Antik dünya ve İslam düşüncesinde iktisat (İbn Haldun dahil)

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Oikonomiayı, krematistiği, işbölümünü, umran ilmini, asabiyeti ve büyük boşluk tezini tanımlar.
• Anlama — Antik Yunan ve Orta Çağ İslam düşünürlerinin ev yönetimi, para, mübadele, işbölümü, fiyat ve vergi hakkındaki fikirlerini ve bu fikirlerin hangi toplumsal sorulara cevap verdiğini açıklar.
• Uygulama — İbn Haldun'un işbölümü ve şehirlerde fiyatlar hakkındaki akıl yürütmesini sayısal bir örnekle yeniden kurar.
• Değerlendirme — İktisat düşüncesi tarihinde Orta Çağ İslam düşünürlerinin yerini, «büyük boşluk» tezi ile ona yöneltilen eleştirileri karşılaştırarak değerlendirir.

Sezgi

Açılış

«Ekonomi» kelimesi Yunancadan gelir: oikos ev, nomos kural ya da yönetim demektir. İki bin dört yüz yıl önce bu kelime bir ülkenin milli gelirini ya da faiz oranlarını değil, bir çiftlik evinin nasıl yönetileceğini anlatıyordu: tarlaların nasıl ekileceği, köle ve hizmetkârların nasıl yönlendirileceği, erzakın nasıl saklanacağı. Bugün aynı kelimeyle koca ülkelerin üretimini, ticaretini ve parasını konuşuyoruz.

Bu kursta iktisat düşüncesinin tarihini izleyeceğiz: insanların üretim, mübadele, para ve refah hakkında nasıl düşündüğünü ve bu düşüncelerin zamanla nasıl bugünkü iktisadın kavramlarına dönüştüğünü. Bu tarih çoğu zaman Adam Smith'le başlatılır. Ama Smith'ten çok önce, filozoflar, hukukçular ve tarihçiler, fiyatın neden yükseldiğini, paranın ne işe yaradığını, işbölümünün neden verimli olduğunu ve vergilerin toplumu nasıl etkilediğini tartışmıştı.

Bu ilk ders, antik Yunan'dan ve Orta Çağ İslam dünyasından seçilmiş düşünürleri ele alıyor. Dersin merkezinde, on dördüncü yüzyılda Kuzey Afrika'da yaşamış bir tarihçi var: devletlerin doğup sönmesini emekle, işbölümüyle, şehirleşmeyle ve vergiyle açıklamaya çalışan İbn Haldun.

Hikâye — Bir kalede yazılan giriş

1374'te, kırklı yaşlarının başındaki İbn Haldun, uzun ve hareketli bir siyasi kariyerin ardından geri çekilmeye karar verdi. Tunus'ta doğmuş, Kuzey Afrika ve Endülüs'teki saraylarda katiplik, elçilik ve danışmanlık yapmış, bir dönem hapse de düşmüş, hanedanların yükselip düşmesine yakından tanık olmuştu. Ailesiyle birlikte bugünkü Cezayir'in Oran bölgesinde, Kal'at İbn Selame adında küçük bir yere sığındı.

Orada, dört yıla yakın bir süre, bir dünya tarihi yazmaya girişti. Ama önce bir soru onu durdurdu: tarihçiler neden bu kadar çok yanlış yazıyordu? Ona göre tarihçiler, anlattıkları olayların mümkün olup olmadığını sormadan aktarıyordu; bir ordunun sayısını, bir şehrin zenginliğini ya da bir hanedanın gücünü abartıyor, toplumların nasıl işlediğine dair bir bilgiye dayanmıyorlardı. Tarihi doğru yazmak için önce toplumu anlamak gerekiyordu.

Bu yüzden tarihinin başına uzun bir giriş yazdı. Mukaddime, yani «giriş» adıyla bilinen bu eseri 1377'de tamamladı ve sonraki yıllarda üzerinde çalışmayı sürdürdü. Mukaddime, insan topluluklarının nasıl ortaya çıktığını, göçebe ve yerleşik hayatın farkını, devletlerin nasıl kurulup nasıl çöktüğünü, şehirlerin ekonomisini, zanaatları, ticareti, fiyatları ve vergileri anlatıyordu.

Eserin ilk bölümlerinden biri, bir insanın tek başına kendi yiyeceğini bile elde edemeyeceğini anlatır. Günlük ekmeği için gereken az miktardaki buğday bile öğütülmeyi, yoğrulmayı ve pişirilmeyi gerektirir. Bu işlerin her biri için gereken araç gereç de demirci, marangoz ve çömlekçi gibi zanaatkârların emeğine muhtaçtır. İbn Haldun'un vardığı sonuç açıktır: insanlar işbirliği yaptıklarında, kendi sayılarının kat kat fazlasının ihtiyacını karşılayabilirler.

Aynı eser, emeğin kazancın kaynağı olduğunu, kıt malların fiyatının yükseldiğini ve büyük şehirlerde temel gıdalar ucuzken lüks malların ve zanaatkâr emeğinin pahalı olduğunu anlatır. Bir önceki kursta Laffer eğrisini tartışırken andığımız vergi gözlemi de buradadır: bir hanedanın başında düşük oranlarla çok vergi toplanır, sonunda ise yüksek oranlarla az vergi toplanır.

Mukaddime, yüzyıllar boyunca Osmanlı ve Arap dünyasında okundu, on dokuzuncu yüzyılda Avrupa dillerine çevrildi. Bugün İbn Haldun, iktisat ve sosyolojinin öncüleri arasında sayılır. Ama bu değerlendirmenin kendisi de bir tartışma konusudur: ona «iktisadın babası» demek, onu anlamak mı, yoksa kendi zamanından koparmak mı?

Kavram

İktisat düşüncesinin ilk kavramlarından biri, kelimenin kendisidir.

Aristoteles, ev yönetimini başka bir faaliyetten ayırdı.

Antik ve Orta Çağ düşünürlerinin ortak bir gözlemi, verimliliğin kaynağına ilişkindi.

İbn Haldun, toplumu inceleyen bilgiye bir ad verdi.

Bu bilginin merkezinde, toplulukları bir arada tutan bir bağ vardır.

Son olarak, bu tarihin nasıl anlatıldığına dair bir tartışmanın adı:

Veri ve kanıt

İbn Haldun'un iktisadi gözlemleri, Mukaddime'nin kendi metninde açıkça yer alır.

İbn Haldun ve öbür Orta Çağ İslam düşünürlerinin iktisat tarihindeki yeri ise bir tartışma konusudur.

Bu tartışmanın iki yönü vardır. Bir yanda, iktisat tarihinin uzun süre yalnızca Avrupa kaynaklarıyla yazıldığı ve İslam dünyasındaki zengin bir düşünce birikiminin görmezden gelindiği eleştirisi güçlüdür; Gazali'nin para ve takas üzerine yazdıkları ya da İbn Haldun'un işbölümü ve fiyatlar üzerine gözlemleri, bu eleştiriyi destekleyen somut örneklerdir. Öbür yanda, tarihçiler bir başka tuzağa karşı da uyarır: geçmiş düşünürleri bugünkü kavramların «öncüsü» olarak okumak, onların kendi sorularını ve bağlamlarını gözden kaçırmaya yol açabilir. İbn Haldun'u «ilk iktisatçı» diye sunmak, onun bir tarih felsefesi, bir siyaset teorisi ve bir toplum bilgisi kurmaya çalıştığını unutturabilir. Dengeli bir okuma, katkıyı tanır ve onu kendi zamanı içinde anlamaya çalışır.

Neden önemli?

İktisadi kavramların tarihini bilmek, onları daha iyi anlamayı sağlar. Bugün kullandığımız işbölümü, para, fiyat ve vergi kavramlarının arkasında, farklı toplumlarda farklı sorulara verilmiş cevaplar vardır. Aristoteles'in, para kazanmanın sınırsız bir amaç hâline gelmesine duyduğu kuşku, bugün de faiz, spekülasyon ve tüketim üzerine yapılan tartışmalarda yankılanır. İbn Haldun'un devletin büyüdükçe harcamalarının ve vergilerinin arttığı, bunun da üretimi zayıflattığı gözlemi, maliye politikası tartışmalarında hâlâ tartışılan bir sorudur.

Bu tarih, iktisadın evrensel bir bilgi birikimi olduğunu da hatırlatır. Türkiye'de iktisat öğrenen biri için, Osmanlı medreselerinde okunan ahlak kitaplarının ev yönetimi bölümleri ya da İbn Haldun'un eserinin Osmanlı tarihçileri üzerindeki etkisi, iktisat düşüncesinin yalnızca Avrupa'dan ithal edilmiş bir bilgi olmadığını gösterir. Bu kurs boyunca göreceğimiz düşünürler de birbirlerine cevap vererek, birbirlerini eleştirerek bugünkü iktisadı kurdular.

Model

Ev yönetiminden ülke ekonomisine

Antik Yunan'da iktisadi düşüncenin çerçevesi hane idi. Ksenofon'un Oikonomikos adlı diyaloğu, bir toprak sahibinin çiftliğini nasıl yöneteceğini, eşine evin düzenini nasıl öğreteceğini ve hizmetkârları nasıl yönlendireceğini anlatır. Burada amaç, bir hanenin kendi kendine yetmesi ve düzenli işlemesidir. Pazar ve para vardır, ama ikincildir. Bugünkü iktisadın merkezindeki soru, yani milyonlarca kişinin kararlarının piyasada nasıl bir araya geldiği, bu çerçevede henüz sorulmamıştır. İktisat düşüncesinin tarihi, bir anlamda, bu çerçevenin haneden şehre, şehirden devlete ve sonunda bütün bir ekonomiye genişlemesinin tarihidir.

Platon ve şehrin doğuşu

Platon, Devlet'in ikinci kitabında bir şehrin nasıl doğduğunu anlatırken işbölümünden başlar. Hiçbir insan kendi kendine yetmez; yiyecek, barınak ve giyecek için başkalarına muhtaçtır. Bu yüzden insanlar bir arada yaşar ve her biri doğal yeteneğine uygun tek bir işte çalışır: biri çiftçi, biri inşaatçı, biri dokumacı olur. Herkes yalnız kendi işine yoğunlaştığında daha çok ve daha iyi üretir; ürünler de mübadeleyle paylaşılır. Platon'un amacı bir iktisat teorisi değil, adil bir şehrin nasıl düzenleneceğini göstermekti; ama bu akıl yürütme, işbölümünü toplumun temeline yerleştiren ilk sistemli anlatımlardan biridir.

Ksenofon ve pazarın büyüklüğü

Ksenofon, Kyros'un eğitimini anlattığı eserinde dikkat çekici bir gözlem yapar: küçük kasabalarda aynı zanaatkâr kapı, yatak, saban ve masa yapmak zorundadır ve bu yüzden hiçbirini iyi yapamaz; büyük şehirlerde ise bir kişi yalnızca erkek ayakkabısı, bir başkası yalnızca kadın ayakkabısı yaparak geçinebilir. Uzmanlaşmanın derecesi, pazarın büyüklüğüne bağlıdır. Bu gözlem, yirmi yüzyıl sonra Adam Smith'in işbölümünün pazarın genişliğiyle sınırlı olduğu yolundaki ünlü önermesinde yeniden karşımıza çıkacaktır.

Aristoteles: iki tür edinme

Aristoteles, Politika'nın ilk kitabında, bir hanenin ihtiyaçlarını karşılamak için yapılan edinmeyi doğal saydı: tarım, hayvancılık ve ihtiyaç fazlasının ihtiyaç duyulan başka mallarla değiştirilmesi. Para icat edilince ise yeni bir tür edinme ortaya çıktı: yalnızca daha fazla para kazanmak için alıp satmak. Aristoteles bu ikincisini sınırsız ve doğaya aykırı buldu, çünkü ihtiyaçların bir sınırı vardır, paranın ise yoktur. En sert eleştirisini faize yöneltti: paradan para doğurmanın, paranın doğal amacı olan mübadeleyi saptırdığını düşündü. Bu görüş, Orta Çağ boyunca hem Hristiyan hem İslam düşüncesinde faiz tartışmalarını etkiledi.

Aristoteles: mübadele ve para

Nikomakhos'a Etik'in beşinci kitabında Aristoteles, bir ev yapıcısı ile bir ayakkabıcı arasındaki mübadelenin nasıl adil olabileceğini sorar. Bir ev ile bir çift ayakkabı birbirine eşit değildir; mübadele ancak aralarında bir oran kurulduğunda mümkündür. Bu oranı kuran, insanların birbirine duyduğu ihtiyaçtır; para ise bu ihtiyacın uzlaşmayla kabul edilmiş temsilcisi ve ortak ölçüsüdür. Para, doğadan değil yasadan ya da uzlaşmadan gelir ve bu yüzden değiştirilebilir. Bu tartışma, paranın bir ölçü ve mübadele aracı olarak işlevine dair ilk sistemli çözümlemelerden biridir. Aristoteles aynı bölümde paranın bir başka işlevine de değinir: şimdi ihtiyaç duyulmayan bir şeyi ileride edinebilmek için bir güvence olarak saklanabilir. Ama paranın değerinin de zaman zaman değiştiğini, yine de öbür mallardan daha istikrarlı olma eğiliminde olduğunu ekler. Değer saklama işlevine dair bu gözlem, sonraki yüzyıllarda para teorisinin temel sorularından biri olacaktır.

Gazali: takasın güçlüğü ve paranın aynası

On birinci yüzyılın ikinci yarısı ile on ikinci yüzyılın başında yaşayan Gazali, İhyâ adlı büyük eserinde paranın neden gerekli olduğunu anlattı. Takasta, elinde bir mal olan kişinin, tam o malı isteyen ve karşılığında onun istediği malı verebilecek birini bulması gerekir; bu çoğu zaman mümkün değildir ve malların birbirine oranını belirlemek de zordur. Para bu sorunu çözer. Gazali parayı, kendi rengi olmayan ama bütün renkleri yansıtan bir aynaya benzetti: paranın kendisi istenmez, bütün malların değerini gösterir. Bu yüzden parayı biriktirip saklamayı ve sahte para basmayı, paranın işlevini bozan davranışlar olarak eleştirdi.

İbn Haldun: işbirliği ve işbölümü

İbn Haldun, toplumun temelini işbirliğinde gördü. Bir insanın tek başına kendi yiyeceğini bile üretemediğini, ekmeğin arkasında birçok zanaatin emeği bulunduğunu anlattı. İnsanlar bir araya geldiğinde her biri bir işte uzmanlaşır ve toplam üretim, tek tek herkesin ihtiyacını aşar. Bu artık, toplumu basit bir geçimden daha karmaşık bir hayata taşır: zanaatlar gelişir, ticaret büyür, şehirler kurulur. Ona göre refahın kaynağı, kalabalık ve işbirliği yapan bir nüfusun emeğiydi.

İbn Haldun: emek ve kazanç

Mukaddime'nin beşinci bölümü, geçim yollarını ve kazancı ele alır. İbn Haldun'a göre insanın elde ettiği kazanç, emeğinin değeridir; emek olmadan hiçbir kazanç elde edilemez. Zanaatlerde bu açıkça görülür; ama tarım ve ticarette de, malların değerinin arkasında onları üretmek ve taşımak için harcanan emek vardır. Bu görüş, yüzyıllar sonra klasik iktisatçıların emeğe dayalı değer tartışmalarıyla karşılaştırılır. Ama İbn Haldun'un amacı bir fiyat teorisi kurmaktan çok, zenginliğin kaynağının para ya da hazine değil, emek ve üretim olduğunu göstermekti.

İbn Haldun: şehirlerde fiyatlar

İbn Haldun, büyük ve gelişmiş şehirlerde temel gıdaların ucuz, lüks malların ve zanaatkâr hizmetlerinin ise pahalı olduğunu gözlemledi. Açıklaması dört parçalıdır. Kalabalık bir şehirde çok sayıda insan tarım ve gıda üretimiyle uğraşır ve kendi ihtiyacının çok üstünde bir artık üretir; temel gıdalar bol olduğu için ucuzdur. Refah arttıkça varlıklı kesim lüks mallar ister; bu mallar kıttır ve fiyatları yükselir. Zanaatkârların hizmetine talep artar, emekleri pahalılaşır. Son olarak, şehirlerde fiyatlara gümrük ve başka vergiler de eklenir. Bu açıklama arz, talep, kıtlık ve vergi yükünü bir arada kullanır.

Hisbe ve pazar denetimi

İslam şehirlerinde pazarların düzeni, muhtesip adı verilen bir görevlinin gözetimindeydi. Muhtesip, ölçü ve tartıların doğruluğunu, malların kalitesini, hileli satışları ve karaborsacılığı denetlerdi. Bu kurum, pazarın kendi hâline bırakılmadığını, ama fiyatların da genellikle doğrudan belirlenmediğini gösterir. On dördüncü yüzyılın başında yaşayan İbn Teymiyye, hisbe üzerine yazdığı eserinde fiyatların yükselmesinin her zaman satıcıların haksızlığından kaynaklanmadığını; üretimin azalması, ithalatın düşmesi ya da talebin artması gibi nedenlerle de fiyatların değişebileceğini tartıştı. Bu, fiyatı piyasadaki koşulların bir sonucu olarak görme yönünde önemli bir adımdı.

Çözümlü örnek — İşbirliğinin artığı

İbn Haldun'un işbirliği fikrini basit bir sayısal örnekle yeniden kuralım. Rakamlar açıklama amaçlıdır.

Tek başına. Bir aile, yıllık ekmeğini tek başına üretmek isterse buğdayı eker, biçer, öğütür, hamur yoğurur, pişirir ve bütün bu işler için gereken araçları kendisi yapar. Diyelim ki bu işler yılda 1.200 saat tutar.

İşbirliğiyle. Yüz ailelik bir kasabada bazıları çiftçi, bazıları değirmenci, bazıları fırıncı, bazıları demirci ve çömlekçi olur. Her biri kendi işinde ustalaşır ve daha iyi araçlar kullanır. Aynı miktarda ekmek, aile başına yılda 400 saatlik emekle üretilebilsin.

Artık. Her aile yılda 800 saat kazanır. Yüz aile için bu, 80.000 saatlik bir emek fazlası demektir. Bu fazla, yeni zanaatlere, daha iyi evlere, ticarete ve süs eşyalarına yönelebilir.

Şehir ve fiyatlar. Kasaba büyüyüp şehre dönüştükçe gıda üretimi ihtiyacın çok üstüne çıkar ve temel gıdanın fiyatı düşer. Artan refahla lüks mallara ve zanaatkâr hizmetlerine talep artar; bunların fiyatı yükselir.

Yorum. Bu, İbn Haldun'un gözlemine bugünkü kavramlarla verilebilecek bir yorumdur: işbölümü verimliliği artırır, verimlilik artığı yaratır, artık talebin yapısını değiştirir ve fiyatlar bu değişimi izler. İbn Haldun bu mekanizmayı sayılarla değil, gözlem ve akıl yürütmeyle anlattı.

İbn Haldun: devlet, vergi ve döngü

İbn Haldun, bir hanedanın ömrünü birkaç kuşağa yayılan bir döngü olarak anlattı. Güçlü bir asabiyetle iktidara gelen grup, başlangıçta sade yaşar ve vergileri düşük tutar; bu düşük vergiler üretimi ve ticareti teşvik eder ve toplam vergi geliri yüksektir. Zamanla yöneticiler lükse alışır, harcamalar artar, vergi oranları yükseltilir ve yeni vergiler konur. Yüksek vergiler, çalışma ve ticaret isteğini kırar; vergilenen faaliyet azalır ve oranlar yükseldiği hâlde toplam gelir düşer. Devlet açığı kapatmak için ticarete bizzat girer ve tüccarlarla rekabet eder; bu da piyasayı daha da zayıflatır. Döngü, asabiyetin çözülmesi ve hanedanın çöküşüyle kapanır; yerine, daha güçlü bir dayanışmaya sahip yeni bir grup geçer ve döngü yeniden başlar.

Tarih içinde okumak

Bu düşünürleri okurken iki hatadan kaçınmak gerekir. Birincisi, onları yalnızca bugünkü iktisadın habercileri olarak görmektir; bu, onların kendi sorularını, örneğin Aristoteles'in iyi bir hayatın ne olduğu sorusunu ya da İbn Haldun'un tarihçilerin neden yanıldığı sorusunu, gözden kaçırır. İkincisi, onları yalnızca ahlak ya da din metinleri olarak görüp içlerindeki iktisadi çözümlemeyi küçümsemektir. Dengeli bir okuma, her metni kendi zamanının sorularına verilmiş bir cevap olarak ele alır ve bu cevapların bugünkü kavramlarla nerede buluştuğunu, nerede ayrıldığını ayrı ayrı gösterir.

Fikirlerin yolculuğu

Antik Yunan eserleri, dokuzuncu yüzyıldan itibaren Bağdat'ta ve başka merkezlerde Arapçaya çevrildi ve İslam dünyasındaki düşünürler tarafından şerh edildi. On ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda bu eserlerin ve şerhlerin bir kısmı, özellikle Endülüs ve Sicilya üzerinden Latinceye çevrildi ve Avrupa'daki skolastik düşünürlerin elinde yeniden işlendi. Aristoteles'in Latin dünyasında yeniden okunmasında bu çevirilerin önemli bir rolü oldu. Fikirlerin yolculuğu, iktisat düşüncesinin tek bir kültürün değil, birbirinden öğrenen birçok geleneğin ürünü olduğunu gösterir.

Osmanlı'da ahlak kitapları

Osmanlı medreselerinde okutulan ahlak kitapları, Aristoteles'ten gelen ve İslam düşünürlerinin geliştirdiği bir ayrımı izlerdi: kişinin kendini yönetmesi, hanenin yönetimi ve şehrin ya da devletin yönetimi. Hane yönetimi bölümleri gelir ve giderin dengelenmesini, tasarrufu ve israfın zararlarını anlatırdı. On altıncı yüzyılda Kınalızâde Ali Efendi'nin yazdığı Ahlâk-ı Alâî, bu geleneğin Osmanlı'da en çok okunan örneklerinden biridir ve hane yönetimine ayrılmış ayrı bir bölüm içerir. Bu kitaplar bir piyasa teorisi kurmazdı, ama bir toplumun iktisadi hayatını ahlak ve adalet ölçüleriyle düzenlemeye çalışırdı. İbn Haldun'un eseri de sonraki yüzyıllarda Osmanlı tarihçileri ve devlet adamları tarafından okundu ve devletin gerileme tartışmalarında başvurulan bir kaynak oldu.

Bugüne bakan sorular

Bu dersteki düşünürlerin sorduğu soruların bir kısmı hâlâ güncel. Para kazanmanın bir sınırı olmalı mı ve faiz adil midir? Devletin harcamaları ve vergileri hangi noktada üretimi zayıflatmaya başlar? Şehirleşme ve refah, toplumsal dayanışmayı güçlendirir mi, yoksa zayıflatır mı? Bu sorulara bugün farklı araçlarla ve verilerle cevap aranıyor, ama soruların kendisi eskidir. Kursun sonraki derslerinde, bu soruların merkantilistlerden klasiklere, marjinalistlerden Keynes'e kadar nasıl yeniden sorulduğunu ve cevaplandığını izleyeceğiz.

Bu dönemin sınırları

Antik ve Orta Çağ düşünürlerinin çözümlemeleri, bugünkü anlamda bir iktisat biliminden farklıydı. Sistemli veri, istatistik ve matematiksel modeller yoktu; gözlemler, tarih bilgisi ve akıl yürütmeyle yapılıyordu. İktisadi sorular, ahlak, hukuk ve siyasetten ayrı bir alan olarak düşünülmüyordu. Toplumun çoğunluğunu oluşturan köylülerin, kölelerin ve kadınların iktisadi hayatı, bu metinlerde çoğu zaman görünmezdi. Bu sınırlar, bu metinlerin değerini azaltmaz; onları kendi zamanının belgeleri olarak okumayı gerektirir.

Uygulama

Özet kartı

1. «Ekonomi» kelimesi Yunanca oikonomia, yani ev yönetiminden gelir; antik Yunan'da iktisadi düşüncenin çerçevesi haneydi.
2. Ksenofon uzmanlaşmanın pazarın büyüklüğüne bağlı olduğunu gözlemledi; Aristoteles doğal edinmeyi sınırsız para kazanmaktan ayırdı, parayı uzlaşmaya dayalı ortak bir ölçü olarak tanımladı ve faizi eleştirdi.
3. Gazali takasın güçlüğünü ve paranın bütün malların değerini yansıtan bir ayna olduğunu anlattı.
4. İbn Haldun 1377'de tamamladığı Mukaddime'de işbirliği ve işbölümünün artık yarattığını, emeğin kazancın kaynağı olduğunu, büyük şehirlerde temel gıdanın ucuz, lüksün pahalı olduğunu ve yüksek vergilerin geliri düşürebileceğini anlattı.
5. Schumpeter'in büyük boşluk tezi İslam dünyasındaki katkıları görmezden geldiği için eleştirildi; ama geçmiş düşünürleri bugünkü kavramların öncüsü olarak okumak da onların kendi sorularını gözden kaçırma riski taşır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Oikonomia ile krematistik arasındaki farkı Aristoteles'in görüşüne göre açıkla.
2. (Çıktı 2) Ksenofon'un büyük ve küçük şehirlerdeki zanaatkârlar üzerine gözlemi, işbölümü hakkında ne söyler?
3. (Çıktı 2) Gazali'nin paranın «ayna» olduğu benzetmesi ne anlatır? Bu benzetmeye göre para biriktirmek neden sorunludur?
4. (Çıktı 3) Bu dersteki örnekte işbirliği yapan kasabada aile başına emek 1.200 saatten 400 saate iniyor. Kasaba iki yüz aileye çıkarsa ve daha ileri uzmanlaşmayla aile başına emek 300 saate inerse toplam emek fazlası ne olur?
5. (Çıktı 2) İbn Haldun'a göre büyük şehirlerde temel gıdalar neden ucuz, lüks mallar neden pahalıdır? Dört nedeni say.
6. (Çıktı 4) Bir arkadaşın, «İbn Haldun modern iktisadın gerçek kurucusudur, Adam Smith onun fikirlerini tekrarladı» diyor. Büyük boşluk tartışmasını düşünerek bu görüşün hangi noktalarda aşırıya kaçtığını göster.

Cevaplar

1. Oikonomia, bir hanenin ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik yönetim sanatıdır ve Aristoteles'e göre doğal edinmeyi, yani tarım, hayvancılık ve ihtiyaç fazlasının mübadelesini içerir. Krematistik ise zenginlik edinme sanatıdır; Aristoteles bunun, sınırsızca para biriktirmeye yönelen biçimini doğaya aykırı saydı, çünkü ihtiyaçların sınırı vardır ama paranın yoktur.
2. Küçük şehirlerde pazar dar olduğu için bir zanaatkâr birçok farklı işi yapmak zorundadır ve hiçbirinde ustalaşamaz. Büyük şehirlerde pazar geniştir ve bir kişi tek bir işe, hatta tek bir ürün türüne odaklanarak geçinebilir. Bu, uzmanlaşmanın derecesinin pazarın büyüklüğüne bağlı olduğunu gösterir.
3. Ayna benzetmesi, paranın kendisinin istenen bir mal olmadığını, bütün malların değerini göstermeye yarayan bir ölçü olduğunu anlatır. Para dolaşımda kaldığında bu işlevi görür. Biriktirilip saklandığında, ayna işlevini yitirir ve mübadele aksar; Gazali bu yüzden para biriktirmeyi eleştirdi.
4. Aile başına tasarruf 1.200 − 300 = 900 saattir. İki yüz aile için toplam emek fazlası 200 × 900 = 180.000 saattir; yüz ailelik kasabadaki 80.000 saatin iki katından fazladır. Nüfus ve uzmanlaşma birlikte arttığında artık daha hızlı büyür.
5. Kalabalık şehirde gıda üreticileri kendi ihtiyaçlarının çok üstünde artık üretir, bu yüzden temel gıdalar bol ve ucuzdur. Refahla birlikte varlıklı kesimin lüks mallara talebi artar, bu malların arzı sınırlıdır ve fiyatları yükselir. Zanaatkârların hizmetine talep artar, emekleri pahalılaşır. Ayrıca gümrük ve diğer vergiler fiyatlara eklenir.
6. İbn Haldun'un işbölümü, emek, fiyatlar ve vergiler üzerine gözlemleri, Schumpeter'in büyük boşluk tezinin eksik olduğunu gösteren güçlü örneklerdir ve iktisat tarihinde daha fazla yer almalıdır. Ama «gerçek kurucu» ve «Smith onu tekrarladı» iddiaları kanıtsızdır: Smith'in İbn Haldun'u okuduğuna dair bir bilgi yoktur ve iki düşünür farklı sorulara cevap arıyordu. İbn Haldun bir tarih ve toplum teorisi kurmaya çalıştı; Smith ise ticari bir toplumda piyasaların nasıl işlediğini açıklamaya odaklandı. Dengeli bir değerlendirme, İbn Haldun'un katkısını tanır ama onu bugünkü bir disiplinin kurucusu olarak sunmaz.

İleri okuma

• İbn Haldun. The Muqaddimah: An Introduction to History. Çev. Franz Rosenthal, Princeton University Press, 1958. Mukaddime'nin yaygın kullanılan İngilizce çevirisi; Türkçede de birden fazla çevirisi bulunur.
• S. M. Ghazanfar (ed.) (2003). Medieval Islamic Economic Thought: Filling the Great Gap in European Economics. RoutledgeCurzon. Orta Çağ İslam düşünürlerinin iktisadi fikirleri üzerine makaleler.
• Joseph A. Schumpeter (1954). History of Economic Analysis. Oxford University Press. İktisat analizinin tarihine dair klasik ve tartışmalı bir eser.
• Aristoteles. Politika ve Nikomakhos'a Etik. Türkçe çevirileri mevcuttur. Ev yönetimi, edinme, mübadele ve para üzerine temel metinler.

Sonraki derse köprü

Aristoteles para kazanmayı sınırsız bir amaç hâline getirmekten kuşkulanıyordu; İbn Haldun ise zenginliğin kaynağını hazinelerde değil, emek ve işbirliğinde görüyordu. On altıncı yüzyıldan itibaren Avrupa'da yükselen yeni ulus devletler ise başka bir soruya odaklandı: bir ülke nasıl güçlenir? Pek çok yönetici ve yazar için cevap, ülkeye altın ve gümüş girmesini sağlamak, ithalatı kısıp ihracatı artırmak ve ticareti devletin gücü için yönlendirmekti. Zenginlik madenlerde mi, ticaret fazlasında mı, yoksa üretimde mi? Sıradaki ders merkantilizmi ele alıyor.