Bankaların ekonomik rolü

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Yetkilendirilmiş izlemeyi, ilişki bankacılığını, bilgi tekelini, likidite dönüşümünü, bankaya bağımlı borçluyu ve banka kredi kanalını tanımlar.
• Anlama — Bankaların bilgi toplama, izleme, çeşitlendirme ve likidite sağlama işlevleriyle neden var olduğunu ve bu işlevlerin onları neden hem değerli hem kırılgan kıldığını açıklar.
• Uygulama — Çeşitlendirmenin bir bankanın batma olasılığına etkisini, doğrudan finansman ile banka aracılığının izleme maliyetlerini ve bir bankaya gelen likidite şokunun kredilere yansımasını hesaplar.
• Değerlendirme — Banka kredisindeki kesintilerin firmalar ve istihdam üzerindeki etkisine dair kanıtları, ilişki bankacılığının yararları ve maliyetleriyle birlikte değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Birikimi olan bir öğretmen düşünün. Parasını bir mobilya atölyesine doğrudan borç verebilir; atölye sahibi genişlemek için para arıyor ve iyi bir faiz öneriyor. Ama öğretmen, atölyenin gerçekten kârlı olup olmadığını, parayı söylediği işe harcayıp harcamayacağını ve bir yıl sonra geri ödeyip ödeyemeyeceğini bilmez. Bunu öğrenmek için defterleri incelemesi, atölyeyi ziyaret etmesi, işlerin gidişini izlemesi gerekir. Üstelik paraya beklenmedik bir anda ihtiyaç duyarsa, atölyeden alacağını hemen geri alamaz.

Bu yüzden öğretmen parasını çoğu zaman bankaya yatırır; atölye sahibi de bankadan kredi alır. Temel kursta bankaların tasarrufu yatırıma aktardığını ve kısa vadeli mevduatla uzun vadeli kredi verdiğini görmüştük. Bu derste daha temel bir soruyu soruyoruz: bankalar neden vardır? Bir tasarruf sahibi ile bir girişimci arasına neden bir kurum girer ve bu kurum ortadan kalktığında ya da zayıfladığında ekonomide ne kaybolur?

Hikâye — Bir sabah dondurulan mevduatlar

28 Mayıs 1998'de Pakistan, ilk nükleer denemelerini gerçekleştirdi. Birkaç gün içinde uluslararası yaptırımlar gündeme geldi; ülkenin döviz rezervleri ise zaten dış borç ödemelerini karşılayamayacak kadar azdı. Hükümet, ülkeden döviz çıkışını önlemek için sert bir karar aldı: bankalardaki yabancı para cinsinden mevduat hesapları donduruldu. Dondurulan hesapların toplamı yaklaşık 11 milyar dolardı. Mevduat sahipleri paralarını dolar olarak çekemez hâle geldi.

Karar, bankaları eşit etkilemedi. Mevduatlarının büyük kısmı dolar cinsinden olan bankalar, bir anda ciddi bir likidite kaybıyla karşılaştı; mevduatlarının çoğu yerli para cinsinden olan bankalar ise görece az etkilendi. Bu farklılık, yıllar sonra iki iktisatçıya, bankacılığın en zor sorularından birini yanıtlama fırsatı verdi: bir bankanın başına gelen bir şok, o bankanın müşterisi olan şirketlere nasıl yansır? Aynı şirket iki farklı bankadan borç alıyorsa ve bankalardan yalnızca biri şok yaşıyorsa, şirketin iki bankadan aldığı kredilerin nasıl değiştiğine bakarak, bankanın kendi etkisini şirketin talebinden ayırmak mümkündü.

Sonuç, bankaların neden önemli olduğuna dair güçlü bir kanıt oldu. Likidite kaybeden bankalar kredilerini kıstı. Büyük şirketler, özellikle güçlü iş ve siyasi bağlantıları olanlar, bu kaybı başka bankalardan ve kaynaklardan telafi edebildi. Küçük şirketler ise edemedi: toplam borçlanmaları düştü ve mali sıkıntıya girme olasılıkları arttı. Bir bankanın zayıflaması, o bankayla çalışan küçük bir işletme için başka bir kapıya gitmekle kapatılamayacak bir kayıp demekti.

Kavram

Bankaların ilk işlevi, borç alanlar hakkında bilgi toplamak ve onları izlemektir. Bu işi her tasarruf sahibinin ayrı ayrı yapması hem pahalı hem de gereksizdir.

Banka ile müşterisi arasındaki ilişki zamanla derinleşir ve kendisi bir değer taşır.

Bu bilgi, bankaya bir güç de verir.

Bankaların ikinci işlevi, tasarruf sahiplerine istedikleri anda ulaşabilecekleri bir varlık sunmaktır.

Bazı borçlular için bankanın yerini tutabilecek başka bir kaynak yoktur.

Bankaların durumu, para politikasının ekonomiye aktarılmasını da etkiler.

Veri ve kanıt

Bu çalışmanın yöntemi, kredi araştırmalarındaki temel bir sorunu çözer. Bir bankanın kredileri azaldığında, bunun nedeni bankanın kredi vermek istememesi mi, yoksa şirketlerin kredi istememesi mi? Aynı şirketin iki bankadan aldığı krediyi karşılaştırmak, şirketin talebini sabit tutar; aradaki fark bankanın kendi davranışını gösterir. Bulgu, bankaların birbirinin kolayca yerini tutan kurumlar olmadığını, bir bankanın başına geleni o bankanın müşterilerinin, özellikle küçüklerin, taşıdığını gösterir. Aynı zamanda büyük ve bağlantılı şirketlerin avantajı, kredi erişimindeki eşitsizliğin bir boyutunu da ortaya koyar.

İki çalışma, farklı ülkelerde ve farklı şoklarla aynı tabloya ulaşır: banka ilişkileri yapışkandır ve bir bankanın zayıflaması, müşterilerine, özellikle kolayca başka bir finansman kaynağına geçemeyen küçük şirketlere, gerçek bir maliyet yükler. Ama bu bulguların yorumunda dikkat gerekir. Zayıf bankalarla çalışan şirketler, kriz öncesinde de farklı özelliklere sahip olabilir; araştırmacılar bu farkları kontrol etmeye çalışır, ama tamamen ortadan kaldırmak zordur. Ayrıca bazı iktisatçılar, sermaye piyasalarının ve banka dışı finansman kaynaklarının geliştiği ekonomilerde bankaların bu özel rolünün zamanla zayıflayabileceğini savunur.

Neden önemli?

Bankaların hangi işlevleri üstlendiğini bilmek, bir bankacılık sorununun neden hızla reel ekonomiye yayıldığını anlamayı sağlar. Bir banka zayıfladığında yalnızca hissedarları ve mevduat sahipleri değil, o bankanın yıllar içinde tanıdığı ve başka bir yerden kolayca kredi bulamayacak olan müşterileri de etkilenir. Bu yüzden bankacılık düzenlemesi, mevduat güvencesi ve son başvuru desteği, yalnızca finansal sistemi değil, istihdamı ve üretimi de korumaya yöneliktir.

Türkiye'de finansal sistem ağırlıklı olarak banka temellidir: şirketlerin ve hanelerin dış finansmanının büyük kısmı banka kredisinden gelir, tahvil ve hisse piyasaları ise görece sığdır. Bu yapı, bankaların sağlığının ve kredi koşullarının ekonomi için özellikle belirleyici olduğu anlamına gelir. Kredi garanti fonu gibi araçlar, bankaya bağımlı küçük işletmelerin krediye erişimini kolaylaştırmaya yöneliktir; ama bu tür desteklerin riskin kime yüklendiği sorusunu da beraberinde getirdiğini akılda tutmak gerekir.

Model

Doğrudan finansmanın maliyetleri

Bir tasarruf sahibi parasını doğrudan bir şirkete borç vermek isterse birkaç maliyetle karşılaşır. Önce uygun bir borçlu bulmak için arama yapmalıdır. Sonra borçlunun güvenilirliğini değerlendirmek için bilgi toplamalıdır. Kredi verildikten sonra borçlunun parayı söylediği gibi kullanıp kullanmadığını izlemelidir. Bir şirketin ihtiyacı çok sayıda küçük tasarruf sahibinin parasıyla karşılanacaksa, bu maliyetlerin her biri tekrar tekrar ödenir; ayrıca hiçbir tasarruf sahibi tek başına izleme yapmaya değer bulmayabilir, çünkü izlemenin yararını öbürleriyle paylaşacaktır. Bu bedavacılık sorunu, doğrudan finansmanı özellikle küçük ve bilgisi az olan borçlular için işlemez hâle getirir.

Yetkilendirilmiş izleme

Douglas Diamond, 1984'te yayımladığı çalışmasında bu soruna bankaların nasıl çözüm getirdiğini modelledi. İzlemeyi çok sayıda tasarruf sahibi yerine tek bir banka yaparsa, izleme maliyeti bir kez ödenir. Ama yeni bir soru doğar: tasarruf sahipleri bankayı kim izleyecek? Diamond'ın cevabı çeşitlendirmedir. Banka çok sayıda birbirinden bağımsız krediye sahipse, portföyünün toplam getirisi oldukça öngörülebilir hâle gelir; bu sayede banka tasarruf sahiplerine sabit bir getiri sözü verebilir ve bu sözü tutamama olasılığı çok düşük olur. Mevduat sahiplerinin bankayı yakından izlemesine gerek kalmaz. Bankanın ölçeği ve çeşitliliği, izleyicinin izlenmesi sorununu çözer.

Çözümlü örnek — İzleme maliyeti

Bir şirket 100 bin lira borç almak istiyor ve bu parayı 100 tasarruf sahibinin her birinden 1.000 lira olarak toplayacak. Borçluyu izlemenin maliyeti her izleyici için 2 bin liradır. Tasarruf sahiplerinin hepsi ayrı ayrı izlerse toplam maliyet 200 bin liraya çıkar; bu, kredinin kendisinden büyüktür ve kredi hiç verilmez. İzlemeyi bir banka üstlenirse maliyet 2 bin liradır, yani kredinin yüzde 2'si. Tasarruf sahiplerinin bankayı izlemesi gerekmediği sürece, banka aracılığı toplam maliyeti yüz kat azaltır. Bu hesap basittir, ama bankaların neden var olduğuna dair temel bir fikri taşır: bilgi toplamak ve izlemek, ölçekle ucuzlayan bir iştir.

Çözümlü örnek — Çeşitlendirmenin gücü

Bir bankanın verdiği her kredi yüzde 10 olasılıkla hiç geri ödenmiyor, yüzde 90 olasılıkla yüzde 20 getiriyle geri ödeniyor olsun ve krediler birbirinden bağımsız olsun. Banka 100 birimlik kredisini 10 birim özsermaye ve 90 birim mevduatla finanse ediyor ve mevduat sahiplerine yüzde 5 faiz sözü veriyor; mevduata borcu 94,5 birimdir. Banka tek bir büyük kredi verirse, yüzde 10 olasılıkla bütün kredi batar ve banka batar. Banka 100 küçük kredi verirse, ortalama olarak kredilerin yüzde 10'u batar ve geri ödenen 90 kredi 108 birim getirir. Bankanın batması için batan kredilerin oranının yaklaşık yüzde 21'i aşması gerekir; yüz bağımsız kredide batan oranın standart sapması yaklaşık 3 puan olduğundan, bu, ortalamanın 3,7 standart sapma üstünde, çok düşük olasılıklı bir durumdur. Çeşitlendirme, riskli kredileri güvenli mevduata dönüştürür. Ama bu dönüşüm, kredilerin birbirinden bağımsız olduğu varsayımına dayanır; bir durgunlukta ya da konut piyasası çöktüğünde krediler birlikte batar ve çeşitlendirmenin koruması zayıflar.

İlişki bankacılığı

Mitchell Petersen ve Raghuram Rajan, 1994'te ABD'deki küçük işletmelerin verileriyle, bir işletmenin bankasıyla ilişkisinin süresinin ve yoğunluğunun kredi koşullarını nasıl etkilediğini inceledi. Yakın ilişkilerin başlıca yararının kredinin fiyatından çok kredinin bulunabilirliğinde ortaya çıktığını buldular: ilişki derinleştikçe işletmenin kredi bulma olanağı artıyor, faiz üzerindeki etki ise daha küçük kalıyordu. İlişki bankacılığı, finansal tablolara dökülemeyen «yumuşak bilgi» üzerine kuruludur: işletme sahibinin güvenilirliği, zor zamanlardaki davranışı, müşterileriyle ilişkisi. Bu bilgi, genellikle kredi uzmanının kişisel deneyiminde birikir ve başka bir bankaya kolayca aktarılamaz.

İlişkinin karanlık yüzü

İlişkinin sağladığı bilgi üstünlüğü, bankaya bir pazarlık gücü de verir. Raghuram Rajan, 1992'de yayımladığı bir çalışmada, müşterisini iyi tanıyan bankanın bu bilgi tekelini kullanarak rant elde edebileceğini gösterdi. Başka bankalar işletmeyi tanımadığı için ona ortalama bir riskli müşteri gibi davranır; işletme gerçekte daha güvenli olsa bile, mevcut bankası bunu bildiği hâlde faizi rakiplerin önereceği düzeyin hemen altında tutabilir. Bu durum, işletmelerin birden fazla bankayla çalışmasının ya da tahvil piyasasına açılmasının bir nedenidir; ama birden fazla bankayla çalışmak da her bankanın ilişkiye daha az yatırım yapmasına ve sıkıntılı dönemlerde destek vermekte daha isteksiz olmasına yol açabilir.

Çözümlü örnek — Bilgi tekelinin bedeli

Bir işletmenin gerçek riski, yüzde 8'lik bir faizi haklı kılacak kadar düşük olsun. İşletmeyi tanımayan bankalar, onu ortalama riskli bir borçlu gibi değerlendirip yüzde 12 faiz öneriyor. Mevcut banka işletmenin güvenilir olduğunu biliyor ve yüzde 11 faiz uyguluyor; işletme başka bir bankaya geçerse daha kötü koşullarla karşılaşacağı için bu teklifi kabul eder. Banka, işletmenin gerçek riskinin gerektirdiğinden 3 puan fazla faiz alır; 1 milyon liralık bir kredide bu, yılda 30 bin liralık bir ranttır. İşletme bilgisini paylaşabilseydi, örneğin denetlenmiş finansal tablolar ya da bir kredi notu edinebilseydi, rakip bankalar daha iyi teklif verebilirdi. Kredi sicil sistemleri ve bilgi paylaşımı, bu tür tekelleri zayıflatmaya yönelik araçlardır.

Likidite dönüşümü ve kırılganlık

Bir hane birikimini uzun vadeli bir yatırıma bağlarsa, beklenmedik bir ihtiyaç anında parasına ulaşamaz. Banka, çok sayıda hanenin mevduatını bir araya getirerek bu sorunu çözer: her hanenin aynı anda paraya ihtiyaç duymayacağını bildiği için, mevduatların yalnızca bir kısmını likit tutar ve geri kalanını uzun vadeli kredilere yönlendirir. Haneler istedikleri an paralarını çekebileceklerini bilerek birikim yapar; şirketler de uzun vadeli yatırımlarına finansman bulur. Ama bu dönüşümün bir bedeli vardır: mevduat sahiplerinin çok büyük bir kısmı aynı anda paralarını isterse, banka yeterli likiditeye sahip olmaz. Bu kırılganlık ve bankaları hücumlara karşı korumanın yolları, kursun ilerleyen bir dersinde ayrıntılı olarak incelenecek.

Banka kredi kanalı

Anil Kashyap ve Jeremy Stein, 2000'de American Economic Review'da yayımladıkları çalışmada, ABD'deki bankaların yaklaşık bir milyon gözleme dayanan verisiyle para politikasının bankalar üzerinden nasıl aktarıldığını incelediler. Para politikası sıkılaştığında, bilançoları daha az likit olan küçük bankaların kredilerini daha fazla kıstığını buldular. Bu bulgu, para politikasının yalnızca faizler ve talep üzerinden değil, bankaların kredi verme kapasitesi üzerinden de işlediğini gösterir. Banka kredi kanalı, bankaya bağımlı borçlular için daha güçlüdür; büyük şirketler banka kredisi daraldığında tahvil ihraç ederek finansman bulabilirken, küçük işletmelerin böyle bir seçeneği çoğu zaman yoktur.

Çözümlü örnek — Bir likidite şokunun aktarımı

Khwaja ve Mian'ın bulduğu esnekliği kullanalım: bir bankanın likiditesindeki yüzde 1'lik ek düşüş, o bankanın kredilerinde yaklaşık yüzde 0,6'lık ek bir azalmaya yol açıyor. Bir bankanın likiditesi yüzde 15 düşsün, başka bir bankanınki ise hiç düşmesin. Birinci bankanın kredileri, ikincisine göre yaklaşık 0,6 × 15 = yüzde 9 daha fazla azalır. İki bankadan eşit miktarda, 500'er bin lira borç alan büyük bir şirket, birinci bankadan kaybettiği 45 bin lirayı ikinci bankadan ya da başka bir kaynaktan telafi edebilir. Yalnızca birinci bankayla çalışan küçük bir işletme ise 45 bin liralık kaybı karşılayamayabilir; stok alamaz, siparişleri geri çevirir ya da işçi çıkarır. Aynı banka şoku, müşterinin büyüklüğüne ve alternatiflerine göre birbirinden çok ayrı izler bırakır.

Kredi riskinin dönüşümü ve özsermaye

Mevduat sahipleri, paralarının güvende olmasını ister; kredi alanlar ise riskli projelerle uğraşır. Banka, bu iki tercih arasında bir risk dönüşümü yapar. Bunun iki aracı vardır. Birincisi, önceki örnekte gördüğümüz çeşitlendirmedir. İkincisi, özsermayedir: kredilerde ortaya çıkan kayıplar önce bankanın sahiplerinin koyduğu sermayeden karşılanır, mevduat sahipleri ancak bu tampon tükendiğinde zarar görür. Özsermaye oranı yüzde 10 olan bir banka, varlıklarının yüzde 10'una kadar kaybı mevduatlara dokunmadan karşılayabilir; oran yüzde 5 ise tampon yarıya iner. Sermaye yeterliliği kurallarının amacı, bu tamponun yeterince kalın tutulmasıdır. Tampon inceldikçe banka daha yüksek bir kârlılık oranına ulaşabilir, ama aynı zamanda küçük bir kayıp bile mevduat sahiplerini ve ödeme sistemini tehdit eder. Bankanın sahipleri ile mevduat sahipleri arasındaki bu çıkar farkı, bankacılığın neden düzenlendiğini anlamak için temel bir noktadır.

Bankalar ve ödeme sistemi

Bankaların üçüncü önemli işlevi, ödemeleri gerçekleştirmektir. Bir şirket tedarikçisine ödeme yaptığında, bir hane kirasını havale ettiğinde ya da bir kartla alışveriş yapıldığında, para bir bankanın hesabından başka bir bankanın hesabına geçer. Bankalar arasındaki bu aktarımlar, sonunda merkez bankasındaki rezerv hesapları üzerinden kesinleşir. Ödeme sistemi, ekonominin damar sistemi gibidir: bir bankanın ödemelerini yapamaması, onunla çalışan şirketlerin ve öbür bankaların da ödemelerini aksatabilir. Bu yüzden bankalar, kredi ve mevduat işlevlerinin yanında, bozulması bütün ekonomiyi etkileyebilecek bir altyapıyı da işletir. Yeni ödeme teknolojileri ve banka dışı ödeme kuruluşları bu altyapıyı genişletirken, rezervlere ve merkez bankası parasına erişim hâlâ büyük ölçüde bankalar üzerinden sağlanır.

Çözümlü örnek — Vade uyumsuzluğunun faiz riski

Bir banka, beş yıl vadeli ve yıllık yüzde 30 sabit faizli 1 milyar liralık konut kredisini, bir yıllık mevduatlarla finanse etsin ve mevduatlara yüzde 25 faiz ödesin. İlk yıl net faiz geliri 1 milyar × (0,30 − 0,25) = 50 milyon liradır. Ertesi yıl piyasa faizleri yükselsin ve bankanın mevduatları yenilemek için yüzde 33 faiz ödemesi gereksin. Kredilerin faizi sabit olduğu için net faiz geliri eksi 30 milyon liraya düşer: banka her yıl zarar eder. Kredilerin vadesi ne kadar uzun ve faiz ne kadar sabitse, bu risk o kadar büyüktür. Bankalar bu riski değişken faizli kredilerle, vade uyumunu artırarak ya da faiz takası gibi araçlarla azaltmaya çalışır. Faizlerin hızla yükseldiği dönemlerde, uzun vadeli sabit getirili varlıkları yoğun olan bankaların zor durumda kalması bu mekanizmadan kaynaklanır.

Bankalar özel mi?

Bankaların ekonomik rolüne dair tartışmanın bir tarafında, onları yeri doldurulamaz bilgi üreticileri olarak gören görüş vardır. Christopher James'in 1987'deki çalışması, bir şirketin banka kredisi aldığını duyurmasının hisse fiyatını yükselttiğini gösterdi; bu, piyasanın banka kredisini şirketin kalitesine dair olumlu bir sinyal olarak okuduğu şeklinde yorumlandı. Öbür tarafta, bankaların özel rolünün zamanla azaldığını savunan görüş vardır. Sermaye piyasaları geliştikçe, kredi derecelendirme ve veri analitiği yaygınlaştıkça, büyük şirketler bankalar yerine doğrudan piyasalardan finansman bulabilir; yeni finansal teknoloji şirketleri ise küçük işletmeler için bile banka dışı kredi kanalları açmaya çalışır. İki görüş de kısmen doğrudur: bankaların rolü, borçlunun büyüklüğüne, hakkındaki bilginin ne kadar kamuya açık olduğuna ve ekonominin finansal gelişmişliğine göre değişir.

Modelin sınırları

Bu derste bankaları bilgi üreten, izleyen ve likidite sağlayan kurumlar olarak ele aldık. Gerçek bankalar ise kâr amacıyla çalışan, düzenlemelere tabi, zaman zaman aşırı risk alan kurumlardır. Mevduat sigortası ve kurtarılma beklentisi, bankaların riskini artırma teşviki yaratabilir; bu, ahlaki tehlikenin bankacılık sektöründeki biçimidir. Çeşitlendirme varsayımı, ekonominin geneline yayılan şoklarda geçerliliğini yitirir. İlişki bankacılığı, küçük işletmelere destek olabileceği gibi, kötü kredilerin yenilenerek canlı tutulmasına da yol açabilir. Son olarak, kamu bankalarının ya da yönlendirilmiş kredilerin önemli olduğu ekonomilerde, kredi kararları yalnızca bilgi ve risk değerlendirmesiyle değil, politika hedefleriyle de şekillenir.

Uygulama

Özet kartı

1. Bankalar, doğrudan finansmanın yüksek arama, bilgi ve izleme maliyetlerini azaltır; Diamond'ın yetkilendirilmiş izleme modelinde banka izlemeyi bir kez üstlenir, kendi güvenilirliğini ise çeşitlendirilmiş kredi portföyüyle sağlar.
2. Çeşitlendirme, bağımsız ve riskli kredileri güvenli mevduata dönüştürür; ama krediler bir durgunlukta birlikte battığında bu koruma zayıflar.
3. İlişki bankacılığı, küçük işletmelerin krediye erişimini artırır; Petersen ve Rajan yararın faizden çok kredinin bulunabilirliğinde ortaya çıktığını buldu; ama aynı bilgi, bankaya müşterisine karşı bir bilgi tekeli ve rant elde etme gücü verir.
4. Khwaja ve Mian, Pakistan'daki 1998 döviz mevduatı dondurmasının ardından, likiditesi yüzde 1 daha fazla düşen bankanın aynı şirkete kredisinin yaklaşık yüzde 0,6 daha fazla azaldığını ve küçük şirketlerin bu kaybı telafi edemediğini gösterdi.
5. Chodorow-Reich'a göre 2008–2009'da zayıf bankalarla çalışan şirketler istihdamı daha fazla azalttı ve kredinin çekilmesi küçük ve orta ölçekli şirketlerdeki istihdam düşüşünün üçte biri ile yarısı arasındaki kısmını açıkladı; banka kredi kanalı özellikle bankaya bağımlı borçlular için güçlüdür.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Yetkilendirilmiş izleme nedir? Tasarruf sahiplerinin bankayı izleme sorunu nasıl çözülür?
2. (Çıktı 2) İlişki bankacılığının yararları ve maliyetleri nelerdir? Bir işletme neden birden fazla bankayla çalışmak isteyebilir?
3. (Çıktı 3) Bir şirket 50 bin lira borcunu 50 tasarruf sahibinden 1.000'er lira olarak toplayacak ve izleme maliyeti her izleyici için 1,5 bin liradır. Doğrudan finansmanda ve banka aracılığında toplam izleme maliyeti nedir?
4. (Çıktı 3) Bir banka, tek tek yüzde 5 olasılıkla batan 400 bağımsız kredi veriyor. Batan kredilerin oranının standart sapması yaklaşık kaç puandır? Banka, batan kredi oranı yüzde 12'yi aşarsa batıyorsa, bu durum ortalamadan kaç standart sapma uzaktadır?
5. (Çıktı 3) Khwaja–Mian esnekliğiyle, likiditesi yüzde 20 düşen bir bankanın kredileri likiditesi düşmeyen bir bankaya göre ne kadar daha fazla azalır? Bu bankadan 200 bin lira kredisi olan ve başka bankası bulunmayan bir işletme ne kadar kredi kaybeder?
6. (Çıktı 4) Bir yorumcu, «Sermaye piyasaları gelişti, fintech şirketleri çoğaldı; bankalar artık ekonomi için özel bir öneme sahip değil» diyor. Khwaja–Mian ve Chodorow-Reich bulgularını ve bankaların özel rolüne dair karşı görüşü kullanarak bu iddiayı değerlendir.

Cevaplar

1. Yetkilendirilmiş izleme, çok sayıda tasarruf sahibinin borçluları tek tek izlemek yerine bu görevi bir bankaya devretmesidir; izleme maliyeti yalnızca bir kez ödenir. Tasarruf sahiplerinin bankayı izleme sorunu, bankanın çok sayıda bağımsız krediye yayılmış çeşitlendirilmiş portföyüyle çözülür: portföyün getirisi öngörülebilir olduğu için banka mevduat sahiplerine sabit bir getiri sözü verebilir ve bu sözü tutamama olasılığı düşüktür.
2. İlişki bankacılığı, bankanın müşterisini zamanla tanımasını sağlar; finansal tablolarda görünmeyen bilgi sayesinde küçük ve genç işletmelerin kredi bulması kolaylaşır. Maliyeti, bankanın bu bilgi üstünlüğünü kullanarak rekabetçi düzeyin üzerinde faiz alabilmesidir. İşletme birden fazla bankayla çalışarak bu bilgi tekelini zayıflatmak isteyebilir; ama bu, her bankanın ilişkiye daha az yatırım yapmasına ve zor zamanlarda destek vermekte isteksiz olmasına yol açabilir.
3. Doğrudan finansmanda toplam izleme maliyeti 50 × 1,5 = 75 bin liradır; bu, kredinin kendisinden büyüktür. Banka aracılığında maliyet 1,5 bin liradır.
4. Standart sapma, 0,05 × 0,95 çarpımının 400'e bölümünün karekökü olarak yaklaşık 0,011, yani 1,1 puandır. Yüzde 12, ortalama olan yüzde 5'ten 7 puan uzaktadır; bu, yaklaşık 6,4 standart sapmadır ve bağımsızlık varsayımı altında çok küçük bir olasılığa karşılık gelir.
5. Krediler yaklaşık 0,6 × 20 = yüzde 12 daha fazla azalır. Başka bankası olmayan işletme, 200 bin liralık kredisinin yaklaşık 24 bin lirasını kaybeder ve bunu başka bir kaynaktan telafi etmesi zor olabilir.
6. Bu hüküm, eldeki bulguların taşıyabileceğinden daha iddialıdır. Khwaja ve Mian, bir bankaya gelen likidite şokunun o bankanın müşterisi olan küçük şirketlere aktarıldığını ve bu şirketlerin kaybı telafi edemediğini gösterir. Chodorow-Reich, 2008 krizinde zayıf bankalarla çalışan şirketlerin istihdamı daha fazla azalttığını bulmuştur. Bu bulgular, özellikle küçük ve bankaya bağımlı borçlular için bankaların hâlâ yeri kolayca doldurulamaz olduğunu gösterir. Öte yandan sermaye piyasaları ve yeni finansal teknolojiler, büyük şirketler ve bazı küçük işletmeler için alternatif kaynaklar yaratmıştır; bankaların özel rolünün borçlunun büyüklüğüne ve ekonominin finansal gelişmişliğine göre değiştiğini kabul etmek gerekir.

İleri okuma

• Douglas W. Diamond (1984). «Financial Intermediation and Delegated Monitoring». Review of Economic Studies 51(3). Bankaların izleme işlevinin temel modeli.
• Mitchell A. Petersen ve Raghuram G. Rajan (1994). «The Benefits of Lending Relationships: Evidence from Small Business Data». Journal of Finance 49(1). İlişki bankacılığının küçük işletmelere yararları.
• Asim Ijaz Khwaja ve Atif Mian (2008). «Tracing the Impact of Bank Liquidity Shocks: Evidence from an Emerging Market». American Economic Review 98(4). Banka likidite şoklarının şirketlere aktarımı.
• Gabriel Chodorow-Reich (2014). «The Employment Effects of Credit Market Disruptions: Firm-level Evidence from the 2008–9 Financial Crisis». Quarterly Journal of Economics 129(1). Kredi kesintisinin istihdam etkisi.

Sonraki derse köprü

Bu derste bankaların kredi verirken hangi bilgileri kullandığını ve bu bilginin kredinin bulunabilirliğini nasıl etkilediğini gördük. Oysa her kredi, bir faiz oranıyla verilir; mevduat sahipleri de bir faiz bekler. Bu faizler nasıl belirlenir? Bir ekonomide faizleri tasarruf eğilimi mi, yatırım fırsatları mı, merkez bankası mı, yoksa enflasyon beklentileri mi yönlendirir? Sıradaki ders faiz oranlarının belirlenmesini ele alıyor: ödünç verilebilir fonlar ve likidite tercihi yaklaşımlarını, nominal ve reel faiz arasındaki ilişkiyi ve risk ile vadenin faizlere nasıl yansıdığını inceleyeceğiz.