çeyrek yüzyıl boyunca iktisat mesleğinin ana akımı oldu.

Dört soru bu dersin omurgasını oluşturuyor. Sentez nasıl kuruldu ve Keynes'in fikirlerinden neyi aldı, neyi geride bıraktı? Politika yapıcılar onu nasıl kullandı? Neden 1960'larda en parlak dönemini yaşadı? Ve bu uzlaşının içinde, sonraki çöküşünü hazırlayan hangi zayıflıklar vardı?

Hikâye — «Hepimiz Keynesyeniz»

31 Aralık 1965'te Amerikan haftalık dergisi Time, kapağına Keynes'i koydu. Keynes öleli yaklaşık yirmi yıl olmuştu; ama derginin kapak yazısına göre onun fikirleri, dünyanın en zengin ekonomisinin yönetimine hiç olmadığı kadar egemendi. Yazının başlığı, sonradan çok ünlenecek bir cümleydi: «Hepimiz artık Keynesyeniz.» Dergi, cümleyi Keynes'in en tanınmış eleştirmenlerinden biri olan Chicago'lu iktisatçı Milton Friedman'a atfetmişti.

Friedman bu atıftan hoşnut değildi. 4 Şubat 1966 tarihli sayıda yayımlanan bir mektupla, sözünün bağlamından koparıldığını belirtti. Asıl söylediği şuydu: bir anlamda hepimiz artık Keynesyeniz; başka bir anlamda ise artık kimse Keynesyen değil. Friedman'ın bu çift yönlü cümlesi, neoklasik sentezin özünü iyi özetler. Keynes'in kavramları, toplam talep, çarpan, konjonktüre karşı politika, iktisatçıların ortak dili hâline gelmişti; bu anlamda herkes Keynesyendi. Ama Keynes'in belirsizlik, beklentiler ve kapitalizmin kendi başına tam istihdamı sağlayamayacağı yönündeki daha radikal fikirleri, bu ortak dilin içinde büyük ölçüde törpülenmişti.

1960'lar, bu uzlaşının zirvesiydi. ABD'de Başkan Kennedy'nin Ekonomi Danışmanları Konseyi, Walter Heller'in başkanlığında, James Tobin ve Kermit Gordon'la, kadrosunda Robert Solow'un da bulunduğu bir ekiple, Keynesyen fikirleri doğrudan politikaya taşıdı. Konsey, işsizliği yüzde 4'e indirmeyi ara hedef olarak koydu ve ekonominin potansiyelinin altında çalıştığını, bu açığı kapatmak için talebin desteklenmesi gerektiğini savundu. 1964'te yasalaşan büyük vergi indirimi, bu fikirlerin en görünür sonucu oldu. İşsizlik düştü, büyüme hızlandı ve iktisatçılar, ekonomiyi ince ayarla yönetebileceklerine inanmaya başladı.

Ama Friedman'ın cümlesinin ikinci yarısı, bir uyarıydı. Aynı dönemde Friedman ve Edmund Phelps, önceki derslerde gördüğümüz gibi, enflasyon ile işsizlik arasındaki ilişkinin uzun dönemde sürmeyeceğini savunuyordu. 1971'de ABD Başkanı Richard Nixon, doların altına bağlılığını kaldırdıktan sonra, kendisinin de artık iktisatta bir Keynesyen olduğunu söyleyecekti. Birkaç yıl içinde gelen stagflasyon ise, neoklasik sentezin güvenini derinden sarsacaktı.

Kavram

Sentezin kuramsal temellerinden biri, fiyatlar yeterince düşerse ekonominin kendiliğinden toparlanıp toparlanamayacağı sorusuydu.

Sentezin politikaya dönüşmesinde kritik rol oynayan ampirik bir düzenlilik şuydu.

Sentezin politika iddiası şu kavramla özetlenir.

Sentezin Keynes'i nasıl okuduğunu anlatan eleştirel bir kavram da vardır.

Sentezin 1960'lardaki politika programının adı şuydu.

Sentezin sonraki eleştirilerinin merkezinde ise şu kavram yer aldı.

Veri ve kanıt

Bu rapor, neoklasik sentezin bir iktisadi kuramdan bir yönetim aracına dönüştüğü anı belgeler. Keynes'in efektif talep fikri burada, ölçülebilir bir büyüklüğe, potansiyel üretim ile gerçek üretim arasındaki açığa çevrilmiştir. İşsizliğin maliyeti, milyarlarca dolarlık kayıp üretim olarak hesaplanır ve politika, bu açığı kapatacak biçimde tasarlanır. Önceki derslerde gördüğümüz üretim açığı kavramının politika tarihindeki ilk sistemli kullanımlarından biri budur. Rapor aynı zamanda sentezin iyimserliğini de yansıtır: iktisatçılar, işsizliği belirli bir hedefe indirmenin maliyetini ve yolunu hesaplayabileceklerine inanıyordu. Raporun kendisi de yüzde 4 hedefinin ara bir hedef olduğunu, beceri ve hareketlilik politikalarıyla daha da düşürülebileceğini vurguluyordu.

Mankiw'in ayrımı, sentezin hem neyi başardığını hem de nerede kırıldığını aynı anda görünür kılar. Sentez, bir mühendislik başarısıydı: ölçülebilir büyüklüklerle çalışan, tahmin yapabilen ve politika önerisi üretebilen modeller kurdu. Ama Mankiw'in de vurguladığı gibi, bu modellerin bazı ilişkileri, örneğin enflasyon ile işsizlik arasındaki Phillips eğrisi, kuramsal olarak zayıf temellere dayanıyordu. Samuelson ile Solow, bu ilişkinin kısa ve uzun dönemde farklı olabileceğine dair uyarılarda bulunmuştu; ama sonraki literatür bu uyarıları kolayca unuttu. 1970'lerde bu zayıf halkalar kırıldığında, eleştirmenler yalnızca modellerin tahminlerine değil, bilimsel temellerine de saldırdı.

Neden önemli?

Neoklasik sentez, bugün makroiktisat derslerinde öğrettiğimiz yapının büyük kısmını kurdu: IS-LM ve toplam talep–toplam arz modelleri, kısa dönem ile uzun dönem ayrımı, potansiyel üretim ve üretim açığı, çarpanlar. Merkez bankalarının ve maliye bakanlıklarının bugün kullandığı pek çok kavram, bu dönemde politika diline girdi. Sentezin hikâyesi aynı zamanda iktisatçılara bir alçakgönüllülük dersi verir: 1960'ların sonunda ekonomiyi ince ayarla yönetebileceklerine inanan bir meslek, birkaç yıl sonra stagflasyonla karşılaştı.

Türkiye'de de 1960'lardan itibaren kurulan Devlet Planlama Teşkilatı ve beş yıllık kalkınma planları, dönemin Keynesyen ve kalkınmacı düşüncesinin etkisini taşıyordu. Planların talep yönetimi ve yatırım hedefleri, sentezin ekonomiyi hesaplanabilir ve yönlendirilebilir bir sistem olarak gören bakış açısıyla uyumluydu. Bu dönemin başarıları ve sınırları, Türkiye iktisat tarihi kursundaki planlı kalkınma dersinde tartışılmıştı.

Model

Çözümlü örnek — Okun yasası ve üretim açığı

1962 raporunun kuralını uygulayalım: işsizlik oranında yüzde 4'e doğru her bir puanlık düşüş, üretimi kabaca yüzde 3 artırır. Raporun aktardığına göre 1961'in başında işsizlik yüzde 6,8'di; yıl sonunda yüzde 6,1'e indi. İşsizliğin yüzde 6,8'den yüzde 4'e inmesi, 2,8 puanlık bir düşüş demektir. Kurala göre bu, üretimde yaklaşık 2,8 × 3 = yüzde 8,4'lük bir artış anlamına gelir.

Rapor, 1961'de üretimin potansiyelinin ortalama 40 milyar dolar altında kaldığını belirtir. 1962 için potansiyel 580 milyar dolar olarak tahmin edildiğine göre, 1961'in potansiyeli kabaca 560 milyar dolar civarında düşünülebilir; 40 milyar dolarlık açık, bunun yaklaşık yüzde 7'sidir. Bu, Okun kuralıyla hesaplanan yüzde 8,4'e yakındır; aradaki fark, 1961 boyunca işsizliğin ortalamada yüzde 6,8'in altında olmasından ve kuralın yaklaşık olmasından kaynaklanır.

Bu hesap, sentezin politikaya getirdiği yeniliği gösterir: işsizliğin maliyeti artık soyut bir toplumsal sorun değil, milyarlarca dolarlık kayıp üretimdir ve politika, bu kaybı ortadan kaldıracak biçimde hesaplanabilir. Rapor, 1961 potansiyeline dair bizim kaba tahminimizi değil kendi yöntemini kullanır; 560 milyar dolarlık değer bizim yaklaşımımızdır.

Çözümlü örnek — Potansiyel üretimin yolu

Rapora göre potansiyel üretim, 1955 ortasındaki gerçek üretimden başlayarak yıllık yaklaşık yüzde 3,5 büyüyen bir eğilim olarak hesaplandı. Bu yöntemin mantığını görelim. 1955 ortasındaki üretimi 100 birim kabul edelim. Altı buçuk yıl sonra, 1962'nin başında, potansiyel üretim 1,035'in 6,5'inci kuvveti kadar, yaklaşık 1,25 katına, yani 125 birime çıkar.

Gerçek üretim bu dönemde, iki durgunluk yüzünden, yılda ortalama yalnızca yüzde 2,5 büyüdüyse, 1962 başında 1,025'in 6,5'inci kuvveti kadar, yaklaşık 117,4 birimdir. Açık 125 − 117,4 = 7,6 birim, yani potansiyelin yaklaşık yüzde 6'sıdır.

Bu yöntemin bir zayıflığı vardır: potansiyelin başlangıç noktası ve büyüme hızı tahmine dayanır. Başlangıç yılında ekonomi aslında potansiyelinin üstündeyse ya da potansiyel büyüme yüzde 3,5 değil yüzde 3 ise, açık olduğundan büyük görünür ve politika gereğinden fazla genişletici olur. 1970'lerde tam da bu oldu: verimlilik yavaşladı, potansiyel büyüme düştü, ama politika yapıcılar eski tahminlere dayanarak açığı büyük gördü. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Pigou etkisi

Bir hanenin elinde 1.000 liralık nakit ve banka mevduatı var; fiyat düzeyi 1. Bir bunalımda fiyatlar yüzde 20 düşsün. Hanenin parasının nominal değeri 1.000 lira olarak kalır, ama reel değeri 1.000 ÷ 0,8 = 1.250 liraya çıkar. Hane kendini daha zengin hisseder ve servetindeki artışın, diyelim, yüzde 5'ini ek tüketime ayırırsa, reel tüketimi 250 × 0,05 = 12,5 lira artar.

Pigou ve Patinkin'e göre, fiyatlar yeterince düşerse bu etki, sonunda talebi tam istihdamı sağlayacak düzeye çıkarır. Kuramsal olarak, esnek fiyatlı bir ekonomi kalıcı işsizlikte takılı kalamaz.

Ama aynı hanenin 2.000 liralık bir konut kredisi borcu varsa, borcun reel değeri de 2.000 ÷ 0,8 = 2.500 liraya çıkar. Borçlunun reel yükü 500 lira artmıştır. Önceki derslerde gördüğümüz borç deflasyonu, Pigou etkisini tersine çevirebilir: borçluların harcama eğilimi genellikle alacaklılarınkinden yüksek olduğu için, fiyatların düşmesi toplam talebi artırmak yerine azaltabilir. Neoklasik sentez bu yüzden Pigou etkisini kuramsal bir olasılık olarak kabul etti, ama politika önerisi olarak fiyatların düşmesini beklemek yerine talebi doğrudan desteklemeyi savundu. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Ücret katılığı ve işsizlik

Modigliani'nin 1944'teki katkısının mantığını görelim. Bir ekonomide emek talebi, reel ücret düştükçe artıyor: reel ücret 10 iken firmalar 100 milyon işçi, reel ücret 9 iken 110 milyon işçi istiyor. Çalışmak isteyen 110 milyon kişi var.

Nominal ücret 10 lirada katı, fiyat düzeyi 1 olsun. Reel ücret 10'dur ve firmalar 100 milyon işçi çalıştırır; 10 milyon kişi işsizdir. Nominal ücret 9 liraya düşebilseydi, reel ücret 9'a iner ve bütün işgücü istihdam edilirdi.

Neoklasik sentez, Keynes'in gönülsüz işsizliğini böyle yorumladı: işsizlik, nominal ücretlerin aşağı doğru katılığından kaynaklanır. Ama ücret düşmüyorsa bile, talebi artırıp fiyat düzeyini 1'den yaklaşık 1,11'e yükseltmek, reel ücreti 10 ÷ 1,11 ≈ 9'a indirir ve aynı sonucu verir. Keynes'in kendisi, önceki derste gördüğümüz gibi, ücret kesintisinin talebi de düşürebileceğini vurgulamıştı; sentez ise sorunu daha basit bir biçimde, katı bir fiyatın piyasayı temizlemesini engellemesi olarak okudu. Bu yorum, Keynes'i klasik iktisadın özel bir durumuna, katı ücretli durumuna, dönüştürdü. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — İnce ayar ve gecikmeler

İnce ayarın zorluğunu bir örnekle görelim. Bir ekonomide üretim açığı dört yıllık bir çevrim izliyor: bir yıl potansiyelin yüzde 2 altında, bir yıl potansiyelde, bir yıl yüzde 2 üstünde, bir yıl yine potansiyelde. Hükümet, açığı gördüğü anda ona karşı bir politika uygulasın; politikanın etkisi ise bir yıl sonra ortaya çıksın.

Birinci yıl açık −2'dir; hükümet +2'lik bir teşvik başlatır. Teşvik ikinci yılda etkisini gösterir, ama ikinci yılda açık zaten sıfırdır; ekonomi +2'ye çıkar. Üçüncü yılda açık kendiliğinden +2 olacaktı; teşvikin etkisi de sürüyorsa açık +4'e çıkabilir. Hükümet bu kez −4'lük bir sıkılaştırma yapar; etkisi dördüncü yılda, açığın zaten sıfıra döneceği yılda ortaya çıkar ve ekonomiyi −4'e iter.

Gecikmeler yüzünden, dalgalanmaları yumuşatmak için tasarlanan politika, onları büyütmüştür. Friedman'ın ince ayara yönelttiği temel eleştiri buydu: politika etkilerinin uzun ve değişken gecikmeleri vardır ve bu gecikmeleri bilmeden yapılan aktif politika, istikrarsızlaştırıcı olabilir. Neoklasik sentezin savunucuları ise daha iyi tahmin modelleriyle ve otomatik istikrarlayıcılarla bu sorunun hafifletilebileceğini savundu. Sayılar varsayımdır ve örnek, bir sonraki derste göreceğimiz tartışmanın mantığını gösterir.

Çözümlü örnek — Vergi indirimi ve çarpan

Yeni İktisat'ın mantığını bir vergi indirimiyle görelim. Bir ekonomide potansiyel üretim 580 birim, gerçek üretim 550 birim; açık 30 birimdir. Hanelerin ek gelirden harcadığı pay 0,75 ve vergi gelirleri gelirin yüzde 20'si kadar. Gelir arttıkça vergiler de arttığı için, harcamanın bir kısmı vergiye gider; çarpan, 1 ÷ (1 − 0,75 × 0,8) = 1 ÷ 0,4 = 2,5 olur.

Hükümet vergileri 10 birim indirsin. Haneler bunun 0,75'ini, yani 7,5 birimini harcar; bu ilk harcama çarpanla büyür: 7,5 × 2,5 = 18,75 birim. Açığın yaklaşık 19 birimi kapanır. Açığın tamamını kapatmak için vergi indirimi 30 ÷ 18,75 × 10 = 16 birim civarında olmalıdır.

Vergi indirimi bütçe açığını ilk etapta 10 birim artırır. Ama gelir 18,75 birim arttığı için, vergi gelirleri 18,75 × 0,2 = 3,75 birim geri döner; bütçe açığındaki net artış 6,25 birimdir. Yeni İktisat'ın savunucuları, bu yüzden bütçe dengesini yıllık değil, tam istihdam koşullarına göre değerlendirmek gerektiğini savundu: durgunlukta açık vermek, ekonomi toparlandığında kendiliğinden kısmen kapanır. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Büyük model ve tek denklem

Mankiw'in anlattığı büyük makroekonometrik modellerin mantığını çok küçük bir sürümle görelim. Bir modelde üç denklem olsun. Tüketim, gelirin 0,6'sı artı 40 birim; yatırım, faizin her bir puanı için 5 birim azalan ve faiz sıfırken 100 birim olan bir büyüklük; kamu harcaması ise 60 birim. Gelir, bu üç harcamanın toplamına eşittir.

Faiz yüzde 4 iken yatırım 100 − 20 = 80 birimdir. Gelir Y = 0,6Y + 40 + 80 + 60 denkleminden bulunur: 0,4Y = 180, yani Y = 450 birim. Merkez bankası faizi yüzde 2'ye indirirse yatırım 90 birime çıkar ve 0,4Y = 190'dan Y = 475 birim olur. Hükümet harcamayı 10 birim artırırsa da aynı sonuç elde edilir: iki politika, bu modelde birbirinin yerine geçebilir. Hangisinin seçileceği, modelin dışındaki kaygılara, örneğin bütçe açığına, faizlerin konut piyasasına etkisine ya da politikanın ne kadar hızlı uygulanabileceğine bağlıdır.

1960'ların modelleri bu yapının yüzlerce denklemli biçimleriydi: tüketim mal gruplarına, yatırım sektörlere, ücretler ve fiyatlar ayrı denklemlere bölünmüştü. Katsayılar, geçmiş verilerden istatistiksel olarak tahmin ediliyordu. Politika yapıcı bir faiz ya da vergi değişikliğini modele girip sonucunu okuyabiliyordu; mühendislik başarısı buydu. Sorun, 0,6 gibi katsayıların, politika değiştiğinde insanların davranışı da değişebileceği hâlde sabit kabul edilmesiydi. Önceki derslerde gördüğümüz Lucas eleştirisi tam bu varsayıma yöneldi. Sayılar varsayımdır.

Çözümlü örnek — Menünün bedeli

Samuelson ve Solow'un 1960'ta sunduğu Phillips menüsünün mantığını basit bir doğrusal biçimle görelim. Enflasyon ile işsizlik arasındaki ilişki şöyle olsun: işsizlik her bir puan düştüğünde enflasyon yarım puan artıyor; işsizlik yüzde 6 iken enflasyon yüzde 1. Politika yapıcı işsizliği yüzde 4'e indirmek isterse, bunun bedeli yüzde 2'lik bir enflasyondur. Bu, 1960'ların başında kabul edilebilir bir bedel gibi görünüyordu.

Ama insanlar yüzde 2'lik enflasyona alışıp ücret sözleşmelerini buna göre yaparsa, önceki derslerde gördüğümüz beklentilerle genişletilmiş Phillips eğrisine göre eğri yukarı kayar: yüzde 4'lük işsizliği korumak için enflasyonun yüzde 3'e, sonra yüzde 4'e çıkması gerekir. Sentezin menü olarak okuduğu şey, aslında her yıl fiyatı artan bir menüydü. Samuelson ile Solow, Mankiw'in de hatırlattığı gibi, bu ilişkinin uzun dönemde farklı olabileceğini yazmıştı; ama politika tartışmalarında bu uyarı arka planda kaldı. Bir sonraki derste göreceğimiz Friedman'ın itirazının merkezinde bu kayma vardı. Menü, yalnızca bir yıllığına geçerli bir fiyat listesiydi; aynı yemeği ertesi yıl daha pahalıya almak gerekiyordu ve bu fiyat, insanlar enflasyona alıştıkça yükselmeye devam ediyordu. İşsizliği kalıcı olarak düşük tutmanın bedeli, sabit bir enflasyon değil, giderek hızlanan bir enflasyondu. Sayılar varsayımdır.

Modelin sınırları

Bu dersteki modeller, neoklasik sentezin mantığını basit toplam ilişkilerle gösteriyor. Ama bu ilişkilerin kendisi, sentezin sonraki eleştirilerinin hedefiydi. Okun yasasının katsayısı, potansiyel üretimin büyüme hızı, tüketim eğilimi ve çarpan, zaman içinde sabit değildir; politika değiştiğinde ve insanların beklentileri değiştiğinde değişebilirler. Önceki derslerde gördüğümüz Lucas eleştirisi, tam da bu noktaya yöneliyordu.

Ayrıca sentez, ağırlıklı olarak kapalı ve gelişmiş bir ekonomiyi, özellikle ABD'yi, düşünerek kuruldu. Dış ticarete ve sermaye akımlarına açık, döviz kuru ve dış borç kısıtlarıyla karşı karşıya olan ekonomilerde, talebi genişletmenin sonuçları çok farklı olabilir; bir kısmı ithalata ve dövize sızar, bir kısmı enflasyona dönüşür. Türkiye gibi ülkelerin 1970'lerdeki deneyimi, bu sınırların somut örnekleridir.

Son olarak, 1962 raporundaki sayılar, raporun yazıldığı dönemin verilerine ve yöntemlerine dayanır. Potansiyel üretim tahminleri sonradan pek çok kez yeniden hesaplandı; bugün aynı dönem için yapılan tahminler, raporunkinden farklı açıklar verebilir. Okun'un katsayısının da ABD'de zaman içinde değiştiği ve başka ülkelerde farklı olduğu bilinmektedir. Bu dersteki hesaplar, raporun kendi kurallarıyla o dönemin politika mantığını yeniden kurmayı amaçlar; o dönemin ekonomisine dair bugünkü en iyi tahminleri vermez. Sentezin tarihini okurken, o dönemin iktisatçılarının neyi bildiğini ve neyi bilemeyeceğini ayırmak, hem onları hem de bugünü daha adil değerlendirmeyi sağlar.

Uygulama

Özet kartı

1. Neoklasik sentez, Keynes'in kısa dönemde toplam talebin üretimi belirlediği fikrini, klasik iktisadın uzun dönemde fiyatların ayarlanıp ekonominin potansiyeline döndüğü fikriyle birleştirdi; kalıcı işsizliği fiyat ve ücret katılıklarına bağladı.
2. Time dergisi 31 Aralık 1965'te «Hepimiz artık Keynesyeniz» başlığını attı; Friedman 4 Şubat 1966'daki mektubunda asıl sözünün «bir anlamda hepimiz Keynesyeniz, başka bir anlamda artık kimse Keynesyen değil» olduğunu belirtti.
3. 1962 Başkanlık Ekonomi Raporu işsizlikte yüzde 4'ü ara hedef koydu; savaş sonrası genişlemelerde işsizlikte her bir puanlık ilerlemenin üretimde kabaca yüzde 3'lük kazanç getirdiğini, 1961'de üretimin potansiyelin ortalama 40 milyar dolar altında kaldığını belirtti.
4. Mankiw'e göre ilk makroiktisatçılar pratik sorunları çözmeye çalışan mühendislerdi; Samuelson'un 1948 ders kitabı makroiktisatla başlıyordu, büyük makroekonometrik modeller yüzlerce denkleme ulaştı ve 1964 Kennedy vergi indirimi Keynesyen uzlaşının doğrudan sonucuydu.
5. Sentezin zayıf halkaları, Phillips eğrisinin kalıcı bir tercih sunduğu fikri, ince ayara duyulan güven ve mikro temellerin eksikliğiydi; 1970'lerin stagflasyonu bu zayıflıkları açığa çıkardı, ama sentezin temel yapısı bugünkü makroiktisatta yaşamayı sürdürüyor.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Pigou etkisi nedir? Neoklasik sentez bu etkiyi kabul ettiği hâlde neden fiyatların düşmesini beklemek yerine talebi desteklemeyi önerdi?
2. (Çıktı 2) Friedman'ın «bir anlamda hepimiz Keynesyeniz, başka bir anlamda artık kimse Keynesyen değil» sözü, neoklasik sentezin Keynes'le ilişkisi hakkında ne söyler?
3. (Çıktı 3) Okun kuralına göre işsizlikteki her bir puanlık düşüş üretimi yüzde 2,5 artırıyor. İşsizlik oranı 8'den 5'e gerilerse üretim yüzde kaç artar? Potansiyel üretim 1.000 birimse ve başlangıçta açık bu artışa eşitse, gerçek üretim ne kadardır?
4. (Çıktı 3) Bir hanenin 2.000 liralık nakdi ve 3.000 liralık borcu var. Fiyatlar yüzde 25 düşerse nakdin ve borcun reel değeri ne olur? Hanenin net reel serveti nasıl değişir?
5. (Çıktı 3) Haneler ek gelirin 0,8'ini harcıyor, vergiler gelirin yüzde 25'i. Çarpanı hesapla. Hükümet vergileri 20 birim indirirse üretim ne kadar artar ve bütçe açığındaki net artış ne olur?
6. (Çıktı 4) Bir yorumcu, «1960'larda iktisatçılar ekonomiyi ince ayarla yönetebileceklerini sandılar ve yanıldılar; bu yüzden aktif para ve maliye politikası hiçbir zaman işe yaramaz» diyor. Bu dersteki kanıtlara ve kavramlara dayanarak bu yargıyı iki parçaya ayır: hangisi savunulabilir, hangisi genellemeyi zorluyor?

Cevaplar

1. Pigou etkisi, fiyat düzeyi düştüğünde hanelerin elindeki paranın ve nominal varlıkların reel değerinin artması, bunun da servet etkisiyle tüketimi artırarak talebi canlandırmasıdır. Neoklasik sentez bu etkiyi kuramsal olarak kabul etti; esnek fiyatlı bir ekonominin kalıcı işsizlikte takılı kalmayacağını gösteriyordu. Ama aynı fiyat düşüşü, borçluların ödeyeceği tutarı reel olarak ağırlaştırır; borçluların harcama eğilimi daha yüksek olduğu için, fiyat düşüşü talebi artırmak yerine azaltabilir. Üstelik fiyatların yeterince düşmesi uzun zaman alır ve bu süreçte yüksek işsizlik yaşanır. Sentez bu yüzden talebi doğrudan para ve maliye politikasıyla desteklemeyi önerdi.
2. Friedman'ın sözünün ilk yarısı, Keynes'in toplam talep, çarpan, çevrime karşı politika türünden kavramlarının iktisatçıların ortak dili hâline geldiğini anlatır; bu anlamda neoklasik sentez Keynesyendi. İkinci yarısı ise, Keynes'in belirsizlik, beklentiler ve kapitalizmin kendi başına tam istihdamı sağlayamayacağı yönündeki daha radikal fikirlerinin sentezde törpülendiğini anlatır. Sentez, Keynes'i klasik iktisatla uzlaştırarak onun kavramlarını benimsedi, ama Keynes'in klasik iktisada yönelttiği köklü itirazın bir kısmını geride bıraktı.
3. İşsizlikte 3 puanlık düşüş, üretimi 3 × 2,5 = yüzde 7,5 artırır. Açık potansiyelin yüzde 7,5'iyse, gerçek üretim 1.000 × (1 − 0,075) = 925 birimdir.
4. Fiyatlar yüzde 25 düşünce fiyat düzeyi 0,75 olur. Nakdin reel değeri 2.000 ÷ 0,75 ≈ 2.667 lira, borcun reel değeri 3.000 ÷ 0,75 = 4.000 liradır. Başlangıçta net reel servet 2.000 − 3.000 = −1.000 liraydı; şimdi 2.667 − 4.000 ≈ −1.333 liradır. Net reel servet yaklaşık 333 lira azalmıştır; bu hane için fiyat düşüşü, Pigou etkisinin tersine, harcamayı azaltıcı yönde işler.
5. Çarpan 1 ÷ (1 − 0,8 × 0,75) = 1 ÷ 0,4 = 2,5'tir. Vergi indirimiyle haneler 20 × 0,8 = 16 birim harcar; üretim 16 × 2,5 = 40 birim artar. Vergi gelirleri 40 × 0,25 = 10 birim geri döner; bütçe açığındaki net artış 20 − 10 = 10 birimdir.
6. Yargının isabetli yanı, 1960'ların sonunda iktisatçıların ince ayara duyduğu güvenin aşırı olması ve 1970'lerin stagflasyonunun, Phillips eğrisinin kalıcı bir tercih sunduğu fikrinin ve potansiyel üretim tahminlerinin güvenilmezliğinin bedelini göstermesidir; politika gecikmeleri, aktif politikanın dalgalanmaları büyütebileceğini de gösterir. Aşırı olan yanı ise «hiçbir zaman» genellemesidir. 1962 raporunun hedeflediği açığı kapatmaya yönelik politikalar, 1960'ların başında işsizliği düşürüp büyümeyi hızlandırdı; 2008 krizinde ve salgında talebi destekleyen politikalar, derin durgunlukların yayılmasını sınırladı. Sentezin terk edilen yanı, aktif politikanın kendisi değil, onun her koşulda hassas biçimde uygulanabileceğine duyulan aşırı güvendir; otomatik istikrarlayıcılar ve kurallara dayanan politikalar bu dersin çıkarımlarıdır.

İleri okuma

• Council of Economic Advisers (1962). Economic Report of the President. United States Government Printing Office. Neoklasik sentezin politikaya dönüştüğü belge.
• N. Gregory Mankiw (2006). «The Macroeconomist as Scientist and Engineer». Journal of Economic Perspectives 20(4). Makroiktisadın mühendislik ve bilim gelenekleri üzerinden kısa tarihi.
• Paul A. Samuelson (1948). Economics: An Introductory Analysis. McGraw-Hill. Neoklasik sentezi kuşaklara öğreten ders kitabının ilk baskısı.
• Franco Modigliani (1944). «Liquidity Preference and the Theory of Interest and Money». Econometrica 12(1). Keynesyen modelin ücret katılığı üzerinden genişletilmesi.

Sonraki derse köprü

Friedman'ın «bir anlamda hepimiz Keynesyeniz» sözünün arkasında, neoklasik sentezin temellerine yönelik köklü bir itiraz vardı. Friedman'a göre enflasyonun ve dalgalanmaların asıl kaynağı paraydı ve merkez bankalarının takdire dayalı politikası, istikrar getirmek şöyle dursun, çoğu zaman istikrarsızlığın nedeniydi. Sıradaki ders, Friedman'ı ve monetarizmi ele alıyor. Para arzı ile fiyatlar ve üretim arasındaki ilişkiye dair hangi kanıtları öne sürdü? Neden takdire dayalı politika yerine sabit bir para büyüme kuralını savundu ve bu fikirler 1970'lerin ve 1980'lerin merkez bankacılığını nasıl değiştirdi?