Vaka: Bir halka açık şirketin raporunu okumak

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Bağımsız denetçi raporunu, kilit denetim konusunu, dipnotu, ilişkili taraf işlemini, bölümlere göre raporlamayı ve faaliyet raporunu tanımlar.
• Anlama — Bir yıllık raporun bölümlerinin birbirini nasıl tamamladığını ve bir okuyucunun hangi sırayla ilerlemesi gerektiğini açıklar.
• Uygulama — Kurgusal bir gıda şirketinin raporunu bir okuma planıyla inceler; kârın kalitesini, likiditeyi, borç yapısını ve ilişkili taraf risklerini kursun araçlarıyla değerlendirir.
• Değerlendirme — Karmaşık ya da okunması zor bir raporun kötü haberi gizleme çabası mı, işin doğal karmaşıklığı mı olduğunu, kanıtları karşılaştırarak değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Borsada işlem gören bir şirketin yıllık raporu, çoğu zaman yüz sayfayı aşar. İlk sayfalarda gülümseyen yöneticiler, fabrikaların fotoğrafları ve «rekor yıl» başlıkları vardır. Ortalarda tablolar, sonlarda onlarca sayfa dipnot durur. Okuyucuların çoğu ilk sayfalarda kalır; oysa şirket hakkında en önemli bilgiler çoğu zaman sonlarda, küçük puntolarla yazılmış kısımlardadır.

Bu kurs boyunca bir mahalle fırınının tablolarını kurduk ve okuduk. Kayıt mantığını, bilançoyu, gelir tablosunu, nakit akışını, oranları, değerlemeyi ve enflasyon düzeltmesini gördük. Gerçek bir raporda bu araçların hepsi aynı anda gerekir. Ama bir de yeni bir beceri gerekir: yüzlerce sayfa içinde neye bakacağını bilmek ve bir tablodaki şüpheyi başka bir sayfadaki bilgiyle sınamak.

Bu ders kursu bir vakayla kapatıyor. Önce, halka açık bilgilerle ünlü bir şirketi sorgulayan bir gazetecinin hikâyesini, sonra kurgusal bir gıda şirketinin raporunu adım adım okuyacağız.

Hikâye — «Bu şirket parasını tam olarak nasıl kazanıyor?»

2001'in başında Enron, Amerikan borsasının en parlak yıldızlarından sayılıyordu. Hisseleri bir önceki yıl yüzde 89 getiri sağlamış, kârı yüzde 25 artmış, gelirleri iki katına çıkarak 100 milyar doları aşmıştı. Analistlerin büyük çoğunluğu hisseyi almayı öneriyordu. Hisse, son on iki ayın kârının yaklaşık 55 katından işlem görüyordu; bu, rakip bir enerji şirketinin çarpanının iki buçuk katından fazlaydı.

Fortune dergisinde çalışan genç gazeteci Bethany McLean, 5 Mart 2001 tarihli sayıda çıkan yazısına basit bir soruyla başladı: Enron parasını tam olarak nasıl kazanıyor? Kredi derecelendirme kuruluşlarının analistleri bile bu soruya cevap veremiyordu. Biri «Anlarsan bana da söyle» diye gülmüş, bir diğeri «Bir yılın var mı?» diye karşılık vermişti.

McLean'in elinde gizli belgeler yoktu; yazısını şirketin kamuya açık raporlarından çıkardığı sayılarla kurdu. Enron'un özkaynak kârlılığı, hisselerinin yüksek çarpanına rağmen yüzde 13'tü; borcu da içeren yatırılmış sermaye getirisi ise yaklaşık yüzde 7'ydi, yani çok daha az riskli devlet tahvillerinin getirisine yakındı. Şirket 2000'in ilk dokuz ayında net 3,9 milyar dolar yeni borç almış, borcunun sermayeye oranı yüzde 39'dan yüzde 50'ye çıkmıştı. Asıl işten gelen nakit 1999'da 1,6 milyar dolardan 1,2 milyar dolara düşmüş, 2000'in ilk dokuz ayında yalnızca 100 milyon dolar olmuştu. Bir dipnotta, varlık ve yatırım satışlarından elde edilen vergi öncesi kazançların 1997'de 136 milyon, 1998'de 628 milyon, 1999'da 756 milyon dolar olduğu yazıyordu.

Şirket yöneticileri eleştirileri reddetti; işlerinin anlaşılır olduğunu, soru soranların işi yeterince incelemediğini söylediler. McLean da yazısında bir sahtekârlıktan söz etmedi; yalnızca rakamların yüksek fiyatı açıklamadığını ve raporların neredeyse aşılmaz olduğunu gösterdi. Aynı yılın sonunda Enron iflas etti. Şirketin yönetim kurulunun kurduğu özel inceleme komitesinin Şubat 2002 raporu, ilişkili taraf ortaklıklarına dair açıklamaların anlaşılmaz olduğunu, işlemlerin özünü tam ve açık biçimde iletmediğini yazdı.

Hikâyenin dersi, bir raporu okumak için gizli bilgiye değil, doğru sorulara ihtiyaç olduğudur. Kâr ile nakdin ayrışması, tek seferlik kazançların tekrar tekrar ortaya çıkması, borcun sessizce büyümesi ve anlaşılmaz dipnotlar, bu kursta öğrenilen araçlarla görülebilecek işaretlerdi.

Kavram

Bir yıllık raporun güvenilirliği, dışarıdan yapılan bir denetime dayanır.

Tabloların arkasındaki ayrıntılar ayrı bir bölümde verilir.

Dipnotların en dikkatle okunması gerekenlerinden biri şudur:

Büyük şirketler farklı işleri bir arada yürütür; bu işlerin ayrı ayrı nasıl gittiği de raporlanır.

Son olarak, rakamların yöneticiler tarafından nasıl yorumlandığını anlatan metin:

Veri ve kanıt

McLean'in yazısı, bir raporun kamuya açık rakamlarla sorgulanabileceğinin en bilinen örneklerinden biridir.

Raporların okunabilirliği ile şirket performansı arasındaki ilişki, sonradan sistemli olarak incelendi.

Bu iki kaynak, okuyucunun karşısındaki ikilemi gösterir. Okunması zor bir rapor, bir uyarı işareti olabilir: Enron örneğinde karmaşıklık, sorunları gizliyordu. Ama her karmaşık rapor bir gizleme çabası değildir; zarar eden, yeniden yapılanan ya da büyük satın almalar yapan bir şirketin anlatması gereken daha çok şey vardır. Okuyucu bu ikisini ayırmak için karmaşıklığın kaynağına bakar: karmaşık olan işin kendisi mi, yoksa işin anlatılış biçimi mi? Rakamlar aynı hikâyeyi anlatıyor mu? Kâr, nakit ve borç birbirini destekliyor mu?

Neden önemli?

Halka açık şirketlerin raporları, milyonlarca küçük yatırımcının, emeklilik fonlarının, bankaların ve çalışanların kararlarına dayanak olur. Türkiye'de borsada işlem gören şirketlerin raporları Kamuyu Aydınlatma Platformu'nda herkese açıktır; bu bilginin değeri, onu okuyabilenler için vardır. Bir raporu okuyabilen yatırımcı, bir şirketin reklamına değil, rakamlarına bakarak karar verebilir.

Raporları okuyabilmek bir vatandaşlık becerisidir de. Bir şirketin vergi ödeyip ödemediği, çalışanlarına karşı yükümlülüklerini karşılayıp karşılayamayacağı, çevresel risklerini nasıl yönettiği, bu raporlardan izlenebilir. Gazeteciler, düzenleyiciler ve sivil toplum kuruluşları da kamuya açık raporlardan yola çıkarak şirketleri sorgular. McLean'in örneğinde olduğu gibi, dikkatli bir okuma, uzmanların gözden kaçırdığı soruları sormayı mümkün kılar.

Model

Bir okuma planı

Yüz sayfalık bir rapora baştan sona düz okumayla girmek, çoğu zaman önemli bilgiyi kaçırmakla sonuçlanır. Bu derste önereceğimiz plan altı adımdan oluşur. İlk olarak denetçi raporu okunur. İkinci olarak üç temel tablo birlikte gözden geçirilir. Üçüncü olarak kârın kalitesi nakit akışıyla sınanır. Dördüncü olarak dipnotlarda riskler aranır. Beşinci olarak oranlar hesaplanıp önceki yıllar ve rakiplerle karşılaştırılır. Son olarak faaliyet raporu, rakamlardan çıkan hikâyeyle karşılaştırılır. Plan bir kural değil, dikkati doğru yerlere yönlendiren bir kontrol listesidir.

Çözümlü örnek — Örnek Gıda'nın raporu

Vaka için kurgusal bir şirket kullanacağız: Örnek Gıda A.Ş. Şirket makarna ve bisküvi üretiyor, ürünlerini yurt içinde marketlere ve bir dağıtım şirketi üzerinden bakkallara satıyor. Borsada işlem görüyor. Aşağıdaki bütün rakamlar kurgusaldır, milyon lira cinsindendir ve enflasyona göre düzeltilmiş tablolardan alınmıştır. Bir önceki yılın tutarları da cari yılın lirasıyla ifade edilmiştir. Şirketin yönetim mektubu yılı «rekor büyüme ve rekor kâr yılı» olarak tanıtıyor.

Birinci adım: denetçi raporu

Denetçi, Örnek Gıda'nın tabloları hakkında olumlu görüş vermiş. Ama raporunda iki kilit denetim konusu açıklamış. Birincisi, ticari alacakların geri kazanılabilirliği: alacaklar bir yılda belirgin biçimde artmış ve tahsil süresi uzamış. İkincisi, enflasyon düzeltmesinin uygulanması. Olumlu görüş, tabloların standartlara uygun hazırlandığını söyler; kilit denetim konuları ise denetçinin en çok nereye baktığını gösterir. Okuyucu için bu iki konu, sonraki adımlarda özellikle izlenecek yerlerdir.

İkinci adım: üç tablo

Gelir tablosu: hasılat 2.400, bir önceki yıl 2.000; reel büyüme yüzde 20. Satışların maliyeti 1.800, brüt kâr 600. Faaliyet giderleri 420, esas faaliyet kârı 180. Esas faaliyetlerden diğer gelirler 90. Finansman gideri 150, net parasal pozisyon kazancı 60, vergi öncesi kâr 180, vergi 45, net kâr 135. Amortisman 80.

Bilanço: toplam varlık 3.000. Dönen varlıklar 1.100; bunun 150'si nakit, 550'si ticari alacak, 400'ü stok. Kısa vadeli yükümlülükler 1.250; bunun 910'u banka kredisi, 340'ı ticari borç. Uzun vadeli yükümlülükler 550; bunun 390'ı banka kredisi. Özkaynak 1.200.

Nakit akış tablosu: işletme faaliyetlerinden nakit akışı 40; yatırım faaliyetlerinden eksi 80, bunun içinde 200'lük makine alımı ve 120'lik bir arsa satışı; finansman faaliyetlerinden artı 60, bunun içinde net 100 yeni kredi ve 40 kâr payı ödemesi. Nakitteki artış 20.

Üçüncü adım: kârın kalitesi

Net kâr 135; buna karşılık asıl işten kasaya giren para yalnızca 40'tır. Kârın kaynaklarına bakalım. Esas faaliyetlerden diğer gelirlerin 90'ının 70'i, arsa satışından doğan tek seferlik bir kazançtır. Net parasal pozisyon kazancı 60, şirketin borçlarının reel olarak erimesinden gelir; asıl işten değil, borçluluktan doğar ve enflasyon düştüğünde kaybolur. Bu iki kalem, yüzde 25 vergi etkisi düşüldükten sonra yaklaşık 97,5'lik bir kâr katkısıdır. Bunlar çıkarıldığında sürekli işten gelen kâr yaklaşık 37,5'e iner. Rekor kârın dörtte üçü, tekrarlanmayacak ya da enflasyona bağlı kalemlerdendir.

Dördüncü adım: nakit neden gelmiyor?

İşletme nakdinin düşüklüğünün nedeni alacaklardadır. Ticari alacaklar bir yılda 400'den 550'ye çıkmış; alacak tahsil süresi 550 ÷ 2.400 × 365 ≈ 84 güne uzamıştır. Bir önceki yıl bu süre 400 ÷ 2.000 × 365 = 73 gündü. Stoklar da 320'den 400'e çıkmıştır. Satış büyümesinin önemli bir kısmı, vade uzatılarak ve stok biriktirilerek sağlanmış görünüyor. Denetçinin birinci kilit denetim konusu tam da bu noktayı işaret ediyordu. Bu kurstaki bir perakende zincirinin, kârı artarken nakdi eriyen tablosunu hatırlatan bir desen.

Beşinci adım: dipnotlar

İlişkili taraflar dipnotu, satışların yüzde 30'unun, şirketin ana ortağının sahibi olduğu bir dağıtım şirketine yapıldığını ve 550'lik ticari alacağın 250'sinin bu şirketten olduğunu gösteriyor. Bu dağıtım şirketine tanınan vade, öbür müşterilere tanınandan uzun. Borçlar dipnotu, banka kredilerinin yüzde 70'inin bir yıl içinde vadesinin dolduğunu ve kredilerin bir kısmının döviz cinsinden olduğunu açıklıyor. Bölümlere göre raporlama dipnotu ise bisküvi bölümünün satışlarının büyüdüğünü ama faaliyet kârının azaldığını, makarna bölümünün ise kârın büyük kısmını ürettiğini gösteriyor. Taahhütler dipnotunda, yeni bir üretim hattı için gelecek yıl 300'lük bir yatırım sözleşmesi imzalandığı yazıyor.

Altıncı adım: oranlar

Cari oran 1.100 ÷ 1.250 ≈ 0,88; kısa vadeli borçlar dönen varlıklardan fazladır. Faiz karşılama oranı, esas faaliyet kârıyla 180 ÷ 150 = 1,2; FAVÖK'le 260 ÷ 150 ≈ 1,7. Borç özkaynak oranı 1.800 ÷ 1.200 = 1,5. Özkaynak kârlılığı raporlanan kârla 135 ÷ 1.200 ≈ yüzde 11,3, sürekli işten gelen kârla ise yaklaşık yüzde 3,1'dir. Brüt kâr marjı yüzde 25, esas faaliyet kâr marjı yüzde 7,5'tir. Tek başına hiçbiri felaket göstermez; birlikte okunduklarında ise yüksek kısa vadeli borca, zayıf faiz karşılama gücüne ve kârla desteklenmeyen bir özkaynak kârlılığına işaret ederler.

Yedinci adım: faaliyet raporuyla karşılaştırma

Faaliyet raporu, yüzde 20'lik reel büyümeyi ve rekor kârı öne çıkarıyor; yeni üretim hattını büyümenin devamı olarak sunuyor. Alacaklardaki artıştan «yeni bayilerle büyüyen dağıtım ağı» olarak söz ediyor, ilişkili dağıtım şirketinin payından ve arsa satışının kâra katkısından ise bahsetmiyor. Rakamlardan çıkan hikâye farklıdır: büyüme vadeli satışla, kâr tek seferlik ve enflasyona bağlı kalemlerle desteklenmiş; yatırım ve kâr payı, kısa vadeli borçla finanse edilmiştir. Yönetimin anlatısı yanlış değildir, ama eksiktir. Okuyucunun işi, anlatıda eksik kalanları rakamlardan ve dipnotlardan tamamlamak, sonra bu eksiklerin neden anlatılmadığını sormaktır.

Adil bir okuma

Bu bulgular Örnek Gıda'nın bir hile yaptığını göstermez. Dağıtım şirketine tanınan uzun vade, yeni bir pazara girmenin bilinçli bir maliyeti olabilir. Arsa satışı, yeni yatırım için kaynak yaratmanın makul bir yolu olabilir. Borçların kısa vadeli olması, bankaların uzun vadeli kredi vermediği bir dönemin sonucu olabilir. Adil bir okuma, alternatif açıklamaları da sıralar ve her birinin hangi kanıtla desteklenebileceğini sorar. İlişkili taraf alacaklarının sonraki çeyrekte tahsil edilip edilmediği ya da yeni hattın ne zaman satış üretmeye başlayacağı, bu açıklamaları sınayacak sorulardır.

Değerleme sorusu

Şirketin hissesi, raporlanan 135'lik kârın 10 katından işlem görüyorsa piyasa değeri 1.350'dir; bu, defterdeki 1.200'lük özkaynağın biraz üstündedir. Ama sürekli kâr 37,5 ise aynı piyasa değeri, sürekli kârın 36 katına karşılık gelir. Piyasa, yüksek büyüme beklentisini fiyatlıyor olabilir ya da kârın kalitesini gözden kaçırıyor olabilir. Önceki derste gördüğümüz gibi, fiyatın ima ettiği büyümeyi hesaplamak ve bunun şirketin nakit üretme kapasitesiyle tutarlı olup olmadığını sormak, iki olasılığı ayırmanın yoludur. Bu hesap bir yatırım yargısı değil, sorulacak bir sorudur.

Enron'la karşılaştırma

Örnek Gıda'nın raporundaki işaretler, McLean'in Enron'da gördükleriyle aynı aileye aittir, ama aynı ağırlıkta değildir. Enron'da kârın nakde dönmemesi, yüksek bir fiyat kazanç oranıyla birleşiyordu; burada ise piyasa çarpanı raporlanan kâra göre ılımlıdır. Enron'da varlık satış kazançları yıldan yıla büyüyerek tekrarlanıyordu; Örnek Gıda'da arsa satışı şimdilik tek bir kalemdir. Enron'un ilişkili taraf ortaklıkları, yöneticilerin kişisel çıkarıyla iç içeydi ve açıklamaları anlaşılmazdı; Örnek Gıda'nın ilişkili taraf dipnotu ise tutarları açıkça veriyor. Benzerlik, işaretlerin türündedir; ciddiyetin derecesi, sonraki dönemlerin rakamlarıyla ölçülecektir.

Rakamların dışındaki işaretler

Bir raporu okurken rakamların yanında bazı olaylar da dikkat ister. Şirketin denetçisini sık değiştirmesi, raporlarını yasal sürenin sonunda ya da gecikmeyle yayımlaması, önceki dönem tablolarını düzeltmek zorunda kalması, muhasebe politikalarını sık sık değiştirmesi ve üst düzey mali yöneticilerin kısa aralıklarla ayrılması bunlardır. Hiçbiri tek başına bir sorun kanıtı değildir; bir denetçi değişikliğinin maliyet ya da grup politikası gibi sıradan nedenleri olabilir. Ama birkaç işaret aynı dönemde birleşiyorsa, rakamlar daha büyük bir dikkatle okunmalıdır. Bu bilgilerin çoğu, Kamuyu Aydınlatma Platformu'ndaki özel durum açıklamalarından izlenebilir.

Soru listesi

Okumanın sonunda, şirketin yöneticilerine, bir yatırımcı toplantısında ya da bir kredi görüşmesinde sorulacak somut bir soru listesi çıkar. İlişkili dağıtım şirketine tanınan vade nedir ve bu alacakların tahsil takvimi nasıldır? Arsa satışı gibi kazançlar önümüzdeki yıllarda da bekleniyor mu? Kısa vadeli kredilerin yenilenmesi için hangi bankalarla hangi koşullarda anlaşılmıştır? Döviz cinsinden borçlar için bir koruma var mıdır? Yeni üretim hattı hangi talebe dayanıyor? İyi bir analiz, bir yargıyla değil, doğru sorularla biter; cevaplar ise sonraki raporlarda aranır.

Bir raporun sayfa düzeni

Türkiye'de borsada işlem gören şirketlerin yıllık raporları genellikle benzer bir düzen izler. Bağımsız denetçi raporu, finansal durum tablosu, kâr veya zarar ve diğer kapsamlı gelir tablosu, özkaynak değişim tablosu, nakit akış tablosu ve dipnotlar finansal raporu oluşturur. Faaliyet raporu ve kurumsal yönetim ile sürdürülebilirlik açıklamaları ayrıca yayımlanır. Bu belgeler ve çeyreklik ara tablolar Kamuyu Aydınlatma Platformu'nda şirket sayfasında bulunur. Ara tablolar çoğu zaman sınırlı denetimden geçer ya da hiç denetlenmez; bu fark, raporun kapağında belirtilir.

Özkaynak değişim tablosu

Üç temel tablonun yanında dördüncü bir tablo daha vardır: özkaynak değişim tablosu. Bu tablo, özkaynağın dönem başından dönem sonuna nasıl değiştiğini kalem kalem gösterir: dönem kârı, dağıtılan kâr payları, sermaye artırımları, geri alınan hisseler ve doğrudan özkaynağa yazılan değer değişimleri. Örnek Gıda'da 135'lik kâr ve 40'lık kâr payı, özkaynağı net 95 artırır. Bu tablo, gelir tablosuna uğramadan özkaynağı değiştiren kalemleri görmenin tek yeridir ve özellikle döviz çevrim farkları ya da yeniden değerleme artışları büyük olan şirketlerde dikkatle okunmalıdır.

Ara dönemler ve eğilim

Tek bir yıllık rapor bir andır; şirketin yönü, arka arkaya gelen raporlardan anlaşılır. Örnek Gıda'nın son dört çeyreğinde alacak tahsil süresinin her çeyrek biraz daha uzadığı görülüyorsa, bu tek bir yılın tesadüfü değil, bir eğilimdir. Tersine, son çeyrekte tahsil süresi kısalmaya başladıysa, yıllık tablodaki kaygı hafifler. Bu yüzden yıllık raporu, önceki yılların raporları ve sonraki çeyreğin ara tablolarıyla birlikte okumak gerekir.

Okumayı belgelemek

İyi bir rapor okuması, yazılı bir notla biter. Bu not, hesaplanan oranları, ayıklanan tek seferlik kalemleri, dipnotlardan çıkan riskleri ve yönetime sorulacak soruları bir arada tutar. Bir sonraki çeyreğin tabloları geldiğinde aynı not yeniden açılır ve her soru için cevabın gelip gelmediği işaretlenir. Böylece okuma bir kerelik bir izlenim olmaktan çıkar, zaman içinde sınanan bir hipotez hâline gelir. Örnek Gıda için tutulacak bir not, ilişkili taraf alacaklarının, tahsil süresinin ve kısa vadeli borçların seyrini çeyrek çeyrek izlemeyi mümkün kılar.

Okumanın sınırları

Kamuya açık bir raporu ne kadar dikkatli okursak okuyalım, şirketin içini tam olarak göremeyiz. Tablolar yönetimin hazırladığı, denetçinin makul güvence verdiği belgelerdir; kasıtlı bir hileyi her zaman ortaya çıkarmazlar. Dipnotlar önemli bilgileri içerir ama bazen, Enron'da olduğu gibi, anlaşılmaz biçimde yazılır. Bu yüzden rapor okuması, kesin bir hüküm değil, gerekçeli bir risk değerlendirmesidir. Güçlü yanı, sorulması gereken soruları ortaya çıkarması ve bu soruların cevaplarının zaman içinde izlenmesini mümkün kılmasıdır.

Uygulama

Özet kartı

1. Bir yıllık raporu okumak için bir plan gerekir: denetçi raporu, üç tablo, kârın nakitle sınanması, dipnotlar, oranlar ve faaliyet raporunun rakamlarla karşılaştırılması.
2. Olumlu denetim görüşü makul bir güvencedir, kesin değildir; kilit denetim konuları okuyucuya en riskli alanları gösterir.
3. Örnek Gıda'nın 135'lik rekor kârının dörtte üçü tek seferlik arsa kazancı ve enflasyona bağlı parasal kazançtan geliyordu; işletme nakdi 40'ta kaldı, alacaklar ve ilişkili taraf payı büyüdü.
4. McLean, 2001'de yalnızca kamuya açık rakamlarla Enron'un yüksek çarpanını, düşük getirisini, artan borcunu ve zayıf nakit akışını sorguladı; şirket aynı yıl iflas etti.
5. Li 2008'e göre kârı düşük şirketlerin raporları daha zor okunur; Bloomfield bunun gizleme de, işin karmaşıklığı da olabileceğini tartıştı: okuyucu karmaşıklığın kaynağına bakmalıdır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Olumlu denetim görüşü ile görüş bildirmekten kaçınma arasındaki fark nedir? Kilit denetim konusu neden okuyucu için önemlidir?
2. (Çıktı 2) Bu dersteki okuma planında kârın kalitesinin nakit akışıyla sınanması neden dipnotlardan önce gelir?
3. (Çıktı 3) Örnek Gıda'nın tek seferlik arsa kazancı ve net parasal pozisyon kazancı olmasaydı, yüzde 25 vergi oranıyla net kârı yaklaşık ne olurdu? Bu kârla özkaynak kârlılığını hesapla.
4. (Çıktı 3) Örnek Gıda'nın alacak tahsil süresi 84 gün yerine bir önceki yılki gibi 73 gün olsaydı, alacaklar yaklaşık ne kadar olurdu ve işletme nakdi yaklaşık ne kadar farklı olurdu?
5. (Çıktı 2) İlişkili taraf işlemleri neden özel dikkat gerektirir? Örnek Gıda'nın dipnotundaki bilgiler hangi riskleri gösteriyor?
6. (Çıktı 4) Bir arkadaşın, «Raporu bu kadar uzun ve karmaşık olan bir şirket kesin bir şey saklıyordur» diyor. Bu görüşü Li'nin bulgusu ve Bloomfield'ın tartışması ışığında değerlendir.

Cevaplar

1. Olumlu görüş, denetçinin tabloların önemli yönleriyle standartlara uygun hazırlandığı konusunda makul güvenceye ulaştığını gösterir. Görüş bildirmekten kaçınma ise denetçinin bir görüş oluşturmaya yetecek kanıtı toplayamadığı anlamına gelir ve ciddi bir uyarıdır. Kilit denetim konuları, denetçinin en çok yargı gerektiren ve en riskli bulduğu alanları gösterir; okuyucu dikkatini bu alanlara yöneltir.
2. Kâr ile nakit arasındaki fark, sorunların nerede olabileceğine dair ilk ve en güçlü işarettir. Fark büyükse, okuyucu dipnotlara hangi soruyla gireceğini bilir: alacaklar mı, stoklar mı, tek seferlik kazançlar mı? Önce farkı görmek, dipnotların içinde kaybolmadan doğru yere bakmayı sağlar.
3. Arsa kazancı 70 ve parasal kazanç 60, toplam 130'dur; yüzde 25 vergi etkisi düşülünce kâra katkıları yaklaşık 97,5'tir. Net kâr 135 − 97,5 = 37,5 olur. Özkaynak kârlılığı 37,5 ÷ 1.200 ≈ yüzde 3,1'dir.
4. 73 günlük tahsil süresiyle alacaklar 2.400 × 73 ÷ 365 = 480 olurdu; yani 70 daha az. Bu 70, işletme nakdine eklenirdi ve işletme faaliyetlerinden nakit akışı 40 yerine yaklaşık 110 olurdu.
5. İlişkili taraf işlemleri piyasa koşullarında yapılmayabilir; satışlar, vadeler ya da fiyatlar ilişkili tarafın lehine ya da şirketin kârını şişirecek biçimde belirlenebilir. Örnek Gıda'da satışların yüzde 30'u ve alacakların neredeyse yarısı ana ortağın dağıtım şirketindendir ve bu şirkete daha uzun vade tanınmıştır. Bu, satışların bir kısmının gerçek son talebi yansıtmayabileceği, alacakların tahsilinin ana ortağın kararına bağlı olduğu ve kârın kalitesinin düşük olabileceği riskini gösterir.
6. Li, kârı düşük şirketlerin raporlarının daha uzun ve okunması daha zor olduğunu buldu; bu, karmaşıklığın bir uyarı işareti olabileceğini gösterir. Ama Bloomfield, aynı bulgunun başka bir açıklaması olabileceğini tartıştı: kötü dönemler, açıklanması gereken daha karmaşık olaylar doğurur. Karmaşıklık tek başına saklama kanıtı değildir. Doğru yaklaşım, karmaşıklığın kaynağına bakmak ve rakamların birbirini destekleyip desteklemediğini sınamaktır: kâr nakitle, büyüme alacak ve stok hareketleriyle, anlatı dipnotlarla tutarlı mı?

İleri okuma

• Bethany McLean (2001). «Is Enron Overpriced?». Fortune 143(5). Kamuya açık rakamlarla bir şirketi sorgulamanın örneği.
• Feng Li (2008). «Annual Report Readability, Current Earnings, and Earnings Persistence». Journal of Accounting & Economics 45(2–3). Rapor okunabilirliği ile kâr arasındaki ilişki.
• Bethany McLean, Peter Elkind (2003). The Smartest Guys in the Room: The Amazing Rise and Scandalous Fall of Enron. Portfolio. Enron'un yükselişinin ve çöküşünün ayrıntılı bir hikâyesi.

Sonraki derse köprü

Sekiz ders boyunca bir işletmenin kazancını ölçmenin, kaydetmenin ve değerlemenin modern araçlarını ele aldı. Ama kazanç, fiyat, adil değişim ve devletin bu kazançtan ne kadar pay alacağı soruları, muhasebe defterlerinden ve borsalardan çok daha eskidir. Antik filozoflar bir malın adil fiyatını, İslam düşünürleri pazarın ahlakını ve vergi oranlarının devletin gelirini nasıl etkilediğini tartıştı; İbn Haldun ise Mukaddime'sinde toplumların yükselişini ve çöküşünü emek, ticaret ve vergiyle ilişkilendiren bir çerçeve kurdu. İktisat düşüncesi bu sorularla nasıl başladı ve bugün kullandığımız kavramların kökleri nereye uzanıyor? Sıradaki kurs, iktisadi düşüncenin tarihini antik dünyadan ve İslam düşüncesinden başlatıyor.