Arz ve talep

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Talep yasasını, talep ve arz eğrilerini ve bu eğrileri kaydıran başlıca etkenleri sayar.
• Anlama — Fiyat değişiminin eğri üzerinde hareket, öbür etkenlerdeki değişimin ise eğrinin kayması olduğunu açıklar.
• Uygulama — Bireysel talep tablolarından piyasa talebini yatay toplamayla çıkarır ve doğrusal bir talep ve arz fonksiyonunu yorumlar.
• Analiz — Gerçek bir piyasadaki fiyat hareketini, arz ve talebi kaydıran ayrı etkenlere ayırarak çözümler.

Sezgi

Açılış

Bir yağmurlu akşam telefonundan taksi çağırıyorsun ve uygulama sana normal fiyatın bir buçuk katını gösteriyor. Bir kısmın vazgeçiyor, bir kısmın yine de çağırıyor. Aynı dakikada, şehrin başka bir köşesinde evde oturan bir sürücü, yükselen fiyatı görüp arabasına biniyor. İki karar birbirinden habersiz veriliyor, ama aynı rakama tepki veriyor.

İktisadın en bilinen iki kelimesi, bu iki kararın adıdır: talep ve arz. Alıcılar fiyat yükseldikçe daha az almak ister, satıcılar fiyat yükseldikçe daha çok satmak ister. Bu cümleler basit görünür. Ama onları doğru kullanmak, gündelik ekonomi tartışmalarında en sık karıştırılan ayrımı yapmayı gerektirir: bir fiyat değişiminin kendisi ile fiyatı değiştiren şeyler arasındaki ayrımı.

Hikâye — elli milyon taksi çağrısı

Talep yasası ders kitaplarında bir çizgiyle anlatılır. Ama gerçek hayatta bir talep eğrisini görmek zordur: fiyat değiştiğinde başka şeyler de değişir. Hava, gelir, günün saati, rakiplerin fiyatı. Hangi değişimin fiyattan geldiğini ayırmak için, fiyatın öbür her şey sabitken değiştiği bir durum gerekir.

2016'da iktisatçılar Peter Cohen, Robert Hahn, Jonathan Hall, Steven Levitt ve Robert Metcalfe böyle bir durum buldu. Uber'in yoğun saatlerde fiyatı artıran algoritması, fiyatı sürekli değil basamaklı değiştiriyordu. Araştırmacılar, algoritmanın fiyatı bir basamaktan ötekine taşıdığı eşiğin hemen altında ve hemen üstünde kalan, birbirine neredeyse tıpatıp benzeyen yolculuk isteklerini karşılaştırdı. Böylece yalnızca fiyatın değiştiği durumları ayırabildiler.

Chicago, Los Angeles, New York ve San Francisco'daki yaklaşık 50 milyon kullanıcı oturumunu inceleyen ekip, fiyat yükseldikçe yolculuk isteyenlerin oranının düştüğünü, yani talep eğrisinin gerçekten aşağı eğimli olduğunu gösterdi. Eğrinin biçimini ölçtükten sonra bir adım daha attılar: kullanıcıların ödemeye razı olduğu tutar ile ödedikleri fiyat arasındaki farkı toplayıp, UberX'in yalnız bu dört şehirde 2015'te kullanıcılarına yaklaşık 2,9 milyar dolarlık bir fayda sağladığını hesapladılar.

Kavram — iki eğri, iki tür değişim

Talep, bir malın çeşitli fiyatlarda alıcıların ne kadarını almaya istekli ve muktedir olduğunu gösterir. Başka her şey sabitken fiyat yükseldikçe istenen miktar azalır; buna talep yasası denir. Bu ilişki bir grafikte çizildiğinde, dikey eksende fiyat, yatay eksende miktar olmak üzere aşağı eğimli bir çizgi çıkar: talep eğrisi.

Arz ise öbür tarafın hikâyesidir: satıcıların çeşitli fiyatlarda ne kadar satmaya istekli olduğu. Fiyat yükseldikçe üretmek ve satmak daha kârlı hâle gelir, daha fazla üretici piyasaya girer. Bu yüzden arz eğrisi genellikle yukarı eğimlidir.

Bu iki eğri yeni bir buluş değil. İktisat tarihçisi Thomas Humphrey, arz ve talep eğrilerinin aynı grafikte kesiştiği bu çizimin Alfred Marshall'dan önce, 1838'de Antoine-Augustin Cournot'da başladığını ve ardından Karl Rau, Jules Dupuit ve Fleeming Jenkin gibi yazarların elinde geliştiğini gösterdi. Marshall ise 1890'da yayımlanan kitabıyla onu iktisadın en tanınan görüntüsü hâline getirdi.

Bu dersin en önemli ayrımı şudur. Bir malın kendi fiyatı değiştiğinde, alıcılar aynı talep eğrisi üzerinde bir noktadan başka bir noktaya kayar; buna eğri üzerinde hareket denir. Fiyat dışındaki bir şey değiştiğinde ise, örneğin gelir arttığında ya da başka bir malın fiyatı değiştiğinde, her fiyatta istenen miktar değişir ve eğrinin tamamı yer değiştirir; buna eğrinin kayması denir.

Veri ve kanıt — ne eğriyi kaydırır?

Talep eğrisini kaydıran başlıca etkenler, alıcıların geliri, ilgili malların fiyatları, zevkler, geleceğe dair beklentiler ve alıcıların sayısıdır. Gelir arttığında çoğu malın talebi artar; bunlara normal mal denir. Ama bazı malların talebi gelir artınca azalır: insanlar daha pahalı alternatiflere geçer. Bunlara düşük mal denir. Hangi malın normal, hangisinin düşük olduğu mala değil, alıcıya ve zamana göre değişebilir.

İlgili mallar iki türlüdür. Birinin yerine kullanılabilen mallara ikame mal denir: çay ile kahve gibi. Birinin fiyatı yükselince öbürünün talebi artar. Birlikte kullanılan mallara ise tamamlayıcı mal denir: otomobil ile benzin gibi. Birinin fiyatı yükselince öbürünün talebi düşer.

Arz eğrisini kaydıranlar ise üretim tarafındadır: girdi maliyetleri, teknoloji, satıcı sayısı, satıcıların beklentileri, vergi ve sübvansiyonlar. Gübre ve mazot pahalanırsa, çiftçi aynı fiyattan daha az ürün sunar ve arz eğrisi sola kayar. Yeni bir üretim tekniği maliyeti düşürürse, aynı fiyattan daha çok ürün sunulur ve arz eğrisi sağa kayar.

Neden önemli? — bir piyasayı okumak

Gündelik ekonomi haberleri çoğu zaman tek bir cümleyle yetinir: «fiyatlar arttı». Arz ve talep çerçevesi, bu cümlenin arkasındaki iki soruyu sormayı öğretir. Fiyat alıcılar daha çok istediği için mi arttı, yoksa satıcılar daha az sunduğu için mi? Ve satılan miktar ne oldu? Bu iki sorunun cevabı, sorunun çözümünü de belirler: talep kaynaklı bir artış ile arz kaynaklı bir artış, farklı politikalar gerektirir.

Türkiye'de 2021–2023 arasında ikinci el otomobil fiyatlarında yaşanan sert artış, bu ayrımın iyi bir örneğidir. Sıfır araç arzı daralmış, aynı zamanda otomobil bir değer saklama aracı olarak da talep görmeye başlamıştı. Hangi etkenin ne kadar pay taşıdığını ayırmadan yapılan bir müdahale, sorunu çözmek yerine başka bir yere taşıyabilir. Bu dersin Uygulama bölümü bu piyasaya yakından bakıyor.

Model

Talep tablosu ve talep fonksiyonu

Bir alıcının talebi önce bir tabloyla gösterilebilir. Bir öğrencinin haftada kaç fincan kahve almak istediğini, fincanın fiyatına göre düşünelim.

Tablodaki her satır, talep eğrisi üzerinde bir noktadır. Fiyat 20 lira arttıkça istenen miktar 2 fincan azalıyor. Bu düzenli ilişki, doğrusal bir talep fonksiyonu ile yazılabilir: Qd = 14 − 0,1 × P. Burada Qd istenen miktar, P fiyattır. Fiyat 40 liraysa Qd = 14 − 4 = 10; fiyat 100 liraysa Qd = 14 − 10 = 4.

Fonksiyondaki iki sayının anlamı vardır. 14, fiyat sıfır olsaydı öğrencinin isteyeceği en yüksek miktardır; grafikte eğrinin yatay ekseni kestiği noktayı verir. −0,1 ise eğimdir: fiyat 1 lira arttığında istenen miktar 0,1 fincan azalır. Eğimin eksi işareti, talep yasasının matematikteki karşılığıdır.

Grafik okurken dikkat edilmesi gereken bir gelenek vardır. İktisatta fiyat dikey eksene, miktar yatay eksene yazılır; matematik derslerindeki alışkanlığın tersine, bağımsız değişken olan fiyat yukarıdadır. Bu gelenek Marshall'dan kalmadır. Bu yüzden talep fonksiyonunu P'yi yalnız bırakarak da yazmak yararlıdır: Qd = 14 − 0,1 × P ise P = 140 − 10 × Qd. Bu biçim, grafikteki çizginin dikey ekseni 140 lirada kestiğini, yani fiyat 140 liraya çıktığında öğrencinin hiç kahve almayacağını gösterir.

Talep yasası neden geçerli?

Talep eğrisinin aşağı eğimli olmasının iki kaynağı vardır. Birincisi, fiyatı yükselen bir mal, öbür mallara göre pahalanır; alıcılar onun yerine başka mallar kullanmaya yönelir. Kahve pahalanınca bazı öğrenciler çaya geçer. Buna ikame etkisi denir. İkincisi, fiyat yükseldiğinde aynı gelirle daha az şey alınabilir; alıcı fiilen biraz yoksullaşmıştır ve genellikle o maldan da daha az alır. Buna gelir etkisi denir. Normal mallarda iki etki aynı yöne çalışır ve talep eğrisi açıkça aşağı eğimlidir. Bu iki etkinin ayrıntılı çözümlemesi, tüketici tercihinin ele alındığı derse kalıyor.

Kuramda bir istisna mümkündür. Çok yoksul hanelerin bütçesinin büyük kısmını tek bir temel gıdaya harcadığı durumlarda, o gıdanın fiyatı yükselince hane öbür, daha pahalı yiyecekleri alamaz hâle gelir ve eksik kaloriyi yine o temel gıdadan tamamlamak için ondan daha çok alabilir. Bu duruma, adını İngiliz istatistikçi Robert Giffen'dan alan Giffen malı denir. İktisatçılar Robert Jensen ve Nolan Miller, Çin'in Hunan eyaletinde yoksul hanelere pirinç için fiyat desteği verdikleri bir saha deneyinde, bazı hanelerin pirinç fiyatı düştüğünde daha az pirinç aldığını buldu; yani fiyatla miktar aynı yönde hareket ediyordu. Bu tür durumlar gerçek ama nadirdir ve dar koşullara bağlıdır.

Bazen yüksek fiyatın kendisi bir malı çekici kılar: lüks bir saat, pahalı olduğu için statü gösterir. Bu tür mallarda fiyat artışı bazı alıcıların talebini artırabilir. Ama burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır. Yüksek fiyatın getirdiği prestij, malın algılanan niteliğini değiştirir; yani fiyat değişirken zevkler de değişmiştir. Talep yasasının «başka her şey sabitken» koşulu tam da bu yüzden önemlidir.

Arz eğrisi neden yukarı eğimli?

Arz eğrisinin yukarı eğimli olmasının arkasında, üretimi artırmanın giderek pahalılaşması yatar. Bir kafe günde 100 fincan kahve hazırlarken mevcut makinesi ve çalışanlarıyla rahatça üretir. Günde 400 fincana çıkmak için ise fazla mesai ödemek, ikinci bir makine kiralamak ya da daha yoğun saatlerde kalabalık yönetmek gerekir. Son fincanı üretmenin ek maliyeti, yani marjinal maliyeti, üretim arttıkça yükselir. Kafe ancak fiyat bu ek maliyeti karşıladığında daha fazla üretmeye razı olur. Bu yüzden daha yüksek fiyat, daha fazla arz demektir.

Bir de zaman boyutu vardır. Fiyat birden yükseldiğinde, bir kafe kısa sürede ancak mevcut makinesiyle ve mevcut çalışanlarıyla ne kadar üretebiliyorsa o kadarını artırabilir. Birkaç ay sonra yeni makine alabilir, yeni çalışan işe alabilir; birkaç yıl sonra ise yeni kafeler açılır. Bu yüzden arz eğrisi kısa dönemde daha dik, uzun dönemde daha yatıktır: zaman geçtikçe üreticiler fiyat değişimine daha güçlü tepki verir. Aynı fiyat artışının kısa ve uzun dönemde farklı miktar tepkileri doğurması, sonraki derslerde ele alınacak esneklik kavramının temelidir.

Eğri üzerinde hareket ile eğrinin kayması

Şimdi öğrencinin burs aldığını ve haftalık harcanabilir gelirinin arttığını düşünelim. Kahve bu öğrenci için normal bir mal ise, her fiyatta eskisinden 3 fincan fazla ister. Yeni tablo şöyledir:

Yeni talep fonksiyonu Qd = 17 − 0,1 × P olur. Eğim değişmedi, ama sabit terim 14'ten 17'ye çıktı. Grafikte bu, eğrinin bütünüyle 3 fincan sağa kayması demektir. Fiyat 80 lirada sabit kalsa bile istenen miktar 6'dan 9'a çıkmıştır; bu artış fiyattan değil, gelirden gelir.

Buna karşılık fiyat 80 liradan 60 liraya düşerse ve gelir değişmezse, öğrenci eski eğri üzerinde kalır ve 6'dan 8 fincana geçer. Bu, eğri üzerinde harekettir. İki durumda da öğrenci daha fazla kahve içer; ama birincisinde eğri yer değiştirmiş, ikincisinde yalnızca eğri üzerindeki nokta değişmiştir.

Genel olarak bir talep fonksiyonu, fiyatın yanında öbür etkenleri de içerecek biçimde yazılabilir: Qd = a − b × P + c × Y + d × Pr. Burada Y gelir, Pr ilgili bir malın fiyatıdır. Fiyat P değiştiğinde eğri üzerinde hareket edilir; Y ya da Pr değiştiğinde a'ya eklenen terim değişir ve eğri kayar. c pozitifse mal normal, negatifse düşük maldır. d pozitifse ilgili mal ikame, negatifse tamamlayıcıdır.

Arz tablosu ve arz fonksiyonu

Aynı mantık satıcılar için de geçerlidir. Bir kafenin günlük olarak kaç fincan kahve hazırlamaya istekli olduğunu fiyata göre düşünelim. Fiyat yükseldikçe kafe daha fazla çalışan çalıştırmayı, daha uzun açık kalmayı ve ikinci bir makine kullanmayı kârlı bulur.

Bu tablo Qs = −100 + 5 × P fonksiyonuyla yazılır. Fiyat 1 lira arttığında sunulan miktar 5 fincan artar. Fiyat 20 liranın altına düşerse fonksiyon eksi bir miktar verir; bu, o fiyatta kafenin hiç kahve sunmayacağı anlamına gelir. Doğrusal fonksiyonlar gerçek eğrilerin belirli bir aralıktaki yaklaşımlarıdır; aralığın dışında dikkatle kullanılmalıdır.

Kahve çekirdeğinin fiyatı yükselirse, kafenin her fincan için maliyeti artar ve aynı fiyattan daha az fincan sunmayı tercih eder. Örneğin her fincanın maliyeti 10 lira artarsa, kafe eskiden 80 liraya sunduğu miktarı artık ancak 90 liraya sunmaya razıdır. Yeni fonksiyon Qs = −150 + 5 × P olur; arz eğrisi yukarı, yani sola kayar. Kahve çekirdeğinin fiyatındaki bu değişim, fincan fiyatı üzerinden değil, maliyet üzerinden eğrinin yerini değiştirmiştir.

Bireyden piyasaya: yatay toplama

Bir piyasanın talebi, o piyasadaki bütün alıcıların taleplerinin toplamıdır. Ama bu toplam, fiyatlar değil miktarlar üzerinden yapılır: her fiyat düzeyinde, bütün alıcıların o fiyatta istediği miktarlar toplanır. Grafikte bu, bireysel talep eğrilerinin yatay olarak toplanması demektir. Bu yüzden bu işleme yatay toplama denir ve sonucuna piyasa talebi adı verilir.

Aynı yöntem arz için de geçerlidir: piyasa arzı, her fiyatta bütün satıcıların sunmak istediği miktarların toplamıdır. Satıcı sayısı arttığında toplanan eğri sayısı artar ve piyasa arzı sağa kayar. Arz eğrisini kaydıran etkenler arasında satıcı sayısının bulunmasının nedeni budur.

Çözümlü örnek

Bir kampüsteki kahve piyasasında üç tür alıcı olsun. A grubundaki öğrencilerin toplam talebi QA = 60 − 0,5 × P, B grubundaki öğrencilerin QB = 40 − 0,25 × P, akademisyenlerin ise QC = 30 − 0,1 × P. Fiyat lira, miktar günlük fincan cinsindendir.

Birinci adım, her fiyatta üç grubun istediği miktarı bulmaktır. Fiyat 80 lira olsun. QA = 60 − 40 = 20, QB = 40 − 20 = 20, QC = 30 − 8 = 22. Piyasa talebi 20 + 20 + 22 = 62 fincandır.

İkinci adım, genel piyasa talebi fonksiyonunu yazmaktır. Üç grubun hepsinin pozitif miktar istediği fiyat aralığında, fonksiyonları doğrudan toplayabiliriz: Q = (60 + 40 + 30) − (0,5 + 0,25 + 0,1) × P = 130 − 0,85 × P. Fiyat 80 liraysa Q = 130 − 68 = 62; birinci adımla aynı sonuç.

Üçüncü adım, toplamanın hangi aralıkta geçerli olduğunu kontrol etmektir. A grubu, fiyat 120 liraya ulaştığında hiç kahve istemez: 60 − 0,5 × 120 = 0. B grubu 160 lirada, akademisyenler 300 lirada talebi sıfırlar. Fiyat 120 liranın üstüne çıktığında A grubu piyasadan çekilir ve piyasa talebi yalnız öbür iki grubun toplamı olur: Q = 70 − 0,35 × P. Yani piyasa talep eğrisi tek bir doğru değil, 120 ve 160 liralarda kırılan bir çizgidir. Bu kırılmalar, yatay toplamanın atlanmaması gereken ayrıntısıdır.

Dördüncü adım, piyasa arzını eklemektir. Kampüste iki kafe olsun; her birinin arzı Qs = −20 + 0,5 × P. Piyasa arzı bunların toplamıdır: Qs = −40 + 1 × P. Fiyat 80 liraysa sunulan miktar 40 fincan, istenen ise 62 fincandır. İstenen miktar sunulandan fazladır; bu fiyatta kahve kıtlığı vardır ve fiyat yükselme baskısı altındadır.

Beşinci adım, bu baskının nerede duracağını görmektir. 130 − 0,85 × P = −40 + P eşitliğinden 170 = 1,85 × P, yani P ≈ 91,9 lira bulunur. Bu fiyatta istenen ve sunulan miktar yaklaşık 52 fincanda eşitlenir. Bu nokta 120 liranın altında olduğu için, üç grubun da piyasada olduğu aralıkta kalır ve hesap geçerlidir. Dengenin nasıl bozulup yeniden kurulduğu, bir sonraki dersin konusudur.

Modelin sınırları

Arz ve talep modeli, çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu, hiçbirinin tek başına fiyatı belirleyemediği ve malın aşağı yukarı aynı olduğu piyasalar için tasarlanmıştır. Tek bir satıcının ya da birkaç büyük şirketin fiyat belirlediği piyasalarda, arz eğrisi kavramı aynı biçimde kullanılamaz; bu piyasalar kursun ilerleyen derslerinde ayrıca incelenecek. Model ayrıca her şeyin sabit tutulabildiğini varsayar. Gerçek piyasalarda birçok etken aynı anda değişir; Uber çalışmasında olduğu gibi, talep eğrisini gerçekten ölçmek için bu etkenleri ayırmaya yarayan dikkatli bir araştırma tasarımı gerekir.

Uygulama

Özet kartı

1. Talep yasası: başka her şey sabitken fiyat yükseldikçe talep edilen miktar azalır; 50 milyon Uber oturumuyla yapılan bir çalışma, talep eğrisini gerçek veriyle ölçtü.
2. Malın kendi fiyatındaki değişim eğri üzerinde hareket, gelir, ilgili malların fiyatları, zevkler, beklentiler ve alıcı sayısındaki değişim ise talep eğrisinin kaymasıdır.
3. Girdi maliyetleri, teknoloji, satıcı sayısı, beklentiler, vergi ve sübvansiyonlar arz eğrisini kaydırır.
4. Piyasa talebi, bireysel taleplerin her fiyatta miktarlar üzerinden yatay toplanmasıyla bulunur; bir grup piyasadan çekildiği fiyatta eğri kırılır.
5. Bir fiyat artışının talepten mi arzdan mı geldiğini anlamak için miktara da bakmak gerekir; ikisinin çözümü farklıdır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Talep eğrisini kaydıran beş etkeni ve arz eğrisini kaydıran beş etkeni say.
2. (Çıktı 2) Aşağıdakilerin her birinin kahve piyasasında eğri üzerinde hareket mi, eğrinin kayması mı olduğunu ve hangi eğriyi etkilediğini belirt: kahvenin fiyatının düşmesi; çayın fiyatının artması; kahve çekirdeğinin fiyatının artması; kahvenin sağlığa yararlı olduğunu gösteren bir araştırmanın yayımlanması.
3. (Çıktı 2) Bir gazete «benzin fiyatı arttığı için benzin talebi düştü» diye yazıyor. Bu cümle iktisadi dille nasıl düzeltilmeli?
4. (Çıktı 3) İki alıcının talebi Q1 = 50 − P ve Q2 = 30 − 0,5 × P. Fiyat 20 liraysa piyasa talebi nedir? Piyasa talebi fonksiyonunu, iki alıcının da piyasada olduğu aralık için yaz. Hangi fiyatın üstünde fonksiyon değişir?
5. (Çıktı 3) Talep fonksiyonu Qd = 14 − 0,1 × P olan öğrencinin geliri artıyor ve her fiyatta 3 fincan fazla istiyor. Yeni fonksiyonu yaz. Fiyat 60 liradan 80 liraya çıkarken gelir de artarsa öğrencinin kahve tüketimi nasıl değişir?
6. (Çıktı 4) Bir yıl içinde domatesin fiyatı yüzde 40 artıyor ve satılan domates miktarı düşüyor. Bu tablo en çok hangi eğrinin kaymasıyla tutarlıdır? Aynı fiyat artışı satılan miktar artarken olsaydı ne düşünürdün?
7. (Çıktı 4) Türkiye'de 2021–2023'te ikinci el otomobil fiyatlarının yükselmesinde arz ve talep tarafında rol oynayan birer etkeni yaz.

Cevaplar

1. Talep: alıcıların geliri, ikame malların fiyatı, tamamlayıcı malların fiyatı, zevkler ve tercihler, geleceğe dair fiyat ve gelir beklentileri, alıcı sayısı. Arz: girdi maliyetleri, teknoloji, satıcı sayısı, satıcıların beklentileri, vergi ve sübvansiyonlar, doğal koşullar.
2. Kahvenin fiyatının düşmesi, talep eğrisi üzerinde aşağı doğru harekettir. Çayın fiyatının artması, çay kahvenin ikamesi olduğu için kahve talep eğrisini sağa kaydırır. Kahve çekirdeğinin fiyatının artması, kahvenin arz eğrisini sola kaydırır. Sağlığa yararlı olduğunu gösteren bir araştırma, zevkleri değiştirerek talep eğrisini sağa kaydırır.
3. «Benzin fiyatı arttığı için talep edilen benzin miktarı azaldı.» Talebin kendisi, yani eğri, fiyat dışı bir etken değişmedikçe yerinde kalır; fiyat artışı eğri üzerinde yukarı doğru bir harekettir.
4. Fiyat 20 liraysa Q1 = 30, Q2 = 20; piyasa talebi 50'dir. İki alıcının da piyasada olduğu aralıkta Q = 80 − 1,5 × P. İkinci alıcı 60 lirada, birinci alıcı 50 lirada talebi sıfırlar; 50 liranın üstünde birinci alıcı çekilir ve piyasa talebi yalnız Q2 = 30 − 0,5 × P olur.
5. Yeni fonksiyon Qd = 17 − 0,1 × P. Eski eğride 60 lirada 8 fincan içiyordu. Yeni eğride 80 lirada 17 − 8 = 9 fincan içer. Fiyat artışı eğri üzerinde tüketimi azaltırken, gelir artışı eğriyi sağa kaydırdı; net sonuç 8'den 9 fincana hafif bir artıştır.
6. Fiyatın yükselip miktarın düşmesi, arz eğrisinin sola kaymasıyla tutarlıdır; örneğin kötü hava ya da gübre ve mazot fiyatlarının artması. Fiyat artarken satılan miktar da artsaydı, bu daha çok talep eğrisinin sağa kaymasıyla tutarlı olurdu.
7. Arz: küresel yonga sıkıntısı nedeniyle sıfır araç üretiminin ve ithalatının azalması, bunun ikinci el piyasasına kayan alıcılar yoluyla etkisi. Talep: yüksek enflasyonda otomobilin birikimi koruma aracı olarak görülmesi ve yatırım amaçlı alımların artması.

İleri okuma

• N. Gregory Mankiw, Principles of Economics, arz ve talep bölümleri (güncel baskılar). Bu dersteki kavramların grafiklerle adım adım anlatımı.
• Thomas M. Humphrey (1992). «Marshallian Cross Diagrams and Their Uses before Alfred Marshall». Federal Reserve Bank of Richmond Economic Review 78(2). Arz-talep çiziminin tarihçesi.
• Peter Cohen ve diğerleri (2016). «Using Big Data to Estimate Consumer Surplus: The Case of Uber». NBER Working Paper 22627. Bir talep eğrisinin gerçek veriyle nasıl ölçüldüğüne dair örnek.

Sonraki derse köprü

Kampüs örneğinde fiyat 80 lirayken istenen miktar sunulandan fazlaydı ve fiyat yaklaşık 92 liraya doğru itiliyordu. Bu kez yalnız dengenin yerini değil, oraya nasıl gidildiğini ve bir şok geldiğinde neler olduğunu soracağız. Kuraklık arzı vurduğunda, bir moda talebi patlattığında ya da ikisi aynı anda olduğunda fiyat ve miktar nereye gider? Bazen fiyatın hangi yöne gideceğini söyleyebiliriz ama miktarınkini söyleyemeyiz. Piyasa dengesi ve şoklar, sıradaki dersin konusu.