Piyasa dengesi ve şoklar

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Arz fazlası ve talep fazlası durumlarında fiyatın hangi yöne itildiğini söyler.
• Anlama — Tek bir eğrinin kaymasının denge fiyatını ve miktarını nasıl değiştirdiğini dört temel durum üzerinden açıklar.
• Uygulama — Doğrusal talep ve arz fonksiyonlarıyla bir şok öncesi ve sonrası dengeyi hesaplar.
• Analiz — İki eğrinin aynı anda kaydığı durumlarda fiyat ve miktardan hangisinin yönünün belirsiz kaldığını ve bunun neye bağlı olduğunu çözümler.

Sezgi

Açılış

2023'ün başında New York borsasında bir ton kakao 3.000 doların altında işlem görüyordu. Aralık 2024'te fiyat 12.000 doların üzerine çıktı. İki yıldan kısa sürede, dünyanın en sevilen ürünlerinden birinin ham maddesi yaklaşık dört kat pahalanmıştı. Çikolata üreticileri fiyatlarını artırdı, paketleri küçülttü, bazı ürünlerde kakao oranını azalttı.

Bu fiyat sıçramasının arkasında, talep ve arz eğrilerinden yalnızca biri vardı. İnsanlar birden daha çok çikolata istememişti. Kakao yetiştiren ülkelerde ağaçlar daha az ürün vermişti. Bir piyasanın dengesi, eğrilerden biri yer değiştirdiğinde nasıl yeni bir noktaya taşınır? Ve iki eğri aynı anda kaydığında ne olur?

Hikâye — Batı Afrika'da bir hasat

Dünya kakaosunun büyük kısmı Batı Afrika'da, özellikle Fildişi Sahili ve Gana'da yetişir. 2023–24 sezonunda iki ülke de ağır bir kayıp yaşadı. Aşırı yağışlar, ardından gelen kuraklık, ağaçları zayıflatan bitki hastalıkları ve yaşlanan ağaçlar bir araya geldi. Fildişi Sahili'nden limanlara taşınan kakao, önceki sezonun aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 30 azaldı. Gana'nın kakao kurulu, sezonun hasadının başlangıç tahmininin yarısına yakın bir düzeyde kalacağını açıkladı.

Uluslararası Kakao Örgütü'nün hesabına göre 2023–24 sezonunda dünya kakao üretimi, tüketimin yaklaşık 478 bin ton gerisinde kaldı. Açık, depolardaki stoklardan karşılandı ve sezon sonunda stoklar son kırk yılı aşkın dönemin en düşük düzeyine indi. Stok erirken fiyat, Aralık 2024'te ton başına yaklaşık 12.500 dolarla tarihî zirvesine ulaştı.

Bu, arz eğrisinin sola kaymasının ders kitabı örneğidir. Her fiyat düzeyinde çiftçilerin sunabildiği kakao azalmıştı. Eski fiyatta alıcılar yine aynı miktarı istiyordu, ama o miktar artık yoktu. Kıtlık, fiyatı yukarı itti. Fiyat yükseldikçe bazı alıcılar daha az kakao kullanmaya, bazıları tarifelerini değiştirmeye başladı. Fiyat, ancak alıcıların istediği miktar kalan arzla eşitlenene kadar yükselmeyi sürdürdü.

Kavram — dengeye giden yol

Denge, istenen miktarın sunulan miktara eşit olduğu fiyattır. Ama bir piyasa her zaman dengede değildir. Fiyat dengenin altındaysa, alıcılar satıcıların sunduğundan fazlasını ister; buna talep fazlası denir ve fiyat yukarı itilir. Fiyat dengenin üstündeyse, satıcılar alıcıların istediğinden fazlasını sunar; buna arz fazlası denir ve fiyat aşağı itilir.

Fiyatın bu baskılara tepki vererek istenen ve sunulan miktarı eşitlemesine piyasanın temizlenmesi denir. Temizlenen bir piyasada, o fiyattan almak isteyen herkes alabilir, satmak isteyen herkes satabilir. Kimse kuyrukta beklemez, kimse elinde satılmamış malla kalmaz.

Bir şok geldiğinde, yani eğrilerden biri kaydığında, eski fiyat artık dengeyi sağlamaz. Kakao örneğinde arz sola kaydığında, eski fiyatta talep fazlası oluştu ve fiyat yükseldi. Tersine, bir ürün modadan düştüğünde talep sola kayar; eski fiyatta arz fazlası oluşur ve fiyat düşer. Dört temel durum vardır ve her birinde fiyat ile miktarın yönü kesin olarak bellidir.

Ama kakao hikâyesinde dikkat çeken bir şey daha vardı: fiyat, üretim düşer düşmez sıçramadı; stoklar eridikçe yükseldi. Depolardaki mal, arz şoku ile fiyat arasında bir yastık görevi görür. Stoklar yüksekken satıcılar üretimdeki düşüşü depodan telafi edebilir ve fiyat daha az oynar. Stoklar tükendiğinde bu yastık kalmaz ve aynı büyüklükteki bir şok çok daha sert bir fiyat hareketine yol açar.

Veri ve kanıt — iki eğri aynı anda kaydığında

Gerçek hayatta şoklar çoğu zaman tek tek gelmez. Kakao fiyatı yükselirken, aynı dönemde bazı ülkelerde çikolata talebi de değişiyordu. İki eğri aynı anda kaydığında, fiyat ve miktardan birinin yönü kesin olarak bellidir, öbürünün yönü ise iki kaymanın büyüklüğüne bağlıdır. Örneğin arz azalırken talep de artıyorsa, iki etki de fiyatı yukarı iter; fiyat kesin olarak yükselir. Ama arzın azalması miktarı düşürürken talebin artması miktarı artırır; miktarın ne olacağı, hangi kaymanın daha büyük olduğuna bağlıdır.

Kakao piyasası bunun iyi bir örneğidir. Fiyat yükseldikçe bazı çikolata üreticileri tariflerini değiştirdi, kakao oranını azalttı ya da kakao yağı yerine başka bitkisel yağlar kullanmaya yöneldi. Bu, yükselen fiyata alıcıların talep eğrisi üzerinde verdiği tepkidir. Aynı dönemde bazı alıcılar, fiyatın daha da yükseleceği beklentisiyle stok yapmaya çalıştı; bu ise talep eğrisini sağa iten bir beklenti etkisidir. İki etki aynı anda işlediğinde, bir haber başlığındaki tek bir fiyat rakamı, arkasındaki hareketleri ayırt etmeye yetmez.

Bu belirsizlik, gerçek piyasaları okumayı zorlaştırır ama aynı zamanda bir ipucu verir. Bir piyasada hem fiyat hem miktar artıyorsa, talep kayması baskın olmalıdır. Fiyat artarken miktar düşüyorsa, arz kayması baskındır. İktisatçılar gerçek verilerde şokları ayırmak için bu mantığı daha gelişmiş istatistik yöntemleriyle birlikte kullanır.

Neden önemli? — bir fiyat sıçramasına doğru tepki

Bir fiyat sıçradığında ilk tepki çoğu zaman fiyatın kendisine yönelir: fiyatı sınırlamak, ihracatı kısmak, stokçuluğu cezalandırmak. Arz ve talep çerçevesi, önce sorunun kaynağını sormayı önerir. Sıçramayı bir arz şoku mu, bir talep şoku mu yarattı, yoksa ikisi birden mi? Kaynak farklı olduğunda, işe yarayacak müdahale de farklıdır. Arz şokunda fiyatı baskılamak kıtlığı gizler ama gidermez; talep şokunda arzı artıracak yolları açmak çoğu zaman daha kalıcı bir çözümdür.

Türkiye'nin 2023'te zeytinyağında yaşadığı tartışma, bu soruların nasıl iç içe geçtiğini gösteriyor. Uygulama bölümünde bu piyasayı adım adım çözümleyeceğiz.

Model

Dengeyi hesaplamak

Bir piyasanın talep ve arz fonksiyonları doğrusal olsun: Qd = a − b × P ve Qs = c + d × P. Burada a ve c sabit terimler, b ve d eğimlerin büyüklükleridir; b ve d pozitif sayılardır. Denge, Qd = Qs olduğu fiyattadır: a − b × P = c + d × P. Buradan denge fiyatı P = (a − c) ÷ (b + d) bulunur. Bu fiyatı fonksiyonlardan birine koyunca denge miktarı Q çıkar.

Bu genel formül, kaymaların etkisini doğrudan gösterir. Talep sağa kayarsa a büyür; payda değişmeden pay büyüdüğü için P yükselir. Arz sola kayarsa c küçülür; pay yine büyür ve P yine yükselir. İki kayma aynı anda gelirse, ikisinin etkisi payda toplanır ve fiyat daha da yükselir. Miktar ise farklıdır: talep kayması miktarı artırırken arz kayması azaltır; net etki a ve c'deki değişimlerin büyüklüğüne ve eğimlere bağlıdır.

Kampüs kahvesi örneğinde bu hesap yapılmış ve denge fiyatı yaklaşık 92 lira bulunmuştu. Burada soruyu bir adım öteye taşıyoruz: bir şok geldiğinde denge nereye gider, piyasa oraya nasıl ulaşır ve yeni dengeye giderken fiyat ile miktar değişimi nasıl bölüşülür?

Bir şoku grafikte okumak

Bir şokun etkisini grafikte çözümlemek için dört adımlı bir yol izlenir. Birinci adım, başlangıç dengesini işaretlemektir: talep ve arz eğrilerinin kesiştiği nokta, fiyat ekseninde P, miktar ekseninde Q değerini verir. İkinci adım, olayın hangi eğriyi etkilediğine karar vermektir. Olay alıcıların her fiyatta ne kadar istediğini değiştiriyorsa talep eğrisi, satıcıların her fiyatta ne kadar sunduğunu değiştiriyorsa arz eğrisi kayar. Bazı olaylar ikisini birden etkiler; bu durumda iki kayma ayrı ayrı çizilir.

Üçüncü adım, kaymanın yönünü belirlemektir: her fiyatta daha fazla miktar sağa, daha az miktar sola kayma demektir. Arz eğrisinin sola kayması, aynı zamanda yukarı kayması olarak da okunabilir; satıcılar aynı miktarı ancak daha yüksek bir fiyattan sunmaya razıdır. Dördüncü adım, yeni kesişim noktasını bulup eski noktayla karşılaştırmaktır. Eski fiyattan dikey eksene paralel bir çizgi çekildiğinde, eski fiyatta oluşan talep ya da arz fazlası grafikte bir boşluk olarak görünür; fiyat bu boşluğu kapatacak yöne hareket eder.

Dört temel durum

Tek bir eğri kaydığında sonuç kesindir. Aşağıdaki tablo, dört durumu özetler.

Tablonun deseni hatırlamayı kolaylaştırır. Talep şoklarında fiyat ve miktar aynı yöne, arz şoklarında zıt yönlere gider. Bu desen, gerçek bir piyasada fiyat ve miktarın birlikte nasıl hareket ettiğine bakarak hangi şokun baskın olduğunu tahmin etmenin temelidir.

İki eğri birlikte kaydığında

İki eğri aynı anda kaydığında, dört olası birleşim vardır ve her birinde değişkenlerden biri belirsiz kalır.

Tablodaki «belirsiz», iktisadın bilgisizliği değil, iki etkinin zıt yönlere çektiği anlamına gelir. Talep ve arz birlikte artıyorsa, ikisi de miktarı artırır; ama talep artışı fiyatı yükseltirken arz artışı düşürür. Fiyatın ne olacağını bulmak için hangi kaymanın daha büyük olduğunu bilmek gerekir. Bu, gerçek bir tahmin yaparken yalnız yönlere değil, büyüklüklere de bakmanın zorunlu olduğunu gösterir.

Dengeye uyum süreci

Model, piyasanın yeni dengeye nasıl ulaştığını ayrıntılı anlatmaz; yalnızca nereye varacağını söyler. Gerçekte uyum zaman alır. Kısa vadede satıcılar fiyatları sık değiştirmeyebilir; menü ve etiket maliyetleri, uzun süreli sözleşmeler ve müşteri tepkisi korkusu fiyatları bir süre yerinde tutabilir. Bu sürede uyum miktarlar üzerinden gelir: stoklar erir ya da birikir, teslim süreleri uzar, kuyruklar oluşur.

Kakao örneğinde bu süreç açıkça görüldü. Hasat düştüğünde fiyat hemen dört katına çıkmadı. Önce stoklar kullanıldı, çikolata üreticileri ellerindeki sözleşmeli kakaoyu işledi. Stoklar tükendikçe ve yeni sözleşmeler yükselen fiyatlardan yapılmak zorunda kaldıkça, fiyat artışı hızlandı. Tüketici tarafında ise etki daha da gecikmeli geldi: çikolata fiyatları, kakao fiyatındaki artışı aylar sonra ve daha küçük oranlarda yansıttı, çünkü kakao çikolatanın maliyetinin yalnızca bir kısmıdır.

Denge neden kararlıdır?

Denge fiyatının bir önemi de, piyasanın ondan uzaklaştığında kendiliğinden ona geri dönme eğiliminde olmasıdır. Buna dengenin kararlılığı denir. Çözümlü örnekteki başlangıç piyasasını düşünelim: talep Qd = 200 − 2P, arz Qs = −40 + 4P ve denge fiyatı 40 lira.

Fiyatın bir nedenle 30 liraya düştüğünü varsayalım. Bu fiyatta istenen miktar 140 ton, sunulan ise 80 tondur; 60 tonluk bir talep fazlası vardır. Mal bulamayan alıcılar daha yüksek fiyat teklif eder, satıcılar fiyatı yükseltir. Fiyat 35 liraya çıktığında istenen 130, sunulan 100 tondur; açık 30 tona iner. Fiyat 40 liraya ulaştığında açık kapanır. Tersine, fiyat 50 liraya çıkarsa istenen 100, sunulan 160 tondur; 60 tonluk bir arz fazlası satıcıları fiyatı düşürmeye iter ve fiyat yine 40 liraya doğru iner.

Bu sürecin her adımında fiyatı hareket ettiren şey, istenen ile sunulan arasındaki farktır. Fark büyükse baskı büyüktür; fark kapandıkça baskı azalır. Grafikte bu, fiyatın talep ve arz eğrilerinin kesiştiği noktaya doğru, iki taraftan da çekilmesi olarak görülür. Talep eğrisi aşağı, arz eğrisi yukarı eğimli olduğu sürece bu çekim her zaman dengeye doğrudur. Eğrilerden biri alışılmadık bir eğime sahip olsaydı, örneğin talep eğrisi yukarı eğimli olsaydı, bu sonuç kendiliğinden garanti edilemezdi; bu yüzden eğimlerin yönü, modelin sessiz ama önemli bir varsayımıdır.

Kaymanın bölüşümü: eğimler neyi belirler?

Genel formülü bir adım daha ilerletebiliriz. Talep eğrisi Δa kadar sağa kayarsa, denge fiyatı ΔP = Δa ÷ (b + d) kadar, denge miktarı ise ΔQ = d × Δa ÷ (b + d) kadar değişir. Arz eğrisi Δc kadar kayarsa, fiyat ΔP = −Δc ÷ (b + d), miktar ΔQ = b × Δc ÷ (b + d) kadar değişir.

Bu formüller, bir kaymanın fiyat ile miktar arasında nasıl bölüştürüldüğünü gösterir. Çözümlü örnekte kuraklık arzı 60 ton azalttı: Δc = −60, b = 2, d = 4. Fiyat değişimi −(−60) ÷ 6 = 10 lira; miktar değişimi 2 × (−60) ÷ 6 = −20 tondur. Arz kaybının yalnız üçte biri miktara yansıdı, çünkü talep eğrisi görece dikti: alıcıların talebi fiyata karşı az duyarlıydı, fiyat yükselse de tüketimlerini çok azaltmadılar.

Aynı kaymayı, alıcıların fiyata çok daha duyarlı olduğu bir piyasada düşünelim: b = 10. Bu kez fiyat değişimi 60 ÷ 14 ≈ 4,3 lira, miktar değişimi ise 10 × (−60) ÷ 14 ≈ −43 ton olur. Alıcılar fiyata duyarlıysa, arz şoku fiyattan çok miktara yansır. Alıcılar duyarsızsa, şok çoğunlukla fiyata yansır. Kakaonun fiyatının dört katına çıkarken tüketiminin çok daha az düşmesi, kakao talebinin kısa vadede fiyata az duyarlı olduğunun işaretidir. Bu duyarlılığın ölçüsü, bir sonraki dersin konusu olan esnekliktir.

Çözümlü örnek

Bir sebze piyasasında talep Qd = 200 − 2 × P, arz Qs = −40 + 4 × P olsun. Fiyat lira, miktar ton cinsinden.

Birinci adım, başlangıç dengesini bulmaktır. 200 − 2P = −40 + 4P eşitliğinden 240 = 6P, yani P = 40 lira. Q = 200 − 80 = 120 ton.

İkinci adım, bir arz şokunu incelemektir. Bir kuraklık, her fiyatta sunulan miktarı 60 ton azaltıyor: yeni arz Qs = −100 + 4P. Eski fiyat olan 40 lirada sunulan miktar artık 60 ton, istenen ise hâlâ 120 ton. 60 tonluk bir talep fazlası vardır. Yeni denge: 200 − 2P = −100 + 4P, yani 300 = 6P ve P = 50 lira. Q = 200 − 100 = 100 ton. Fiyat 10 lira yükseldi, miktar 20 ton azaldı. Kuraklığın yarattığı 60 tonluk arz kaybının yalnızca 20 tonu tüketimden düştü; 40 tonu fiyat artışının teşvik ettiği ek arzla karşılandı.

Üçüncü adım, aynı dönemde bir talep şokunun da geldiğini varsaymaktır. Bir sağlık kampanyası sebze tüketimini artırıyor ve her fiyatta istenen miktar 30 ton yükseliyor: yeni talep Qd = 230 − 2P. Kuraklıktan sonraki arzla yeni denge: 230 − 2P = −100 + 4P, yani 330 = 6P ve P = 55 lira. Q = 230 − 110 = 120 ton. Fiyat başlangıca göre 15 lira yükseldi; miktar ise başlangıçtaki 120 tona geri döndü. İki şok miktar üzerinde birbirini tam olarak dengeledi.

Dördüncü adım, talep şokunun daha büyük olduğu durumu görmektir. Kampanya her fiyatta istenen miktarı 30 değil 60 ton artırsın: Qd = 260 − 2P. Denge: 260 − 2P = −100 + 4P, yani 360 = 6P ve P = 60 lira. Q = 260 − 120 = 140 ton. Bu kez miktar başlangıca göre arttı. Aynı arz şokuyla birlikte gelen talep şokunun büyüklüğüne göre, miktar azalabilir, aynı kalabilir ya da artabilir; fiyat ise her durumda yükselir. Bu, eşzamanlı kayma tablosundaki «belirsiz» hücrenin sayılarla gösterimidir.

Modelin sınırları: kısmi denge

Bu dersteki çözümlemede tek bir piyasaya baktık ve öbür piyasaları sabit kabul ettik. Kakao fiyatı yükselirken çikolata, şeker ve süt piyasalarında neler olduğunu, çiftçilerin gelirinin başka harcamalarına nasıl yansıdığını hesaba katmadık. Bu yaklaşıma kısmi denge çözümlemesi denir. Çoğu soru için yeterlidir: kakao, dünya ekonomisinin küçük bir parçasıdır ve öbür piyasalara etkisi sınırlıdır.

Ama incelenen piyasa büyükse ya da öbür piyasalarla bağları güçlüyse, kısmi denge yanıltıcı olabilir. Enerji fiyatlarındaki bir şok, neredeyse bütün malların maliyetini etkiler; ücretlerdeki bir değişim, bütün hanelerin talebini değiştirir. Bu durumlarda bütün piyasaların birlikte dengelendiği genel denge çözümlemesi gerekir; Leontief'in girdi-çıktı tablosu, bu yaklaşımın ilk büyük uygulamalarından biriydi.

Uygulama

Özet kartı

1. Kakao fiyatı 2023 başında tonu 3.000 doların altındayken Aralık 2024'te yaklaşık 12.500 dolara çıktı; Batı Afrika'daki hasat kaybı arz eğrisini sola kaydırdı.
2. Fiyat dengenin altındaysa talep fazlası fiyatı yukarı, üstündeyse arz fazlası fiyatı aşağı iter; denge fiyatında piyasa temizlenir.
3. Talep şoklarında fiyat ve miktar aynı yöne, arz şoklarında zıt yönlere gider; stoklar şokun fiyata yansımasını geciktirip yumuşatabilir.
4. İki eğri birlikte kaydığında fiyat ya da miktardan birinin yönü belirsizdir; sonuç kaymaların büyüklüğüne bağlıdır.
5. Kısmi denge tek bir piyasaya odaklanır; incelenen piyasa büyükse ya da başka piyasalarla bağı güçlüyse genel denge gerekir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Talep Qd = 100 − P, arz Qs = −20 + 2P olan bir piyasada fiyat 30 lira ise talep fazlası mı arz fazlası mı vardır ve ne kadardır? Fiyat hangi yöne itilir?
2. (Çıktı 2) Aşağıdaki her şok için denge fiyatının ve miktarının yönünü belirt: yeni bir teknolojinin güneş panellerinin üretim maliyetini düşürmesi; bir sosyal medya akımıyla bir içeceğin moda olması; ağır bir dondan sonra portakal hasadının düşmesi.
3. (Çıktı 3) Birinci sorudaki piyasanın denge fiyatını ve miktarını hesapla. Sonra talebin her fiyatta 30 birim arttığını varsayarak yeni dengeyi bul.
4. (Çıktı 3) Çözümlü örnekte kuraklık arzı 60 ton azalttı ama denge miktarı yalnızca 20 ton düştü. Aradaki 40 ton nereden geldi?
5. (Çıktı 4) Geçen yıla göre bir otomobil modelinin hem fiyatı hem satış miktarı artıyor. Bu hareket, dört temel durumdan hangisine uyar? Aynı dönemde üreticinin maliyetlerinin de arttığı biliniyorsa ne söylenebilir?
6. (Çıktı 4) Talep azalırken arz da azalıyor. Denge miktarı ve fiyatı hakkında ne söylenebilir? Fiyatın yönünü belirlemek için hangi bilgiye ihtiyaç vardır?

Cevaplar

1. Fiyat 30 liraysa istenen miktar 70, sunulan miktar 40'tır. 30 birimlik bir talep fazlası vardır ve fiyat yukarı itilir.
2. Güneş paneli: arz sağa kayar, fiyat düşer, miktar artar. Moda içecek: talep sağa kayar, fiyat yükselir, miktar artar. Portakal: arz sola kayar, fiyat yükselir, miktar azalır.
3. 100 − P = −20 + 2P eşitliğinden 120 = 3P, P = 40 lira, Q = 60. Talep 30 birim artınca Qd = 130 − P; 130 − P = −20 + 2P, 150 = 3P, P = 50 lira, Q = 80.
4. Fiyat 40 liradan 50 liraya yükseldiği için, yeni arz eğrisi üzerinde satıcılar eski fiyatta sunacaklarından daha fazlasını sundu. Fiyat artışının teşvik ettiği bu ek arz, 60 tonluk kaybın 40 tonunu karşıladı; tüketimdeki düşüş yalnızca 20 ton oldu.
5. Fiyat ve miktarın birlikte artması, talep kaymasının baskın olduğunu gösterir. Maliyetler de arttıysa arz sola kaymıştır; ama talep kayması arz kaymasından daha büyük olduğu için miktar yine artmıştır.
6. Denge miktarı kesin olarak azalır; iki kayma da miktarı düşürür. Fiyat ise belirsizdir: talep azalması fiyatı düşürürken arz azalması yükseltir. Fiyatın yönünü belirlemek için iki kaymanın büyüklüğünü ve eğrilerin eğimlerini bilmek gerekir.

İleri okuma

• International Cocoa Organization, Quarterly Bulletin of Cocoa Statistics (icco.org). Kakao üretimi, tüketimi ve stoklarının güncel verisi.
• Ticaret Bakanlığı, zeytinyağı ihracat tedbirine ilişkin basın açıklamaları (ticaret.gov.tr). Türkiye'deki müdahalenin gerekçeleri ve takvimi.
• Hal R. Varian, Intermediate Microeconomics: A Modern Approach, piyasa dengesi bölümü (güncel baskılar). Dengenin ve karşılaştırmalı durağanlığın bir üst düzeydeki anlatımı.

Sonraki derse köprü

Kakao fiyatı dört katına çıktı; ama dünyada tüketilen kakao miktarı bunun yanında çok daha az değişti. Çözümlü örnekte de kuraklığın yarattığı arz kaybının yalnızca bir kısmı tüketimden düştü. Bir fiyat değişiminin miktarı ne kadar etkileyeceğini belirleyen şey, eğrilerin ne kadar dik ya da yatık olduğudur. Alıcılar bir fiyat artışına ne kadar duyarlıdır, ve bu duyarlılık kakao ile otobüs bileti arasında neden bu kadar farklıdır? Esneklik kavramı, sıradaki dersin konusu.