Fizyokratlar

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Fizyokrasiyi, net ürünü, kısır sınıfı, ekonomik tabloyu, tek vergiyi ve ahlaki ekonomiyi tanımlar.
• Anlama — Fizyokratların zenginliğin yalnızca topraktan doğduğunu neden savunduğunu ve bu görüşün merkantilizmden nasıl ayrıldığını açıklar.
• Uygulama — Quesnay'nin 1766 formülündeki üç sınıf arasındaki para ve mal akımlarını izler ve her sınıfın gelir ve harcamasının dengelendiğini gösterir.
• Değerlendirme — Tahıl ticaretinin serbestleştirilmesi tartışmasını, fizyokratların savunusu ile halkın geçim güvencesini öne çıkaran eleştiriler arasında değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir ekonominin bütününü tek bir sayfada görmek mümkün mü? Bugün iktisatçılar, hanelerin firmalara emek sattığı, firmaların hanelere mal sattığı, paranın bu iki grup arasında durmadan döndüğü şemalar çizer. Ülkelerin milli gelir hesapları, bir yıl içinde üretilen, dağıtılan ve harcanan değeri birbirine bağlayan tablolarla tutulur. Bu düşünce biçiminin, yani ekonomiyi birbirine bağlı akımlardan oluşan bir bütün olarak görmenin, on sekizinci yüzyılda Fransız sarayında çalışan bir hekime kadar uzanan bir geçmişi vardır.

Önceki derste merkantilistlerin zenginliği ticaretle kazanılan madenlerde aradığını gördük. Fransa'da, yüzyılın ortalarında, bir düşünür topluluğu bu görüşe kökten karşı çıktı. Onlara göre para, zenginliğin kendisi değil, yalnızca dolaşım aracıydı; gerçek zenginlik, topraktan her yıl yeniden doğan ürünlerdi. Ticaret ve imalat bu ürünlerin biçimini ve yerini değiştiriyordu, ama yeni bir değer yaratmıyordu.

Bu ders, fizyokrat adıyla anılan bu düşünürleri, ekonomiyi bir tabloda gösterme girişimlerini ve fikirlerinin uygulamaya konduğunda neler yaşandığını ele alıyor. Fizyokratların serbest ticaret savunusu, ekmeğin fiyatı yükseldiğinde sokaklarda sert bir sınavdan geçti.

Hikâye — Kan dolaşımı gibi bir ekonomi

François Quesnay, mütevazı bir taşra ailesinden gelmiş, cerrahlıktan başlayarak Fransa'nın en tanınmış hekimlerinden biri olmuştu. 1749'dan itibaren kralın gözdesi Madame de Pompadour'un, daha sonra da kralın hekimi olarak Versailles sarayında yaşadı. Bir hekim olarak kan dolaşımını ve vücudun kendini yenileme düzenini iyi tanıyordu. Altmış yaşını geçtiğinde ilgisini tarım ve ekonomiye çevirdi ve 1750'lerin ortasında büyük Fransız Ansiklopedisi için çiftçiler ve tahıl üzerine maddeler yazdı.

1758'de Quesnay, sarayda birkaç kopya bastırdığı tuhaf bir tablo hazırladı. Tabloda üç sütun vardı: toprağı işleyen çiftçiler, toprak sahipleri ve zanaatkârlarla tüccarlar. Aralarında zikzak çizgilerle paranın ve malların bir sınıftan öbürüne nasıl aktığı gösteriliyordu. Tablonun amacı, bir yılın hasadının nasıl dağıldığını, kimin kime ne ödediğini ve ekonominin ertesi yıl aynı üretimi yeniden yapabilmesi için neyin gerektiğini göstermekti. Tıpkı vücutta kanın dolaşması gibi, ekonomide de değer dolaşıyordu.

Quesnay'nin çevresinde kısa sürede bir düşünce okulu oluştu. En ateşli taraftarlarından Mirabeau Markisi, dünyanın başından beri siyasi toplumlara istikrar kazandıran üç büyük icat olduğunu yazdı: yazı, para ve Quesnay'nin ekonomik tablosu. Bu grup kendine «ekonomistler» diyordu; sonradan, doğanın yönetimi anlamına gelen fizyokrasi kelimesinden türetilen fizyokratlar adıyla anıldılar.

Fizyokratların ana fikri, bir ekonominin doğal bir düzeni olduğu ve devletin bu düzene karışmak yerine onun işlemesine izin vermesi gerektiğiydi. Tahıl ticaretinin serbest bırakılmasını, çiftçilerin üzerindeki ağır vergilerin kaldırılmasını ve bütün vergilerin toprak sahiplerinin gelirinden alınacak tek bir vergiye dönüştürülmesini savundular.

1774'te fizyokratlarla yakın fikirlere sahip Anne Robert Jacques Turgot maliye bakanı oldu ve aynı yılın eylülünde tahıl ticaretini serbest bırakan bir ferman yayımlattı. Ama zamanlama kötüydü: 1774 hasadı zayıftı. 1775 baharında tahıl ve ekmek fiyatları yükseldi ve Paris çevresinde ve birçok bölgede halk, pazarlara ve tahıl taşıyan arabalara saldırdı. Bu olaylar «Un Savaşı» adıyla anıldı. Turgot'nun reformlarına karşı muhalefet büyüdü ve 1776 mayısında görevinden alındı.

Kavram

Bu düşünürlerin görüşlerine verilen ad, doğa ile yönetim kelimelerinden gelir.

Bu sınıflar arasındaki akımları göstermek için Quesnay bir tablo çizdi.

Fizyokratların serbest tahıl ticareti önerisine karşı çıkanların düşüncesini anlatmak için sonradan başka bir kavram kullanıldı.

Veri ve kanıt

Fizyokratların en önemli eleştirmeni aynı zamanda onların en cömert okuyucusuydu.

Serbest tahıl ticaretinin uygulamadaki sonuçları ise Turgot'dan on yıl önce de sınanmıştı.

Bu olaylar iki farklı biçimde okunur. Fizyokratların ve serbest ticaret taraftarlarının okumasına göre sorun serbestliğin kendisi değil, zamanlaması ve geçiş sürecinin yönetimiydi: uzun vadede serbest ticaret, tahılın bol olduğu yerlerden kıt olduğu yerlere akmasını sağlayacak, fiyatları dengeleyecek ve tarıma yatırımı teşvik edecekti. Eleştirel okumaya göre ise ekmeğin halkın temel gıdası olduğu bir toplumda, kıtlık zamanında fiyatların serbestçe yükselmesi, yoksulların hayatını tehdit ediyordu; halkın adil fiyat ve yerel ihtiyacın önceliği beklentisi, Thompson'ın deyişiyle bir ahlaki ekonomiye dayanıyordu. Kaplan'ın çalışması, Fransa'da tahıl politikasının yüzyıl boyunca bu iki ilke arasında gidip geldiğini gösterir.

Neden önemli?

Fizyokratlar, iktisat düşüncesine üç kalıcı katkı yaptı. Birincisi, zenginliği bir stok değil, her yıl yeniden üretilen bir akım olarak düşündüler; bugünkü milli gelir kavramı bu düşünceye dayanır. İkincisi, ekonomiyi birbirine bağlı sınıflar ve sektörler arasındaki akımlardan oluşan bir bütün olarak gösterdiler; bugünkü girdi-çıktı tabloları ve milli gelir hesapları bu fikrin çok daha gelişmiş biçimleridir. Üçüncüsü, ekonominin kendi doğal düzeni olduğu ve devletin bu düzene gereksiz yere müdahale etmemesi gerektiği fikrini sistemli biçimde savundular; bu fikir, klasik iktisadın ve liberal ekonomi politikalarının temellerinden biri oldu.

Fizyokratların hikâyesi, iyi niyetli bir iktisat politikasının bile uygulamada ağır sonuçlar doğurabileceğini de gösterir. Temel gıda fiyatlarının serbest bırakılması, bugün de birçok ülkede sert tartışmalara ve toplumsal tepkilere yol açıyor. Türkiye'de de ekmek, un ve temel gıda fiyatlarına yönelik düzenlemeler, verimlilik ile geçim güvencesi arasındaki bu eski gerilimi yeniden gündeme getirir. Fizyokratlarla eleştirmenleri arasındaki tartışma, iki yüz elli yıl sonra hâlâ güncel bir sorudur.

Model

Merkantilizme karşı

Fizyokratlar, merkantilizmin zenginlik anlayışını tersine çevirdi. Merkantilistler için zenginlik bir stoktu: bir ülkenin kasasında biriken altın ve gümüş. Fizyokratlar için ise zenginlik her yıl yeniden üretilen bir akımdı: tarladan kalkan ürünler. Merkantilistler imalatı ve dış ticareti korumaya çalışırken, fizyokratlar tarımı ekonominin tek gerçek üretken sektörü saydı. Merkantilistler devletin ticareti yönlendirmesini savunurken, fizyokratlar ekonominin doğal düzenine müdahale edilmemesini istedi. Bu karşıtlık, fizyokratları merkantilizme karşı ilk sistemli iktisat okulu yapar.

Neden yalnızca toprak?

Fizyokratların tarımı tek üretken sektör sayması, kendi dönemlerinin gözlemlerine dayanıyordu. Bir çiftçi bir ölçek buğday eker ve hasatta birkaç ölçek buğday kaldırır; tohum ve çiftçinin geçimi karşılandıktan sonra bir fazla kalır. Fizyokratlar bu fazlayı doğanın bir armağanı olarak gördü. Bir dokumacı ise ipliği kumaşa çevirir; kumaşın değeri, ipliğin değeri ile dokumacının geçiminin toplamına eşittir ve fazla yoktur. Bu akıl yürütme, imalattaki verimlilik artışlarının ve kârın kaynağını açıklamakta zorlanıyordu; ama tarımın ağır bastığı on sekizinci yüzyıl Fransası için sezgisel olarak güçlüydü.

Üç sınıf

Quesnay toplumu üç sınıfa ayırdı. Üretken sınıf, toprağı kiralayıp işleyen çiftçilerdir; yıllık avanslarla tohum, işçi ve hayvan için harcama yapar ve hasadı üretir. Toprak sahipleri sınıfı, toprağın mülkiyetini elinde tutan soylular, kilise ve kraldır; çiftçilerden net ürünü rant olarak alır. Kısır sınıf, zanaatkârlar, imalatçılar ve tüccarlardır; tarımdan hammadde ve gıda alır, mamul mal satar. Bu sınıflandırma, bugünkü sektör ayrımlarından farklı olarak, hem iktisadi hem toplumsal bir ayrımdı: her sınıfın ekonomideki yeri, mülkiyet ilişkileriyle belirleniyordu.

Avanslar ve sermaye

Quesnay, tarımın üretken olabilmesi için önceden yapılması gereken harcamalara avans adını verdi. İlk avanslar, çiftlik hayvanları, aletler ve binalar gibi uzun ömürlü yatırımlardır. Yıllık avanslar ise her yıl tohum, işçilik ve yem için yapılan harcamalardır. Quesnay'ye göre büyük ve iyi donanımlı çiftlikler, küçük ve yoksul çiftliklerden çok daha fazla net ürün üretiyordu; bu yüzden tarıma sermaye yatırımını teşvik etmek gerekiyordu. Bu, sermayenin üretimdeki rolünü sistemli biçimde tartışan ilk yaklaşımlardan biridir ve sonraki klasik iktisatçıların sermaye birikimi kavramına zemin hazırlar.

Çözümlü örnek — Tablonun bir yılı

Quesnay'nin 1766'da yayımladığı formüldeki rakamlarla bir yılın akımlarını izleyelim; tutarlar milyar livredir.

Başlangıç ve harcamalar. Üretken sınıfın yıllık avansları 2, ilk avansları bunun yaklaşık beş katıdır ve bu avanslarla yılda 5 değerinde ürün elde edilir. Toprak sahipleri bir önceki yıldan 2 para rant almıştır; bunun 1'ini üretken sınıftan gıda almaya, 1'ini kısır sınıftan mamul mal almaya harcar. Kısır sınıfın avansları 1'dir; toprak sahiplerinden aldığı 1 ile üretken sınıftan gıda, avansı olan 1 ile de hammadde alır. Üretken sınıf böylece toprak sahiplerinden 1, kısır sınıftan 2, toplam 3 para almış olur; bunun 2'sini ertesi yılın rantı olarak toprak sahiplerine öder, 1'ini kısır sınıftan araç ve mamul mal almaya harcar.

Denge. Üretken sınıfın 5'lik ürününün 3'ü satılmış, 2'si yıllık avansların yenilenmesi için çiftlikte kalmıştır. Kısır sınıf 2'lik mal satmış, 2'lik hammadde ve gıda almıştır. Toprak sahipleri 2 harcamış ve ertesi yıl için yeniden 2 rant almıştır. Her sınıfın gelir ve harcaması dengelenir ve ekonomi ertesi yıl aynı üretimi tekrarlayabilir.

Yorum. Tablonun asıl mesajı, net ürünün yani 2'lik rantın ekonominin büyüklüğünü belirlediğidir. Toprak sahipleri gelirlerini gıda yerine lüks mamul mallara kaydırırsa ya da vergiler çiftçinin avanslarını eritirse, üretken sınıfın avansları azalır ve ertesi yılın ürünü küçülür. Tablo, bir harcama kararının bütün ekonomiye nasıl yayıldığını göstermeye çalışır. Rakamların kendisi gözleme değil varsayıma dayanır; önemli olan, bir sınıfın gelirinin öbür sınıfların harcamasından geldiği ve bütün akımların birbirini tamamladığı bir sistemi bir bakışta görünür kılmasıdır.

Para, faiz ve avansların getirisi

Fizyokratlar için para, zenginliğin kendisi değil, ürünlerin dolaşımını sağlayan bir araçtı. Paranın dolaşımdan çekilip biriktirilmesi, tablodaki akımları kesen ve üretimi küçülten bir davranış olarak görüldü. Quesnay'nin formülünde üretken sınıfın ilk avansları, yıllık avansların yaklaşık beş katıdır ve bu sermaye için yıllık yüzde on oranında bir faiz, yani 1 milyar livre hesaplanır. Bu faiz, çiftçinin aletlerinin ve hayvanlarının yıpranmasını karşılamak ve beklenmedik kayıplara karşı bir yedek oluşturmak için gerekliydi. Quesnay böylece, sermayenin korunması ve yenilenmesi için üretimden bir pay ayrılması gerektiğini, yani bugünkü amortisman fikrinin bir ilk biçimini, tablosuna yerleştirmiş oldu.

Ranttan klasik iktisada

Fizyokratların net ürün kavramı, sonraki iktisatçıların rant tartışmalarının başlangıç noktalarından biri oldu. Fizyokratlar için rant, doğanın cömertliğinin bir sonucuydu: toprak, üzerine yapılan harcamadan fazlasını veriyordu. Klasik iktisatçılar ise rantı farklı biçimde açıkladı. Kursun ilerleyen bir dersinde göreceğimiz gibi, David Ricardo rantı doğanın cömertliğine değil, toprakların verimliliği arasındaki farka ve nüfus arttıkça daha verimsiz toprakların işlenmek zorunda kalınmasına bağladı. Aynı kavram, iki farklı açıklamayla iktisat düşüncesinde yaşamayı sürdürdü ve toprak sahiplerinin payı tartışması, on dokuzuncu yüzyıl İngiltere'sinde tahıl yasaları üzerine sert bir siyasi kavgaya dönüştü.

Tek verginin mantığı

Fizyokratlara göre net ürün, ekonomideki tek gerçek fazladır. Başka bir sınıfa konan her vergi, sonunda bu fazladan ödenmek zorundadır. Çiftçiye konan bir vergi avansları azaltır ve gelecekteki ürünü düşürür; zanaatkâra konan bir vergi mamul malların fiyatını yükseltir ve sonunda toprak sahiplerinin harcamasına yansır. Bu yüzden vergiyi dolambaçsız biçimde doğrudan net ürünü alan toprak sahiplerinden almak en verimli yoldur. Bu öneri, vergi yükünün sonunda kime düştüğü, yani vergi yansıması sorusunun ilk sistemli tartışmalarından biridir. Soylu toprak sahiplerinin vergi muafiyetleriyle çatıştığı için siyasi olarak da patlayıcıydı.

Büyük çiftlik ve küçük çiftlik

Quesnay'nin Ansiklopedi için yazdığı maddelerde, iki tür tarımı karşılaştırdı. Kuzey Fransa'nın bazı bölgelerinde, sermayesi olan kiracı çiftçiler geniş toprakları atlarla ve iyi araçlarla işliyordu. Ülkenin büyük kısmında ise yoksul ortakçılar küçük parçaları öküzlerle ve yetersiz araçlarla işliyordu. Quesnay'ye göre birinci tür tarım, aynı toprak üzerinde çok daha fazla net ürün üretiyordu. Fransa'nın yoksulluğunun bir nedeni, tarıma yeterli sermaye yatırılmaması ve çiftçilerin ağır vergiler, angaryalar ve tahıl ticareti üzerindeki kısıtlamalar yüzünden sermaye biriktirememesiydi. Bu gözlem, fizyokratların politika önerilerinin temelini oluşturdu.

Harcamanın yönü ve ekonominin büyüklüğü

Quesnay'nin tablosu, toprak sahiplerinin gelirlerini nasıl harcadığının ekonominin büyüklüğünü etkilediğini gösteriyordu. Toprak sahipleri gelirlerini tarım ürünlerine harcadıkça, çiftçilerin avansları korunuyor ve üretim sürüyordu. Lüks mamul mallara ya da yabancı mallara aşırı harcama yapıldığında, çiftçilere dönen para azalıyor, avanslar eriyor ve her yıl biraz daha küçük bir hasat elde ediliyordu. Quesnay, tablonun farklı versiyonlarında bu küçülme sürecini göstermeye çalıştı. Harcama kararlarının üretimi etkilediği fikri, çok farklı bir çerçevede, yirminci yüzyılda Keynes'in toplam talep analizinde yeniden karşımıza çıkacaktı.

Doğal düzen ve serbestlik

Fizyokratlar, toplumun da tıpkı doğa gibi kendi doğal yasalarına sahip olduğunu ve iyi bir yönetimin bu yasaları keşfedip onlara uyması gerektiğini düşünüyordu. Tahıl ticaretinin serbestliği, loncaların kaldırılması ve iç gümrüklerin kaldırılması bu doğal düzene uygun politikalar olarak görüldü. Serbest ticaret sloganı olarak bilinen bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler ifadesi, fizyokratlarla aynı çevrede yaşayan yönetici Vincent de Gournay'ye atfedilir. Ama fizyokratların serbestlik anlayışı, güçlü bir hükümdarın bu doğal düzeni uygulatmasını da içeriyordu; bu yüzden onların siyasi görüşü, bugünkü liberal demokrasiden farklıydı.

Yasal despotizm

Fizyokratların siyasi görüşleri, iktisadi görüşleri kadar radikal değildi. Doğal düzenin yasalarının akılla bilinebileceğini ve bu yasaları uygulayacak güçlü bir hükümdarın en iyi yönetim biçimi olduğunu savundular. Fizyokratlardan Le Mercier de la Rivière, 1767'de yayımladığı eserde bu anlayışı yasal despotizm adıyla anlattı: hükümdarın gücü mutlak olmalı, ama bu güç keyfi değil, doğal düzenin yasalarına bağlı olmalıydı. Bu görüş, fizyokratların serbest ticaret savunusunun demokratik bir siyasi program olmadığını gösterir. Serbestlik, halkın katılımıyla değil, aydınlanmış bir yönetimin kararıyla sağlanacaktı.

Tek verginin sonraki yankıları

Fizyokratların tek vergi fikri, farklı bir biçimde yeniden doğdu. On dokuzuncu yüzyılın sonunda Amerikalı yazar Henry George, 1879'da yayımladığı kitabında, toprağın değerinin toplumun ortak çabasıyla arttığını ve bu değer artışının vergilendirilmesi gerektiğini savundu; onun önerisi de tek vergi adıyla anıldı. George'un gerekçesi fizyokratlardan farklıydı: toprağı tek üretken kaynak saymıyordu, ama toprak değerinin sahibinin emeğinden değil, çevresindeki gelişmeden kaynaklandığını düşünüyordu. Toprak değeri vergisi, bugün de birçok iktisatçı tarafından, üretimi az bozan bir vergi türü olarak tartışılmaktadır.

Tablo ile milli gelir hesapları

Quesnay'nin tablosunda her sınıfın geliri başka bir sınıfın harcamasıdır ve bütün akımlar yılın sonunda dengelenir. Bugünkü milli gelir hesapları da aynı ilkeye dayanır: bir ülkede bir yılda üretilen değer, o yıl elde edilen gelirlere ve yapılan harcamalara eşittir. Üretim, gelir ve harcama yaklaşımlarıyla hesaplanan milli gelirin birbirini tutması, bu muhasebe özdeşliğinin sonucudur. Quesnay'nin tablosu, bu özdeşliği sistemli bir hesap olarak gösteren ilk girişimlerden biridir; ama onun ölçtüğü üretim, yalnızca tarımın net ürünüyle sınırlıydı.

Tablonun mirası

Quesnay'nin tablosu, sonraki iktisatçılar için güçlü bir ilham kaynağı oldu. Karl Marx, sermayenin dolaşımı ve yeniden üretimi üzerine yazarken Quesnay'nin tablosunu bir başlangıç noktası olarak kullandı. Yirminci yüzyılda Wassily Leontief'in girdi-çıktı tabloları, bir ekonominin sektörleri arasındaki akımları sayılarla gösterme fikrini çok daha ayrıntılı biçimde geliştirdi; daha önceki bir kursta bu tabloları doğrusal denklem sistemleriyle çözmüştük. Bugünkü milli gelir hesapları da, üretim, gelir ve harcamanın birbirine eşit olduğu bir akımlar sistemi olarak kurulur. Quesnay'nin zikzakları, bu düşünce biçiminin ilk taslağıydı.

Fizyokratların sınırları

Fizyokratların tarımı tek üretken sektör sayması, kısa sürede ciddi bir zayıflık olarak görüldü. İmalattaki işbölümünün ve makinelerin verimliliği artırdığı, sanayi devriminin başladığı bir dönemde, imalatın net ürün yaratmadığı iddiası savunulamaz hâle geldi. Fizyokratların doğal düzen anlayışı, toplumsal kurallar ve mülkiyet ilişkileri gibi tarihsel olarak değişen yapıları doğanın değişmez yasaları gibi sunuyordu. Tablonun sayıları da gözleme değil, varsayıma dayanıyordu. Yine de bu sınırlar, fizyokratların iktisat düşüncesini merkantilizmin ötesine taşıyan katkısını ortadan kaldırmaz; ekonomiyi bir akımlar sistemi olarak düşünmek, onlardan sonra iktisadın vazgeçilmez bir alışkanlığı oldu.

Smith'e giden yol

Adam Smith, 1760'ların ortasında Fransa'da bulunduğu sırada Quesnay ve Turgot ile tanıştı ve onların fikirlerini yakından inceledi. Smith, zenginliğin her yıl yeniden üretilen bir akım olduğu ve ekonomik serbestliğin bu akımı en büyük kılacağı fikrini fizyokratlarla paylaştı. Ama zenginliğin kaynağını tarımla sınırlamadı; imalat ve ticaretteki emeğin de üretken olduğunu savundu ve verimliliğin asıl kaynağını işbölümünde buldu. Fizyokratlardan klasik iktisada geçiş, üretken emeğin tanımının topraktan bütün ekonomiye genişlemesiydi. Smith'in çağdaşlarından bazılarının aktardığına göre, Quesnay 1774'te ölmeseydi, Smith büyük eserini ona ithaf etmeyi düşünüyordu. Bu ayrıntı, iki düşünür arasındaki anlaşmazlıkların, ortak bir sorudan, yani bir ulusun zenginliğinin kaynağının ne olduğu sorusundan doğduğunu hatırlatır.

Uygulama

Özet kartı

1. Fizyokratlar, Quesnay'nin çevresinde toplanan Fransız düşünürler olarak zenginliğin yalnızca topraktan doğduğunu, ekonominin doğal bir düzeni olduğunu ve devletin bu düzene müdahale etmemesi gerektiğini savundu; merkantilizme karşı ilk sistemli okuldu.
2. Net ürün, tarımda bütün harcamalar karşılandıktan sonra kalan fazladır; fizyokratlar zanaatkârları ve tüccarları net ürün yaratmayan kısır sınıf saydı ve vergilerin yalnızca net üründen alınmasını önerdi.
3. Quesnay'nin ekonomik tablosu, 1766 formülünde 2 milyar livrelik yıllık avansla 5 milyar livrelik ürün, 2 milyar livrelik rant ve üç sınıf arasında dengelenen akımlar gösterir; ekonomiyi bir akımlar bütünü olarak gösteren ilk sistemli girişimlerden biridir.
4. Adam Smith fizyokrat sistemi gerçeğe en yakın yaklaşım olarak nitelendirdi, ama imalatı ve ticareti kısır saymasını temel hata olarak gördü.
5. Turgot'nun 1774'te tahıl ticaretini serbestleştirmesi kötü bir hasatla çakıştı ve 1775'te Un Savaşı'na yol açtı; bu olay, serbest ticaretin verimlilik savunusu ile halkın geçim güvencesine dayanan ahlaki ekonomi arasındaki gerilimi gösterir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Fizyokratlara göre net ürün nedir ve neden yalnızca tarımda ortaya çıkar?
2. (Çıktı 2) Fizyokratların zenginlik anlayışı merkantilistlerinkinden hangi iki temel noktada ayrılır?
3. (Çıktı 3) Tablonun bu dersteki örneğinde toprak sahipleri gelirlerinin 1 yerine 1,5'ini kısır sınıftan mamul mal almaya, 0,5'ini gıdaya harcarsa, üretken sınıfın doğrudan toprak sahiplerinden aldığı para ne olur? Fizyokratlar bunun gelecek yıl için ne anlama geldiğini düşünürdü?
4. (Çıktı 2) Fizyokratlar neden vergilerin yalnızca toprak sahiplerinin net ürününden alınmasını önerdi?
5. (Çıktı 2) Adam Smith fizyokrat sistemin hangi yönünü övdü, hangi yönünü temel hata olarak gördü?
6. (Çıktı 4) Bir yorumcu, «Un Savaşı serbest ticaretin başarısız olduğunu kanıtlar» diyor. Bu görüşü fizyokratların savunusu ve ahlaki ekonomi kavramı ışığında tartış.

Cevaplar

1. Net ürün, tarımda tohum, işçilik ve öbür bütün üretim harcamaları karşılandıktan sonra kalan fazladır. Fizyokratlara göre yalnızca tarımda ortaya çıkar, çünkü toprak, doğanın katkısıyla ekilenden fazlasını verir; imalat ve ticaret ise yalnızca kullanılan malzemenin ve emeğin değerini yeniden üretir, yeni bir fazla yaratmaz.
2. Birincisi, merkantilistler zenginliği bir stok olarak, yani kıymetli madenlerde görürken fizyokratlar onu her yıl yeniden üretilen bir akım olarak gördü. İkincisi, merkantilistler imalatı ve dış ticareti korumaya ve devletin ticareti yönlendirmesine önem verirken, fizyokratlar tarımı tek üretken sektör saydı ve ekonominin doğal düzenine müdahale edilmemesini savundu.
3. Üretken sınıf toprak sahiplerinden 1 yerine 0,5 para alır. Kısır sınıfın geliri artar, ama fizyokratlara göre bu sınıf net ürün yaratmadığı için bu kayma, tarıma giden paranın azalması demektir. Üretken sınıfın avansları azalır, ertesi yılın hasadı ve net ürün küçülür. Fizyokratlar bu yüzden toprak sahiplerinin lüks mamul mallara aşırı harcamasını ekonomi için zararlı buldu.
4. Fizyokratlara göre ekonomideki tek gerçek fazla net üründür ve başka bir sınıfa konan her vergi sonunda bu fazladan ödenmek zorundadır. Çiftçiye konan vergi avansları azaltıp gelecekteki üretimi düşürür; zanaatkâra konan vergi fiyatları yükseltip toprak sahiplerinin harcamasına yansır. Vergiyi doğrudan net ürünü alan toprak sahiplerinden almak, bu dolambaçlı yolları ve verimsizlikleri önler.
5. Smith, fizyokrat sistemi zenginliği toplumun emeğiyle her yıl yeniden üretilen tüketilebilir mallar olarak tanımladığı ve tam özgürlüğü bu üretimi en büyük kılmanın koşulu saydığı için, politik ekonomi üzerine o güne kadar yayımlanmış olanlar arasında gerçeğe en yakın yaklaşım olarak övdü. Temel hatasını ise zanaatkârları, imalatçıları ve tüccarları tamamen kısır ve üretken olmayan bir sınıf olarak göstermesinde buldu.
6. Fizyokratların savunusuna göre Un Savaşı, serbest ticaretin kendisinden değil, reformun kötü bir hasatla çakışmasından ve geçişin yönetilmemesinden kaynaklandı; uzun vadede serbest ticaret tahılın kıt olduğu yerlere akmasını ve tarıma yatırımı teşvik edecekti. Ahlaki ekonomi kavramı ise ekmeğin halkın temel gıdası olduğu bir toplumda, kıtlık zamanında fiyatın serbestçe yükselmesinin yoksulların hayatını tehdit ettiğini ve halkın adil fiyat beklentisinin meşru bir dayanağı olduğunu hatırlatır. Olay bu yüzden serbest ticaretin «başarısız olduğunu» kanıtlamaz, ama bir politikanın uzun vadeli yararları ile kısa vadeli maliyetlerinin farklı insanlara düşebileceğini ve geçişin nasıl yönetildiğinin belirleyici olduğunu gösterir.

İleri okuma

• Ronald L. Meek (1962). The Economics of Physiocracy: Essays and Translations. George Allen & Unwin. Fizyokratların metinlerinin çevirileri ve tablonun ayrıntılı açıklaması.
• Steven L. Kaplan (1976). Bread, Politics and Political Economy in the Reign of Louis XV. Martinus Nijhoff. Fransa'da tahıl politikası ve serbestleştirme tartışmaları.
• E. P. Thompson (1971). «The Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century». Past & Present 50. Ahlaki ekonomi kavramının kaynağı.

Sonraki derse köprü

1760'ların ortasında Paris'te fizyokratlarla tanışan İskoç bir filozof, onların sistemini gerçeğe en yakın yaklaşım olarak görmüş ama imalatı kısır saymalarına katılmamıştı. Ona göre zenginliğin asıl kaynağı işbölümüydü ve bir iğne atölyesinde işi parçalara bölen işçiler, tek başına çalışan birinden kat kat fazla üretebilirdi. Bu filozofun kitabında bir kez geçen bir ifade, sonradan bütün piyasa ekonomisinin simgesi hâline geldi: bireylerin kendi çıkarlarını izlerken, niyet etmedikleri bir amaca görünmez bir el tarafından yönlendirilmesi. Görünmez el gerçekte neyi anlatıyordu ve Smith piyasalara ne kadar güveniyordu? Sıradaki ders Adam Smith'i ele alıyor.