1930'lar: Devletçilik ve sanayileşme

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Devletçiliği, kamu iktisadi teşebbüsünü, kambiyo denetimini, ithalat kotasını, destekleme alımını ve kliring anlaşmasını tanımlar.
• Anlama — Büyük Buhran'ın Türkiye'yi özel girişime dayanan modelden devletin doğrudan yatırımcı olduğu bir sanayileşme stratejisine nasıl yönelttiğini açıklar.
• Uygulama — TÜİK'in tarihsel serisini kullanarak fiyat düzeyindeki düşüşü, sanayinin büyüme hızını ve sektörlerin on yıllık büyümeye katkısını hesaplar.
• Değerlendirme — Devletçiliğin başarısını ve bedelini, sanayileşmeye katkısını öne çıkaran görüş ile makro etkisinin sınırlı kaldığını ve yükün köylüye bindiğini vurgulayan görüşler üzerinden tartar.

Sezgi

Açılış

Bir çiftçi, 1929 hasadında bir kile buğdayı sattığında eline geçen parayla bir top kumaş alabildiğini düşünsün. Dört yıl sonra aynı buğdayla o kumaşın ancak yarısını alabiliyor. Çiftçi daha az çalışmamıştır; tarlası da daha az ürün vermemiştir. Değişen, dünya fiyatlarıdır. Buğdayın fiyatı kumaşınkinden çok daha hızlı düşmüştür.

1930'ların başında Türkiye'nin durumu, bu çiftçinin durumuna benziyordu. Ülkenin ihracatı neredeyse tamamen tarımsaldı ve bu malların fiyatları Büyük Buhran'la birlikte çöktü. İthal edilen mamul malları ödemek için gereken döviz eridi. Önceki derste gördüğümüz, özel sermayeye ve açık ticarete yaslanan model artık işlemiyordu.

Hükümetin cevabı, devletin yalnızca özel girişimi destekleyen değil, fabrikaları kendisi kuran ve işleten bir aktöre dönüşmesiydi. Bu derste bu dönüşümü, yani devletçiliği, hem kurduğu fabrikalar hem de bedelini kimin ödediği sorusuyla birlikte inceleyeceğiz.

Hikâye — Kayseri'de bir dokuma fabrikası

20 Mayıs 1934'te Başbakan İsmet İnönü, Kayseri'de kentin demiryolu bağlantısına yakın bir alanda bir fabrikanın temelini attı. Yerin seçimi bir yıl önce yapılmıştı: Sovyetler Birliği'nden gelen dokuma uzmanlarından oluşan bir heyet, Anadolu'yu dolaşıp olası yerleri incelemiş ve Eylül 1933'te raporunu sunmuştu. Kayseri, önemli ulaşım yollarının kesiştiği bir noktada olduğu için seçildi.

Fabrika Sovyetler Birliği'nde tasarlandı. Makineleri oradan geldi, kurulumunu ve işletmeye alınmasını Sovyet mühendisler yönetti ve yapımı Sovyetler Birliği'nden alınan bir krediyle finanse edildi. Tasarımın başında mimar Ivan Nikolaev vardı. İnşaat on altı buçuk ay sürdü.

16 Eylül 1935'te İktisat Vekili Celal Bayar, Sovyet teknik heyetinin de katıldığı bir törenle fabrikayı açtı. Fabrikada pamuğun temizlenmesinden taranmasına, ipliğin eğrilmesinden kumaşın dokunmasına kadar bütün aşamalar bir aradaydı ve on yedi çeşit kumaş üretilebiliyordu. Fabrika, Sümerbank'ın kurduğu ilk büyük dokuma tesislerinden biriydi.

Fabrika işçilerinin çoğu çevre köylerden geldi. Tarlada çalışmaya alışkın bu insanlar, düdükle başlayıp düdükle biten vardiyalara uymayı, makinenin temposunda çalışmayı burada öğrendi. Pek çoğu için bu, kuşaklardır süren bir yaşam biçiminden fabrika düzenine ilk geçişti.

Kayseri'deki bu fabrika, 1930'ların sanayileşmesinin küçük bir özetidir. Girişim devletin, sermaye kısmen yabancı bir hükümetin kredisi, teknoloji ithal, işçiler ise tarladan gelen köylülerdi. Devletçilik, bu dört unsuru bir araya getirme denemesiydi.

Kavram

Veri ve kanıt

Bu iki kaynak, devletçiliği değerlendirirken sorulan iki farklı soruya ışık tutar. Birinci soru, devletçiliğin sanayileşmeyi başlatıp başlatmadığıdır. Sanayinin on yılda üç katına yaklaşması ve dokumada ithalatın yerini büyük ölçüde yerli üretimin alması, bu soruya olumlu cevap verir. İkinci soru ise devlet kesiminin toplam ekonomideki ağırlığıdır. Pamuk'un rakamları, kamu kaynaklarının büyük kısmının ulaşıma gittiğini ve sanayiye ayrılan payın GSYH'ye göre küçük kaldığını gösterir. Bu yüzden devletçiliğin hem bir sanayileşme hamlesi hem de sınırlı bir kapasiteyle yürütülmüş bir deneme olduğunu söylemek çelişkili değildir.

Tartışmanın üçüncü bir boyutu, bedeli kimin ödediğidir. Önceki derste Türkal'ın aktardığı yazarlardan bazıları, 1929'dan sonra tarım ürünlerinin fiyatlarının sanayi ürünlerine göre düşmesiyle tarımdan sanayi ve ticarete ciddi bir kaynak aktarımı olduğunu savunuyordu. Bu görüşe göre devletçiliğin fabrikaları, kısmen köylünün düşen gelirleriyle finanse edildi. Destekçiler ise köylünün gelirindeki düşüşün asıl nedeninin devletçilik değil dünya fiyatlarındaki çöküş olduğunu ve buğday destekleme alımlarının bu düşüşü bir ölçüde hafiflettiğini hatırlatır.

Neden önemli?

1930'larda kurulan kurumlar ve fabrikalar, Türkiye ekonomisinin sonraki yarım yüzyılına damgasını vurdu. Sümerbank, Etibank ve öbür kamu iktisadi teşebbüsleri, ilk sanayi işçilerini, mühendislerini ve yöneticilerini yetiştirdi. Bu kuruluşların pek çoğu 1980'lerden sonra özelleştirme tartışmalarının merkezinde yer aldı. Devletin ekonomideki rolü üzerine bugün sürdürülen tartışmalar, bir ölçüde 1930'larda kurulan bu yapının mirası üzerinedir.

Dönem, ekonomi politikasının dış şoklara nasıl cevap verdiğini göstermesi açısından da önemlidir. Türkiye, Buhran karşısında tek başına değildi: dünyanın pek çok yerinde hükümetler dış ticareti kısıtladı, kendi kendine yetmeye yöneldi ve devletin ekonomideki rolünü genişletti. Türkiye'nin cevabı bu genel eğilimin bir parçasıydı, ama devletin sanayide doğrudan üretici olması bakımından Avrupa'daki pek çok örnekten daha ileri gitti.

Model

Buhran Türkiye'ye nasıl ulaştı?

Buhran'ın Türkiye'ye ulaştığı temel kanal, tarım ürünlerinin fiyatlarıydı. Buğday, tütün, fındık, üzüm ve incir gibi ihraç ürünlerinin dünya fiyatları, sanayi ürünlerinin fiyatlarından çok daha sert düştü. Bu, Türkiye'nin ticaret hadlerinin bozulması demekti: aynı miktarda ihracatla daha az ithalat yapılabiliyordu. Aynı yıllarda Osmanlı borçlarının taksitleri de ödenmeye başlamıştı. Döviz geliri azalırken döviz ihtiyacı artıyordu. Buhran'ın genel mekanizmasını ve Türkiye'nin ilk tepkilerini, yani kambiyo denetimini getiren 1930 tarihli yasayı ve merkez bankasının kuruluşunu, 1929 Büyük Buhranı dosyasında görmüştük.

Çözümlü örnek — Fiyatlar ne kadar düştü?

TÜİK serisi, fiyat düzeyindeki düşüşü dolaylı olarak hesaplamamıza izin verir. Cari fiyatlarla ölçülen bir büyüklüğün sabit fiyatlarla ölçülene oranı, o yılın fiyat düzeyini gösteren bir endekstir. Bu mantığı daha önce GSYH deflatöründe görmüştük.

1929'da kişi başına GSMH cari fiyatlarla 146 TL, sabit fiyatlarla 370 TL'dir. Oran 146 / 370 ≈ 0,395'tir. 1933'te cari fiyatlarla 74 TL, sabit fiyatlarla 391 TL'dir; oran 74 / 391 ≈ 0,189'dur.

İki oranı karşılaştıralım: 0,189 / 0,395 ≈ 0,48. Yani 1929'dan 1933'e fiyat düzeyi yaklaşık yüzde 52 düştü. Aynı dönemde kişi başına reel gelir 370'ten 391'e, yaklaşık yüzde 6 arttı. Bir ailenin ürettiği mal miktarı biraz artmış, ama onları satarak eline geçen para yarıya inmişti.

Bu durumun borçlu bir çiftçi için anlamı ağırdır. 1929'da 100 liralık bir borcu olan çiftçi, borcunu ödemek için 1933'te iki katına yakın ürün satmak zorundadır. Borcun lira tutarı değişmemiş, ama ürün cinsinden yükü neredeyse ikiye katlanmıştır. Bu, Buhran dosyasında gördüğümüz borç deflasyonu mekanizmasının Anadolu'daki karşılığıdır.

Kambiyo denetimi ve kotalar

Döviz kıtlığı karşısında hükümet, dövizin kullanımını denetim altına aldı. İthalatçılar döviz almak için izin almak zorundaydı ve döviz, öncelikli görülen mallara ayrılıyordu. 1931'den itibaren birçok mala ithalat kotası kondu. Kotanın gümrük vergisinden farkı, fiyatla değil miktarla sınırlamasıdır: yerli üretici, ithal malın fiyatı ne olursa olsun belirli bir miktarın üzerinde rekabetle karşılaşmayacağını bilir. 1929'da yürürlüğe giren yüksek gümrük tarifesiyle birlikte kotalar, yerli üreticiye 1920'lerde hiç sahip olmadığı bir koruma sağladı.

Dış ticaretin yeniden düzenlenmesi

Bu önlemlerin sonucu, dış ticaretin hem küçülmesi hem de dengelenmesiydi. 1920'ler boyunca her yıl açık veren dış ticaret, 1930'dan itibaren genellikle fazla vermeye başladı. İhracatın ithalatı karşılama oranı 1929'daki yüzde 60,6'dan 1933'te yüzde 128,8'e çıktı. Ama bu denge, ihracatın artmasından çok ithalatın kısılmasıyla sağlandı. Dışa açıklık oranı 1929'daki yüzde 19,0'dan 1939'da yüzde 12,2'ye indi. Türkiye, kendi kendine yetmeye doğru bir yol izliyordu.

Kliring ve Almanya

Döviz sıkıntısı çeken birçok ülke gibi Türkiye de ticaretinin önemli bir kısmını kliring anlaşmalarıyla yürüttü. Bu düzende Türkiye'nin bir ülkeye yaptığı ihracattan doğan alacak, döviz olarak ödenmek yerine özel bir hesapta birikiyor ve ancak aynı ülkeden ithalat yapılarak kullanılabiliyordu. Bu sistemde en önemli ortak Almanya oldu. 1938'e gelindiğinde Türkiye'nin dış ticaretinin yarısına yakını Almanya ile yapılıyordu. Almanya, Türkiye'den krom cevheri, buğday ve tütün gibi ham maddeler alıyor, karşılığında sanayi malları satıyordu. Türk ihracatçısının alacağı ancak Alman mallarıyla kullanılabildiği için, ihracatta elde edilen fiyatın gerçek değeri, karşılığında alınabilecek Alman mallarının fiyatına bağlıydı; iki ülke arasındaki alacak bakiyesi büyüdüğünde de hesabın dengelenmesi için ticaret kısılabiliyordu. Kliring, döviz kullanmadan ticaret yapmayı mümkün kıldı; ama ülkeyi tek bir ortağa bağımlı hâle getirdi ve bu bağımlılık, savaş yaklaştıkça siyasal bir soruna dönüştü.

Devletçiliğe geçiş

Hükümet 1930'dan itibaren devletin sanayide doğrudan yatırımcı olacağı yeni bir stratejiyi açıkladı. Devletçilik 1931'de iktidardaki Cumhuriyet Halk Fırkası'nın programına, 1937'de de anayasaya girdi. Bu geçişin birkaç nedeni vardı: Buhran'ın dış ticareti ve özel sermaye birikimini daraltması, 1920'lerde özel kesimin umulan sanayi hamlesini yapamaması ve tek partili yönetimin özel kesimden görece bağımsız hareket edebilmesi. Dünyada da devletin ekonomideki rolü genişliyordu; Sovyetler Birliği'nin planlı sanayileşmesi ve Avrupa'daki müdahaleci politikalar, Ankara'daki yöneticilere farklı örnekler sunuyordu.

Devletçiliğin iki yorumu

Devletçiliğin ne olduğu, dönemin kendi içinde de tartışıldı. 1932–1934 arasında yayımlanan Kadro dergisi çevresindeki yazarlar, devletçiliği ekonominin bütününü yönlendiren kapsamlı bir düzen olarak savundu. Başka bir kesim ise, İktisat Vekili Celal Bayar'ın temsil ettiği daha pragmatik bir anlayışla, devletin yalnızca özel kesimin giremediği alanlarda üretici olmasını ve özel girişimi desteklemeyi sürdürmesini istiyordu. Uygulamada ikinci anlayış ağır bastı: devlet büyük sanayi yatırımlarını üstlendi, ama özel kesim ticarette, küçük sanayide ve tarımda varlığını korudu. Ortaya çıkan düzen, önceki derste tanımladığımız karma ekonominin daha belirgin bir biçimiydi.

Sümerbank ve Etibank

Devletçiliğin ana araçları, yeni kurulan kamu iktisadi teşebbüsleriydi. 1933'te kurulan Sümerbank, devletin elindeki mevcut fabrikaları işletmek, yeni fabrikalar kurmak ve sanayiye kredi vermekle görevlendirildi; 1920'lerin Sanayi ve Maadin Bankası'nın mirası da bu yeni kurumda toplandı. Dokuma, kâğıt, cam ve demir çelik gibi alanlarda yatırımlar Sümerbank eliyle yapıldı. 1935'te kurulan Etibank ise madencilik ve enerji alanında benzer bir rol üstlendi. Bu kuruluşlar hem banka hem de holding gibi çalışıyordu: fabrikaları kuruyor, işletiyor ve ürünlerini satıyordu.

İlk sanayi planı

1934'te yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, teknik anlamda bir plandan çok, devletin yapacağı sanayi yatırımlarının bir listesiydi. Plan, bir Sovyet uzman heyetinin raporuna dayanıyordu. Öncelik, ham maddesi yurt içinde bulunan ve ithalatın büyük yer tuttuğu mallara verildi: pamuklu ve yünlü dokuma, kâğıt, cam, şişe, kükürt ve demir çelik. Bu dönemde Kayseri ve Nazilli'de dokuma, İzmit'te kâğıt, İstanbul Paşabahçe'de cam fabrikaları kuruldu. 1938'de ikinci bir plan hazırlandı, ama İkinci Dünya Savaşı uygulanmasını yarıda bıraktı.

Karabük: ağır sanayi denemesi

Devletçiliğin en iddialı yatırımı, Karabük'teki demir çelik fabrikasıydı. Fabrikanın yapımı, 1936'da İngiliz hükümetiyle imzalanan bir kredi anlaşmasıyla bir İngiliz firmasına verildi. Temel, 3 Nisan 1937'de, çeltik tarlalarının bulunduğu küçük bir köyde atıldı ve ilk demir 10 Eylül 1939'da üretildi. Karabük, Türkiye'de ağır sanayinin başlangıcı sayılır. Yerin seçimi ise, kıyıdan uzak olması nedeniyle askerî açıdan güvenli görülse de, kömür ve cevher taşıma maliyetleri açısından sonraki yıllarda tartışma konusu oldu.

Tarım ve destekleme alımları

Buhran'ın en ağır vurduğu kesim tarımdı. Hükümet, buğday fiyatlarının çöküşü karşısında 1932'de çıkardığı bir yasayla Ziraat Bankası'nı üreticiden buğday almakla görevlendirdi. Banka, çoğu İç Anadolu'da olmak üzere alım merkezleri açtı. Bu uygulama, Türkiye'de tarım ürünleri için destekleme alımlarının başlangıcı oldu. 1938'de buğday işleriyle uğraşmak üzere bir kamu kuruluşu olarak Toprak Mahsulleri Ofisi kuruldu. Destekleme alımları, fiyatların tamamen çökmesini engelledi, ama çoğunlukla pazara ürün satabilen ve alım merkezlerine yakın üreticilere ulaştı.

Çözümlü örnek — Sanayi ne kadar büyüdü?

TÜİK serisinde sanayinin katma değeri 1929'da 479, 1939'da 1.411 milyon TL'dir. Artış 1.411 / 479 ≈ 2,95 kattır. On yılda 2,95 katına çıkan bir büyüklük, yılda ortalama yaklaşık yüzde 11,4 büyümüş demektir: 1,114'ü on kez kendisiyle çarparsak yaklaşık 2,95 buluruz. Aynı dönemde GSMH 5.278'den 9.128'e, yani 1,73 katına çıktı; bu yılda yaklaşık yüzde 5,6'ya karşılık gelir.

Sanayinin milli gelir içindeki payı 1929'da 479 / 5.278 ≈ yüzde 9,1 iken 1939'da 1.411 / 9.128 ≈ yüzde 15,5'e yükseldi. Önceki derste 1920'lerde sanayinin payının gerilediğini görmüştük. 1930'larda ise pay belirgin biçimde arttı.

Şimdi on yıllık büyümenin kaynağına bakalım. GSMH'deki toplam artış 9.128 − 5.278 = 3.850 milyon TL'dir. Bunun 1.411 − 479 = 932'si sanayiden, 3.939 − 2.627 = 1.312'si tarımdan, 3.778 − 2.173 = 1.605'i hizmetlerden gelir. Sanayinin toplam artıştaki payı 932 / 3.850 ≈ yüzde 24'tür.

Sonuç ilginçtir. Sanayi en hızlı büyüyen kesimdi, ama başlangıçta küçük olduğu için on yıllık büyümenin ancak dörtte birini sağladı. Büyümenin dörtte üçü hâlâ tarım ve hizmetlerden geliyordu. Sanayileşme başlamıştı, ama Türkiye hâlâ bir tarım ülkesiydi.

Kişi başına gelir

Sabit fiyatlarla kişi başına GSMH 1929'da 370, 1939'da 521 TL'ydi; on yılda yaklaşık 1,41 katlık bir artış, yılda yaklaşık yüzde 3,5 demektir. Nüfus da aynı dönemde büyüdüğü için kişi başına büyüme toplam büyümeden daha düşüktür. Bu, Buhran'ın ağır vurduğu birçok ülkeyle karşılaştırıldığında dikkat çekici bir performanstır. Ama ortalama, dağılımı gizler: kentlerdeki sanayi işçileri ve memurlar ile fiyatların çöktüğü köylerdeki üreticiler, bu on yılı çok farklı yaşadı.

Devlet ve özel kesim

Devletçilik, özel kesimi dışlamadı; tersine, onu yaratmanın bir yolu olarak da işledi. Pamuk'un vurguladığı gibi, devlet alımları, yapılan inşaatlar, bu amaçla açılan ihaleler ve kamu ile özel bankaların verdiği krediler, Müslüman-Türk kesiminden yeni bir özel girişimci sınıfı yaratmanın araçlarına dönüştü. Koruma duvarlarının ardında özel dokuma atölyeleri, un değirmenleri ve küçük fabrikalar da büyüdü. Ama Pamuk'a göre iki kesimin ilişkisi, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Doğu Asya'da görülen, devletin özel kesimle yakın ama ona teslim olmayan bir işbirliği kurduğu düzene hiçbir zaman yaklaşmadı. Devletin kredi ve ihale dağıtımı, çoğu zaman siyasal yakınlığa göre biçimlendi.

Buhran'a başka cevaplar

Türkiye'nin yolu, dünyadaki tek örnek değildi. Buhran'la birlikte ihraç ürünlerinin fiyatları çöken pek çok tarım ülkesi, ithal edemedikleri malları kendileri üretmeye yöneldi. Latin Amerika'nın büyük ekonomilerinde de 1930'lar, yerli sanayinin koruma altında büyüdüğü yıllar oldu. Türkiye'yi bu örneklerden ayıran, sanayileşmenin öncüsünün özel sermaye değil doğrudan devlet olmasıydı. Pamuk'a göre Türkiye'nin devletçilik deneyimi, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Doğu'da, özellikle Mısır'da, devlet öncülüğünde sanayileşme girişimleri için de güçlü bir örnek oluşturdu.

Denk bütçe sürdü

Devletçilik, devletin bütçe açığı vererek ya da para basarak yatırım yapması anlamına gelmedi. 1920'lerin denk bütçe ilkesi 1930'larda da büyük ölçüde korundu. Yatırımlar vergi gelirleriyle, kamu kuruluşlarının kârlarıyla ve Sovyet ve İngiliz kredileri gibi sınırlı dış kaynaklarla finanse edildi. Bu tercih, 1930'ların Türkiye'sini Buhran'a karşı harcamalarını genişleten ülkelerden ayırır ve devlet yatırımlarının ölçeğini sınırlayan etkenlerden biri oldu.

Dönemin mirası

1930'ların devletçiliği, Türkiye'de sanayinin kurumsal temellerini attı. Kamu iktisadi teşebbüsleri, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra da onlarca yıl ekonomide ağırlıklı bir yer tuttu ve özel kesimin sonraki büyümesi için bir altyapı ve yetişmiş bir işgücü sağladı. Aynı zamanda bu kuruluşların verimliliği, fiyatlandırması ve siyasal müdahaleye açıklığı, sonraki on yıllarda sürekli eleştiri konusu oldu. Miras, bir sanayi temeli olduğu kadar süregelen bir tartışmadır.

Dönemi okumanın sınırları

1930'ların verileri 1920'lerinkinden daha güvenilir olsa da, milli gelir serisi yine sonradan kurulmuş tahminlere dayanır. Devletçiliğin etkisini Buhran'dan sonra dünya ekonomisinin toparlanmasının etkisinden ayırmak da zordur. Devletçilik uygulanmasaydı sanayinin nasıl gelişeceğini bilmiyoruz; özel kesimin koruma altında ne kadar yatırım yapacağı sorusu, farklı görüşlerin farklı cevaplar verdiği bir sorudur. Bu yüzden dönemin değerlendirmesi, rakamların yanında bu karşı olgusal sorunun nasıl cevaplandığına da bağlıdır.

Uygulama

Özet kartı

1. Büyük Buhran tarım ürünlerinin fiyatlarını çökertti; TÜİK serisinden hesaplanan fiyat düzeyi 1929–1933 arasında yaklaşık yüzde 52 düştü ve borçlu köylülerin yükü neredeyse ikiye katlandı.
2. Hükümet kambiyo denetimi, ithalat kotaları, yüksek gümrük vergileri ve kliring anlaşmalarıyla dış ticareti yeniden düzenledi; dış ticaret fazla vermeye başladı, dışa açıklık azaldı ve Almanya en büyük ortak oldu.
3. Devletçilik, özel mülkiyeti kaldırmadan devletin fabrika kuran ve işleten bir aktöre dönüşmesiydi; Sümerbank, Etibank ve 1934 Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile dokuma, kâğıt, cam ve demir çelik fabrikaları kuruldu.
4. Sanayi 1929–1939 arasında yılda yaklaşık yüzde 11 büyüdü ve payı yüzde 9,1'den yüzde 15,5'e çıktı; ama başlangıçta küçük olduğu için on yıllık büyümenin ancak dörtte birini sağladı.
5. Destekçiler devletçiliğin sanayileşmeyi başlattığını ve kalıcı beceriler bıraktığını vurgular; eleştirmenler kamu yatırımlarının büyük kısmının ulaşıma gittiğini, sanayiye ayrılan payın küçük kaldığını ve bedelin kısmen köylüye yüklendiğini hatırlatır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) İthalat kotası ile gümrük vergisi arasındaki fark nedir? Hangisi yerli üreticiye daha kesin bir koruma sağlar?
2. (Çıktı 2) Büyük Buhran, Türkiye'nin 1920'lerdeki özel girişime dayanan modelini hangi kanallardan sarstı?
3. (Çıktı 3) Bir yıl cari fiyatlarla 200, sabit fiyatlarla 400 olan bir büyüklük, dört yıl sonra cari fiyatlarla 120, sabit fiyatlarla 420 olmuştur. Fiyat düzeyi yüzde kaç değişmiştir?
4. (Çıktı 3) Bir ekonomide on yıllık toplam artış 1.000 birimdir. Sanayi 150'den 450'ye, tarım 1.000'den 1.300'e, hizmetler 850'den 1.250'ye çıkmıştır. Her sektörün toplam artıştaki payını hesapla.
5. (Çıktı 2) Kliring anlaşmaları döviz kıtlığı çeken bir ülkeye ne sağlar, hangi riski doğurur?
6. (Çıktı 4) Bir öğrenci, «Devletçilik başarılıydı; Türkiye'de sanayiyi başlattı» diyor. Bir başkası, «Devletçilik abartılıyor; kaynakların çoğu demiryoluna gitti ve bedeli köylü ödedi» diyor. İki görüşü dersteki verilerle değerlendir.

Cevaplar

1. Gümrük vergisi ithal malın fiyatını artırır, ama ithalatçı vergiyi ödemeye razı olduğu sürece istediği kadar ithalat yapabilir. Kota ise ithal edilebilecek miktarı doğrudan sınırlar; sınıra ulaşıldığında fiyat ne olursa olsun daha fazla ithalat yapılamaz. Bu yüzden kota, yerli üreticiye rekabetin üst sınırını kesin olarak bildiren daha kesin bir koruma sağlar.
2. Buhran, tarım ürünlerinin fiyatlarını sanayi ürünlerine göre çok daha sert düşürerek ticaret hadlerini bozdu ve ihracat gelirlerini eritti. Döviz kıtlığı, ithalata dayalı üretimi ve tüketimi zorlaştırdı. Fiyatların çöküşü borçluların yükünü artırdı ve özel kesimin yatırım yapma gücünü ve isteğini azalttı. Aynı dönemde Osmanlı borçlarının taksitleri de döviz ihtiyacını artırıyordu.
3. İlk yıl fiyat düzeyi göstergesi 200 / 400 = 0,50'dir. Dört yıl sonra 120 / 420 ≈ 0,286'dır. Oran 0,286 / 0,50 ≈ 0,57 olduğundan fiyat düzeyi yaklaşık yüzde 43 düşmüştür.
4. Sanayinin artışı 450 − 150 = 300, tarımınki 1.300 − 1.000 = 300, hizmetlerinki 1.250 − 850 = 400 birimdir; toplam 1.000'dir. Paylar sırasıyla yüzde 30, yüzde 30 ve yüzde 40'tır. Sanayi üç katına çıkmasına rağmen toplam artışın ancak yüzde 30'unu sağlamıştır, çünkü başlangıçta küçüktür.
5. Kliring, iki ülkenin döviz kullanmadan karşılıklı ticaret yapmasını sağlar; döviz sıkıntısı çeken bir ülke ihracatını sürdürebilir ve karşılığında ithalat yapabilir. Ama alacaklar yalnızca o ülkeden ithalatla kullanılabildiği için, ülke ticaretini tek bir ortağa bağımlı hâle getirebilir. Türkiye'nin 1930'ların sonunda dış ticaretinin yarısına yakınını Almanya ile yapması, bu riskin bir örneğidir.
6. Birinci görüş, sanayinin 1929–1939 arasında yılda yaklaşık yüzde 11 büyümesi, payının yüzde 9,1'den yüzde 15,5'e çıkması, dokumada ithalatın payının yüzde 60'tan yüzde 20'ye inmesi ve Pamuk'un vurguladığı kalıcı işçi ve yönetici becerileriyle desteklenir. İkinci görüş, Pamuk'un kamu yatırımlarının yarısına yakınının ulaşıma gittiği ve sanayinin GSYH'nin yüzde 1'i civarında kaynak aldığı bulgusuyla ve tarımdan sanayiye kaynak aktarıldığını savunan yazarlarla desteklenir. Değerlendirme hangi soruya bakıldığına bağlıdır: devletçilik sanayileşmeyi başlatmış, ama bunu sınırlı bir kapasiteyle ve bedeli eşit dağılmayan bir biçimde yapmıştır. Karşı olgusal soru, yani devletçilik olmadan ne olacağı, iki görüşün de kesin olarak cevaplayamadığı sorudur.

İleri okuma

• İlhan Tekeli ve Selim İlkin (1977). 1929 Dünya Buhranında Türkiye'nin İktisadi Politika Arayışları. Orta Doğu Teknik Üniversitesi. Buhran karşısında Türkiye'nin politika tercihlerinin belgelere dayalı incelemesi.
• İlhan Tekeli ve Selim İlkin (1982). Uygulamaya Geçerken Türkiye'de Devletçiliğin Oluşumu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi. Devletçiliğin kurumlarının ve ilk sanayi planının nasıl biçimlendiğini belgelerle anlatır.
• Faruk Birtek (1985). «The rise and fall of etatism in Turkey, 1932–1950: The uncertain road in the restructuring of a semiperipheral economy», Review (Fernand Braudel Center) 8(3). Devletçiliği siyasal bir cevap olarak okuyan çalışma.
• Yahya S. Tezel, Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (Yurt, 1986). Devletçilik yıllarındaki kamu yatırımlarını ve sanayiyi rakamlarla döken kapsamlı çalışma.

Sonraki derse köprü

Savaş yılları, devletçiliğin ikinci planını yarıda bıraktı ve ekonomiyi bir savaş ekonomisine dönüştürdü. Savaştan sonra hem dünyadaki güç dengesi hem de ülke içindeki siyaset değişti; tek parti döneminden çok partili hayata geçildi ve 1950'de iktidara gelen yeni hükümet, devletin öncülük ettiği sanayileşme yerine tarımı ve özel girişimi öne çıkaran bir strateji benimsedi. Bu strateji bir dış ödemeler kriziyle sonuçlandı ve 1960'tan sonra ekonomi, beş yıllık kalkınma planları ve ithalatın yerini yerli üretimin almasını hedefleyen bir sanayileşme stratejisi etrafında yeniden örgütlendi. Sıradaki ders, 1950–1980 arasındaki planlı kalkınma ve ithal ikamesi dönemini ele alıyor: plan kimin için bağlayıcıydı ve korumanın ardında hangi sanayiler büyüdü?