Merkantilizm

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Merkantilizmi, bulyonizmi, olumlu ticaret dengesini, imtiyazlı ticaret şirketini, yeniden ihracatı ve iaşeciliği tanımlar.
• Anlama — On altıncı ile on sekizinci yüzyıllar arasında Avrupa devletlerinin zenginliği neden kıymetli madenlerle ve ticaret fazlasıyla ilişkilendirdiğini açıklar.
• Uygulama — Thomas Mun'un gümüş ihracatını savunan akıl yürütmesini ve merkantilist ticaret hesabını basit bir sayısal örnekle kurar.
• Değerlendirme — Adam Smith'in merkantilizm eleştirisini ve Keynes'in merkantilistlerde bulduğu «bilimsel doğruluk payını» karşılaştırarak değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bugün bile bir ülkenin dış ticaret fazlası çoğu zaman bir başarı, açığı ise bir başarısızlık gibi sunulur. «İhracatımız ithalatımızı aştı» başlığı, gazetelerde bir zafer haberi gibi okunur. Oysa bir ülke daha çok mal satıp daha az mal aldığında, kendi vatandaşları daha az tüketiyor da olabilir. Ticaret fazlası iyi bir şey mi, yoksa yalnızca bir muhasebe sonucu mu?

Bu soru, dört yüz yıl önce Avrupa'nın yeni ulus devletlerinde tartışmanın merkezindeydi. On altıncı yüzyıldan itibaren İngiltere, Fransa, Hollanda ve İspanya, deniz aşırı ticaret yolları, sömürgeler ve savaşlar için birbirleriyle yarışıyordu. Ordulara, donanmalara ve memurlara para ödemek gerekiyordu. Hükümdarlar ve danışmanları için devletin gücü ile ülkenin altın ve gümüş stoku arasında doğrudan bir bağ vardı.

Bu ders, sonradan merkantilizm adıyla anılan bu düşünce ve politikalar bütününü ele alıyor. Merkantilizm tek bir okul değildi; farklı ülkelerde, farklı tüccarların ve devlet adamlarının yazdığı broşürlerden ve uyguladığı politikalardan oluşuyordu. Ortak soruları ise basitti: bir ülke nasıl zenginleşir ve bu zenginlik devleti nasıl güçlendirir?

Hikâye — Tohumu toprağa atan çiftçi

1620'lerin başında İngiltere'de sert bir tartışma yaşanıyordu. Ülkede para kıtlığından, ticaretin durgunluğundan yakınılıyordu ve birçok kişi suçluyu biliyordu: Doğu Hindistan Şirketi. Kraliçe I. Elizabeth'in 1600'de verdiği bir fermanla kurulan şirket, Asya ile ticarette tekel hakkına sahipti ve karabiber, baharat ve kumaş almak için gemilerle gümüş gönderiyordu. Eleştirmenlere göre bu, ülkenin hazinesini yabancılara taşımaktı.

Şirketin yöneticilerinden biri olan tüccar Thomas Mun, 1621'de şirketi savunan bir risale yayımladı. Mun, gençliğinde Akdeniz ticaretinde çalışmış, Levant limanlarını tanıyan deneyimli bir tüccardı. Ona göre eleştirmenler hesabın yalnızca bir yarısına bakıyordu. Evet, şirket Doğu'ya gümüş gönderiyordu; ama bu gümüşle alınan baharatın büyük kısmı İngiltere'de tüketilmiyor, Avrupa'nın başka ülkelerine çok daha yüksek fiyatlarla satılıyordu. Sonuçta ülkeye giren gümüş, çıkandan fazlaydı.

Mun bu fikri daha geniş bir çerçeveye oturtan bir kitap da yazdı. Kitap, ölümünden yıllar sonra, 1664'te oğlu tarafından yayımlandı: England's Treasure by Forraign Trade, yani «İngiltere'nin Dış Ticaretle Gelen Hazinesi». Kitabın ana kuralı açıktı: hazinemizi artırmanın olağan yolu dış ticarettir ve bunda şu kurala hep uymalıyız: her yıl yabancılara, onlardan tükettiğimizden daha fazla değerde mal satmak.

Gümüş ihracatını savunmak için Mun bir benzetme kullandı. Ekim zamanında bir çiftçiyi, iyi buğdayını toprağa saçarken görsek, onu çiftçi değil deli sanırız. Ama hasat zamanına kadar beklersek, emeğinin karşılığını bol bol aldığını görürüz. Dış ticarette paranın gönderilmesi de böyleydi: bugün çıkan gümüş, yarın daha fazlasıyla geri dönüyordu.

Mun'un kuralı, sonraki bir buçuk yüzyıl boyunca Avrupa'da ticaret politikasının temel ilkelerinden biri oldu. 1776'da Adam Smith, bu düşünce biçimine «ticaret sistemi» adını verip onu kitabının koca bir bölümünde eleştirdi. 1936'da ise John Maynard Keynes, merkantilistlerin tamamen yanılmadığını, düşüncelerinde bir bilimsel doğruluk payı olduğunu yazdı. Aynı fikirler, iki büyük iktisatçı tarafından çok farklı biçimlerde okundu.

Kavram

Bu dönemin düşünce ve politikaları, sonradan tek bir adla toplandı.

Merkantilizmin erken ve en katı biçimi, doğrudan madenlere odaklanıyordu.

Merkantilizmin çağdaşı olan Osmanlı devletinin iktisadi önceliklerini anlatmak için ise başka bir kavram kullanılır.

Veri ve kanıt

Merkantilizme yöneltilen en etkili eleştiri, Adam Smith'ten geldi; yüz altmış yıl sonra ise Keynes aynı düşünceyi farklı bir gözle okudu.

Merkantilizm, Avrupa'nın her yerinde aynı biçimde düşünülmedi; çağdaş Osmanlı devleti farklı öncelikler izledi.

Bu kaynaklar merkantilizmi iki yönden bağlamına yerleştirir. Keynes, merkantilistlerin paranın ve faizin iktisadi faaliyetteki rolünü sezgisel olarak kavradığını savundu; ama bu okuma, Keynes'in kendi teorisini destekleyen bir okumaydı ve tarihçilerin bir kısmı onu fazla cömert buldu. Genç'in çalışması ise merkantilizmin evrensel bir «normal» olmadığını, aynı yüzyıllarda başka bir büyük devletin bambaşka önceliklerle ticaret politikası izlediğini gösterir. Merkantilizmi anlamak için, onu yalnızca bir hata ya da yalnızca bir öncü olarak değil, belirli devletlerin belirli koşullardaki tercihi olarak görmek gerekir.

Neden önemli?

Merkantilist düşünce, iktisat tarihinin bir müze parçası değildir. Bugün de ticaret açıklarının bir ülkenin zayıflığı, ticaret fazlalarının ise gücü olarak sunulduğu, ithalatı kısıtlayan gümrük vergilerinin «yerli üreticiyi korumak» için savunulduğu ve ülkelerin döviz rezervlerini bir güç göstergesi olarak biriktirdiği tartışmalar sürüyor. Bu tartışmaların bir kısmı, merkantilistlerin dört yüz yıl önce sorduğu soruların yeniden sorulmasıdır.

Merkantilizm aynı zamanda iktisat biliminin doğuşunu anlamanın anahtarıdır. Adam Smith'in Ulusların Zenginliği, büyük ölçüde merkantilizme karşı yazılmış bir kitaptır; serbest ticaret, işbölümü ve piyasa fikirleri, merkantilist politikaların eleştirisiyle birlikte gelişti. Klasik iktisadı anlamak için, onun neye karşı çıktığını bilmek gerekir. Türkiye açısından ise merkantilist Avrupa ile iaşeci Osmanlı arasındaki fark, iki ekonominin sonraki yüzyıllarda neden farklı yollar izlediği üzerine süren tartışmanın bir parçasıdır.

Model

Zenginlik nedir?

Merkantilistlerin çıkış noktası, zenginliği ölçülebilir ve biriktirilebilir bir şey olarak görmekti. Kıymetli madenler bu tanıma en uygun varlıktı: dayanıklıydı, her yerde kabul görüyordu, orduların ve donanmaların masrafını karşılamaya yarıyordu. Bir ülkenin altın madenleri yoksa, bu madenlere ancak ticaret yoluyla sahip olabilirdi. Bu yüzden ticaret, bir ülkenin başka ülkelerden hazine kazanmasının yolu olarak görüldü. Bugünkü iktisat ise zenginliği bir ülkenin üretebildiği mal ve hizmetlerle, yani bir akımla ölçer; madenler bu üretimin yalnızca küçük bir kısmıdır.

Bulyonizmden ticaret dengesine

Erken merkantilist politikalar, kıymetli madenlerin ülke dışına çıkışını doğrudan yasakladı. İspanya ve Portekiz gibi ülkeler altın ve gümüş ihracatını ağır cezalarla engellemeye çalıştı. Sonraki yazarlar ise bu yasakların etkisiz olduğunu gördü: ticaret yapan tüccarlar ödemelerini bir şekilde yapıyor, kaçakçılık yaygınlaşıyordu. Mun ve çağdaşları dikkati tek tek işlemlerden toplam dengeye çevirdi. Önemli olan, bir yılın sonunda ülkeye giren ve çıkan malların değer farkıydı; bu fark olumluysa, ödemesi kıymetli madenle yapılacak ve hazine artacaktı.

Politika araçları

Merkantilist devletler olumlu bir ticaret dengesi için bir dizi araç kullandı; bu araçlar ülkeden ülkeye farklılık gösterse de ortak bir mantığı paylaşıyordu. İthal mamul mallara yüksek gümrük vergileri konuldu, hammadde ithalatı ise teşvik edildi. İmalat mallarının ihracatı desteklendi, hammadde ihracatı sınırlandırıldı. Yerli imalathanelere tekel hakları ve sübvansiyonlar verildi. Denizcilik yasaları, ticaretin yerli gemilerle yapılmasını zorunlu kıldı. Sömürgeler, ana ülkeye hammadde sağlayan ve onun mamul mallarını alan pazarlar olarak örgütlendi. Bu araçların ortak mantığı, ülke içinde katma değer yaratan faaliyetleri korumak ve dış ticaretten ülkeye net hazine akışı sağlamaktı.

Colbert'in Fransa'sı

Merkantilizmin en sistemli uygulayıcılarından biri, XIV. Louis'nin maliye bakanı Jean-Baptiste Colbert'tir. Colbert, 1660'ların başından 1683'teki ölümüne kadar Fransa'nın iktisat politikasına yön verdi. Kraliyet imalathaneleri kurdu, lüks halı, cam ve kumaş üretimini devlet desteğiyle geliştirdi, yabancı zanaatkârları Fransa'ya çekti, ithal mamul mallara yüksek gümrük vergileri koydu ve Doğu Hindistan ticareti için bir Fransız şirketi kurdu. Colbert'in politikaları imalatın gelişmesine katkıda bulundu, ama ağır vergiler, sıkı düzenlemeler ve sürekli savaşlar Fransız ekonomisine ağır bir yük getirdi. Fransızca'da devlet güdümlü sanayileşme politikaları bugün hâlâ onun adıyla anılır.

Mun'un gümüş savunması

Mun'un Doğu Hindistan Şirketi'ni savunma biçimi, merkantilist düşüncenin nasıl incelikli olabileceğini gösterir. Eleştirmenler, şirketin gönderdiği gümüşe bakıyordu. Mun ise bu gümüşle alınan malların nereye gittiğine baktı. Baharatın bir kısmı İngiltere'de tüketiliyordu; ama bu mallar başka yollardan, örneğin Levant üzerinden çok daha pahalıya alınmak zorunda kalınacaktı, dolayısıyla doğrudan ticaret bir tasarruftu. Baharatın büyük kısmı ise Avrupa'nın başka ülkelerine yeniden ihraç ediliyor ve karşılığında ülkeye daha fazla gümüş giriyordu. Mun, tek bir işlemin gümüş kaybını değil, bütün zincirin sonundaki net hazineyi ölçmeyi önerdi.

Çözümlü örnek — Karabiber zinciri

Mun'un akıl yürütmesini basit, açıklama amaçlı rakamlarla kuralım.

Hesabın kalemleri. İngiliz şirketi Doğu'ya 100 birim gümüş gönderir ve bununla karabiber alır. Karabiberin dörtte biri İngiltere'de tüketilir; bu karabiber doğrudan alınmasaydı, Levant üzerinden 60 birim gümüşe alınacaktı. Kalan dörtte üç Avrupa'nın başka ülkelerine satılır ve 210 birim gümüş getirir.

İki farklı hesap. Merkantilist hesaba göre ülkeye giren gümüş 210, çıkan 100'dür; net hazine artışı 110'dur ve ayrıca yurt içi tüketim için başka yoldan harcanacak 60 birimden tasarruf edilmiştir. Yalnızca Doğu'ya giden işleme bakan bir bulyonist ise 100 birimlik bir gümüş kaybı görür ve ticaretin yasaklanmasını ister.

Yorum. Aynı ticaret zinciri, hangi işlemlerin hesaba katıldığına göre kayıp ya da kazanç görünür. Mun'un katkısı, hesabı genişletmekti. Ama iki hesap da aynı ölçüyü kullanır: ülkeye giren ve çıkan gümüş. Hiçbiri, İngilizlerin karabiberden ne kadar fayda sağladığını ya da Avrupalı alıcıların ne kazandığını ölçmez. Adam Smith'in eleştirisi tam bu noktadan başlayacaktı.

Nüfus, emek ve ücretler

Merkantilist yazarların çoğu kalabalık bir nüfusu bir ülkenin gücünün kaynağı olarak gördü: daha çok insan, daha çok asker, daha çok işçi ve daha çok üretim demekti. Aynı yazarların bir kısmı düşük ücretleri de savundu; düşük ücretler ihraç mallarını ucuz tutacak ve yabancı pazarlarda rekabet gücü sağlayacaktı. Bu görüşe göre işçilerin yoksulluğu, ülkenin ticaret gücü için bir avantajdı. Bu yaklaşım, sonraki yüzyılda ağır eleştiriye uğradı. Adam Smith, yüksek ücretlerin işçilerin gayretini ve sağlığını artırdığını ve bir ülkenin refahının, nüfusunun büyük çoğunluğunu oluşturan çalışanların refahından ayrı düşünülemeyeceğini savundu.

Denizcilik yasaları

Merkantilist politikanın en bilinen araçlarından biri, İngiltere'nin 1651'de çıkardığı denizcilik yasasıdır. Yasa, Avrupa dışından İngiltere'ye gelen malların İngiliz gemileriyle, Avrupa'dan gelen malların ise İngiliz gemileriyle ya da malın üretildiği ülkenin gemileriyle taşınmasını şart koşuyordu. Asıl hedef, Avrupa'nın taşıma ticaretine hâkim olan Hollanda'ydı. Yasa, İngiliz gemi yapımını ve denizciliğini güçlendirdi, ama taşıma maliyetlerini de artırdı. Smith bile bu yasayı, savunmanın zenginlikten daha önemli olduğu gerekçesiyle kısmen onayladı; bu, merkantilist politikaların yalnızca iktisadi değil, askerî ve siyasi amaçlarla da değerlendirildiğini gösterir.

Ticaret ve savaş

On yedinci yüzyılda İngiltere ile Hollanda arasında, büyük ölçüde deniz ticareti ve sömürge rekabeti yüzünden birkaç savaş yaşandı. Ticaretin sıfır toplamlı görüldüğü bir dünyada, rakibin ticaret payını azaltmak kendi payını artırmanın yolu olarak düşünülüyordu. Ticaret şirketleri kendi ordularını ve donanmalarını bulunduruyor, ticaret yolları silahla korunuyordu. Bu dönemde ticaret ile güç arasındaki çizgi belirsizdi. Klasik iktisatçıların serbest ticareti savunurken ticaretin barışı destekleyeceğini de öne sürmesi, bu deneyime karşı bir tepkiydi.

İstatistiklerin doğuşu

Merkantilist düşüncenin beklenmedik bir mirası, dış ticaret istatistikleridir. Ticaret dengesini izlemek isteyen devletler, gümrük kayıtlarını düzenli olarak derlemeye başladı. İngiltere'de 1696'da ithalat ve ihracatı izlemekle görevli bir genel müfettişlik kuruldu ve ülkenin dış ticaretine dair yıllık kayıtlar tutulmaya başlandı. Bu kayıtlar, bugün iktisat tarihçilerinin o döneme ait en değerli veri kaynakları arasındadır. Ticaret dengesine duyulan ilgi, bir ülkenin iktisadi faaliyetini sayılarla izleme alışkanlığının da başlangıcı oldu.

Sıfır toplamlı bir dünya görüşü

Merkantilist düşüncenin arkasında çoğu zaman, dünyadaki zenginliğin sabit olduğu, bir ülkenin kazancının başka bir ülkenin kaybı olduğu varsayımı yatıyordu. Dünyadaki altın ve gümüş miktarı kısa vadede sınırlıysa ve zenginlik bu madenlerle ölçülüyorsa, bir ülkenin hazinesinin artması başka bir ülkeninkinin azalması demekti. Bu görüş, ticareti bir tür barışçıl savaş olarak düşünmeye yol açtı ve ticaret rekabetinin gerçek savaşlara dönüşmesinde rol oynadı. Klasik iktisatçılar ise ticaretin her iki ülkeye de kazanç sağlayabileceğini, çünkü her ülkenin daha verimli olduğu işlerde uzmanlaşabileceğini gösterecekti.

Smith'in eleştirisi

Adam Smith, Ulusların Zenginliği'nin dördüncü kitabında merkantilizmi kapsamlı biçimde eleştirdi. Birincisi, zenginlik para değil, bir ülkenin emeğinin yıllık ürünüdür; para yalnızca malların dolaşımını sağlayan bir araçtır. İkincisi, ithalatı kısıtlayan gümrük vergileri ve tekeller, belirli üreticilerin çıkarını tüketicilerin sırtından korur. Smith'in ünlü cümlesiyle, tüketim bütün üretimin tek amacıdır ve üreticinin çıkarı ancak tüketicinin çıkarını artırmak için gerektiği ölçüde gözetilmelidir. Üçüncüsü, imtiyazlı şirketler ve sömürge tekelleri, ticaretin kendiliğinden gelişmesini engeller. Smith, merkantilist sistemin, tüccarların ve imalatçıların kendi çıkarlarını ulusal çıkar olarak sunmasının bir ürünü olduğunu düşünüyordu.

Kıymetli madenlerin kendiliğinden dağılması

Merkantilist hedefin kendi içinde bir çelişkisi de vardı. Bir ülke sürekli ticaret fazlası verip altın biriktirirse, içerideki para miktarı artar ve fiyatlar yükselir. Yükselen fiyatlar ihracatı pahalılaştırır, ithalatı ucuzlatır ve fazla kendiliğinden erir. Bu mekanizmayı David Hume 1752'de anlattı; önceki bir kursta altın standardını tartışırken bu mekanizmayı ayrıntılı olarak ele almıştık. Hume'un argümanı, bir ülkenin sürekli olarak hazine biriktirmesinin uzun vadede mümkün olmadığını gösteriyordu. Merkantilistlerin bir kısmı bu etkiyi sezmişti, ama politikaları çoğu zaman onu hesaba katmadı. İspanya'nın Amerika'dan akan gümüşe rağmen neden kalıcı olarak zenginleşemediği sorusu, bu mekanizmanın tarihteki en çarpıcı örneklerinden biri olarak tartışılır; gümüş İspanya'da fiyatları yükseltmiş, ülkenin mallarını pahalılaştırmış ve sonunda ticaret yoluyla Avrupa'nın öbür ülkelerine dağılmıştı. Bir önceki kurstaki fiyat devrimi tartışması bu süreci ayrıntılı olarak ele almıştı.

Keynes'in okuması

Keynes, merkantilistlerin kendi çağlarının koşullarında akılcı bir sezgiye sahip olduğunu savundu. Kıymetli madenlere dayalı bir para sisteminde, ülkeye maden girişi para miktarını artırıyor, faiz oranlarını düşürüyor ve yatırımı ve istihdamı destekliyordu. Faiz oranını doğrudan düşürecek bir merkez bankası yoktu; olumlu ticaret dengesi, bu sonuca ulaşmanın elde bulunan tek yoluydu. Keynes'e göre merkantilistlerin faiz oranına ve işsizliğe verdikleri önem, klasik iktisatçıların gözden kaçırdığı bir gerçeği yakalıyordu. Eleştirmenler ise Keynes'in merkantilistleri, kendi teorisinin erken habercileri olarak fazla iyimser okuduğunu savundu.

İaşeci Osmanlı ile karşılaştırma

Aynı yüzyıllarda Osmanlı devleti, ithalatı teşvik edip ihracatı kısıtlayan bir politika izledi. Mehmet Genç'e göre bunun nedeni, devletin önceliğinin şehirlerin ve ordunun ihtiyacını bol ve ucuz karşılamak olmasıydı. Bir malın yurt içinde kıtlaşması, fiyatların yükselmesi ve ordunun ihtiyacının karşılanamaması, ticaret fazlasından çok daha büyük bir tehlike olarak görülüyordu. Avrupalı tüccarlara tanınan ticari imtiyazlar da bu çerçevede, malların ülkeye gelmesini kolaylaştıran araçlar olarak düşünülmüştü. İki farklı öncelik, iki farklı ticaret politikası doğurdu; bu farkın sonraki yüzyıllarda sanayileşme üzerindeki etkisi tarihçiler arasında hâlâ tartışılıyor.

Merkantilizmin mirası

Merkantilist politikalar on dokuzuncu yüzyılda serbest ticaretin yükselişiyle geriledi, ama tamamen kaybolmadı. On dokuzuncu yüzyılda Almanya'da Friedrich List, gelişmekte olan sanayilerin gümrük vergileriyle korunmasını savundu. Yirminci yüzyılda birçok ülke, ithal ikameci sanayileşme politikalarıyla benzer araçlar kullandı. Bugün de stratejik sektörlerin korunması, ihracat teşvikleri ve döviz rezervlerinin biriktirilmesi, merkantilist düşüncenin izlerini taşır. Bu araçların taşıdığı riskler de aynıdır: korunan üreticiler rekabetten uzaklaşır, alıcılar aynı malı daha yüksek fiyata öder ve kaynaklar siyasi bağlantısı güçlü sektörlere yönelir. Bu politikaların ne zaman gelişmeye yardım ettiği, ne zaman verimsizliği koruduğu, kursun ilerleyen derslerinde de karşımıza çıkacak bir sorudur.

Merkantilizmi okumanın sınırları

Merkantilizm tek bir teori değil, farklı yazarların farklı dönemlerde, farklı ülkelerde ve çoğu zaman belirli çıkarları savunmak için yazdığı metinlerin toplamıdır. Mun bir şirketi, başka yazarlar başka tüccar gruplarını savunuyordu. Bu yüzden «merkantilistler şunu düşünüyordu» diye genelleme yapmak dikkat gerektirir. İngiliz yazarlar ticaret ve denizciliğe, Fransız uygulayıcılar devlet destekli imalata, Alman ve Avusturya'daki kameralistler ise devlet maliyesine ve idareye ağırlık verdi. Bu farklı vurgular, aynı adın altında birbirinden epey ayrı politika programları doğurdu. Bir merkantilist metni okurken, yazarın hangi ülkede, hangi yıllarda ve kimin adına yazdığını sormak, metnin ne söylediğini anlamanın ilk adımıdır. Merkantilizm adı da, onu eleştiren Smith'in verdiği addan türemiştir; merkantilistlerin kendileri bir okul olduklarını düşünmüyordu. Bu dönemi anlamak için, metinleri yazarlarının amaçları ve yaşadıkları koşullarla birlikte okumak gerekir.

Uygulama

Özet kartı

1. Merkantilizm, on altıncı ile on sekizinci yüzyıllar arasında ticaret fazlası, kıymetli maden birikimi, imalatın korunması ve devletin ticareti düzenlemesiyle ülkeyi zenginleştirmeyi ve güçlendirmeyi amaçlayan düşünce ve politikalar bütünüdür.
2. Erken bulyonizm maden ihracatını yasaklamaya çalıştı; Thomas Mun ise toplam ticaret dengesine bakarak, yabancılara onlardan tükettiğimizden fazlasını satma kuralını ve gümüş ihracatının yeniden ihracatla daha fazla gümüş getirebileceğini savundu.
3. Colbert'in Fransa'sı, gümrük vergileri, kraliyet imalathaneleri ve imtiyazlı şirketlerle merkantilizmin sistemli bir uygulamasıydı; çağdaş Osmanlı ise iaşecilik ilkesiyle ithalatı teşvik edip ihracatı kısıtladı.
4. Adam Smith zenginliğin para değil emeğin yıllık ürünü olduğunu ve tüketimin üretimin tek amacı olduğunu savunarak merkantilizmi eleştirdi; Hume, sürekli maden birikiminin fiyatlar yoluyla kendiliğinden eriyeceğini gösterdi.
5. Keynes, madene dayalı para sisteminde olumlu ticaret dengesinin faizi düşürüp yatırımı artırmanın tek yolu olduğunu ve bunun merkantilizmdeki bilimsel doğruluk payı olduğunu yazdı; eleştirmenler bu okumayı fazla cömert buldu.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Bulyonizm ile Mun'un ticaret dengesi yaklaşımı arasındaki farkı açıkla.
2. (Çıktı 2) Merkantilist devletler neden hammadde ithalatını teşvik edip mamul mal ithalatını kısıtladı?
3. (Çıktı 3) Bu dersteki karabiber örneğinde yeniden ihracattan 210 yerine 150 birim gümüş elde edilseydi, merkantilist hesaba göre net hazine değişimi ne olurdu? Yurt içi tüketimdeki 60 birimlik tasarrufu da katarsan sonuç nasıl değişir?
4. (Çıktı 2) Hume'un mekanizmasına göre sürekli ticaret fazlası veren bir ülkede fiyatlara ve fazlaya ne olur?
5. (Çıktı 2) Osmanlı iaşeciliği ile Avrupa merkantilizmi ticaret politikasında hangi noktada ayrışır? Bu farkın nedeni nedir?
6. (Çıktı 4) Bir politikacı, «Merkantilistler haklıydı: ticaret fazlası vermek bir ülkeyi her zaman güçlendirir» diyor. Bu görüşü Smith ve Keynes'in değerlendirmeleri ışığında tartış.

Cevaplar

1. Bulyonizm, kıymetli madenlerin ülke dışına çıkışını doğrudan yasaklayarak hazineyi korumaya çalıştı ve tek tek işlemlerdeki maden çıkışına odaklandı. Mun ise toplam ticaret dengesine baktı: bir işlemde maden çıksa bile, bütün ticaretin sonunda ülkeye giren değer çıkandan fazlaysa hazine artar. Bu yüzden gümüş ihracatını, daha fazla gümüş getiren bir ticaret zincirinin parçası olarak savundu.
2. Hammadde ithal edip onu yurt içinde işleyerek mamul mal hâline getirmek, üretimdeki katma değeri, istihdamı ve imalat bilgisini ülke içinde tutuyordu. Mamul mal ithalatı ise bu katma değeri yabancı üreticilere bırakıyor ve ülkeden daha fazla maden çıkmasına yol açıyordu. Mamul mal ihracatı da, hammaddeye göre daha yüksek bir değerle ülkeye maden getiriyordu.
3. Ülkeye giren gümüş 150, çıkan 100 olur; net hazine artışı 50'dir. Yurt içi tüketim için Levant üzerinden harcanacak 60 birimden tasarruf edildiği de hesaba katılırsa, doğrudan ticaretin ülkeye toplam yararı merkantilist ölçüyle 110 birimdir.
4. Sürekli fazla, ülkeye maden girişine ve içerideki para miktarının artmasına yol açar. Fiyatlar yükselir, ihraç mallarının dış pazarlardaki fiyatı artar ve ithal mallar görece ucuzlar. İhracat azalır, ithalat artar ve fazla kendiliğinden erir. Bu yüzden sürekli hazine birikimi uzun vadede sürdürülemez.
5. Avrupa merkantilizmi ihracatı teşvik edip ithalatı kısıtlarken, Osmanlı iaşeciliği ithalatı hoş karşılayıp ihtiyaç duyulan malların ihracatını kısıtladı. Bunun nedeni farklı önceliklerdir: merkantilist devletler ticaret fazlası ve hazine birikimi ararken, Osmanlı devleti şehirlerin ve ordunun ihtiyacının bol ve ucuz karşılanmasını en önemli hedef olarak görüyordu.
6. Smith'e göre zenginlik para değil, emeğin yıllık ürünüdür ve üretimin amacı tüketimdir; bir ülke daha az tüketerek fazla veriyorsa, bu onun vatandaşlarını zenginleştirmez. Keynes ise madene dayalı bir para sisteminde olumlu ticaret dengesinin faizi düşürüp yatırımı ve istihdamı artırabildiğini, bunun merkantilistlerin yakaladığı bir doğruluk payı olduğunu savundu. Ama bu etki, merkez bankalarının faizi doğrudan belirlediği bugünkü sistemde aynı biçimde işlemez. «Her zaman» iddiası bu yüzden yanlıştır: ticaret fazlasının bir ülkeyi güçlendirip güçlendirmediği, fazlanın nedenine, nasıl kullanıldığına ve ekonominin koşullarına bağlıdır.

İleri okuma

• Thomas Mun (1664). England's Treasure by Forraign Trade. Merkantilist düşüncenin en bilinen metni; açık dijital arşivlerde erişilebilir.
• Adam Smith (1776). Ulusların Zenginliği, Dördüncü Kitap. Merkantilizmin klasik eleştirisi; Türkçe çevirileri mevcuttur.
• John Maynard Keynes (1936). The General Theory of Employment, Interest and Money, Bölüm 23. Merkantilizmin yeniden okunması.
• Mehmet Genç (1989). «Osmanlı İktisadi Dünya Görüşünün İlkeleri». İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi. Osmanlı ile merkantilist Avrupa'nın karşılaştırılması için temel bir makale.

Sonraki derse köprü

Merkantilistler zenginliği ticaretle kazanılan madenlerde, Smith ise emeğin yıllık ürününde gördü. Ama bu iki görüş arasında, on sekizinci yüzyılın ortasında Fransa'da bir grup düşünür üçüncü bir cevap verdi: gerçek zenginlik yalnızca topraktan doğar. Onlara göre tarım, harcanandan fazlasını üreten tek faaliyetti; imalat ve ticaret yalnızca var olanı biçim ve yer değiştirerek dolaştırıyordu. Kraliyet sarayında çalışan bir hekim, ekonomiyi insan vücudundaki kan dolaşımı gibi çizmeye çalıştı. Zenginlik topraktan mı doğar ve bir ekonominin bütün akımları tek bir tabloda gösterilebilir mi? Sıradaki ders fizyokratları ele alıyor.