Kâğıt paranın doğuşu

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Temsilî parayı, karşılığı ve aşırı ihracı tanımlar.
• Anlama — Kâğıt paranın ağır metal paranın taşıma ve güvenlik sorununu nasıl çözdüğünü açıklar.
• Analiz — Sichuan, Stockholm ve İstanbul örneklerinde kâğıdın arkasındaki güvencenin kimde olduğunu karşılaştırır.
• Değerlendirme — Kâğıt para çıkaranların neden tekrar tekrar karşılığından fazla kâğıt basma eğilimine girdiğini tartışır.

Sezgi

Açılış

17. yüzyılda İsveç'in parası bakırdı. Bakır ucuz bir metal olduğu için, değerli bir ödeme yapmak büyük miktarda bakır taşımayı gerektiriyordu. Devlet bu yüzden bakırı dev levhalar hâlinde döktü: bu levha paraların en büyüğü 19 kilogramı aşıyordu. Bir tüccar önemli bir ödeme için at arabasıyla metal taşımak zorundaydı.

Bir önceki derste sikkenin tartmayı damgaya devrettiğini gördük. Ama damga, metalin ağırlığını ortadan kaldırmıyordu. Ağırlığın çaresi, metali yerinde bırakıp yalnızca sahipliğini gösteren bir kanıtı dolaştırmaktı: «Şu kasada, şu kadar bakır senindir.» Bu belgenin kâğıt paraya dönüşmesi, dünyanın farklı yerlerinde birbirinden bağımsız ama şaşırtıcı ölçüde benzer biçimde gerçekleşti.

Hikâye — Chengdu'nun demir parası

10. yüzyılda Çin'in güneybatısındaki Sichuan bölgesinde para demirdendi. Bakır madenleri tükenmiş, merkezi yönetim bölgede bakır para kullanımını da sınırlamıştı. Demir paraların değeri düşük, ağırlıkları yüksekti; orta büyüklükte bir alışveriş için bile ağır yükler taşımak gerekiyordu. Chengdu'nun tüccarları bir çözüm buldu: demir paralarını güvenilir bir tüccar evine bırakıyor, karşılığında bir makbuz alıyor ve alışverişi bu makbuzla yapıyorlardı.

Zamanla bölgenin on altı büyük tüccar evi bu makbuzları ortak bir biçimde basmaya başladı. Adına jiaozi dendi. Makbuz, istendiğinde bozdurulabiliyordu; tüccar evleri bin demir para için otuz para, yani yüzde 3 ücret alıyordu. Kâğıt dolaştıkça, bozdurulmayı bekleyen makbuzların hepsine yetecek kadar demir parayı kasada tutmak gereksiz görünmeye başladı. Bazı tüccar evleri tuttuğundan fazla makbuz çıkardı ve battı.

İflaslar sistemin güvenini sarstı. Song hanedanı bunun üzerine işi devraldı: 1023'te Chengdu'da bir kâğıt para bürosu kuruldu ve 1024'te ilk devlet banknotları çıkarıldı. Numizmatların çoğu bunları dünyanın ilk devlet kâğıt parası sayar. Kâğıt artık bir tüccarın değil, devletin sözünü taşıyordu. Sonraki yüzyıllarda Çin'de devletler kâğıt parayı yaygınlaştırdı, ama savaş ve bütçe açıkları karşısında çoğu zaman karşılığından fazlasını bastı; kâğıt paranın değeri defalarca eridi.

Kavram — kâğıdın arkasındaki söz

İlk kâğıt paralar temsilî paraydı: kâğıt, başka bir yerde duran metalin ya da malın temsilcisiydi ve istendiğinde ona dönüştürülebileceğine söz veriyordu. Kâğıdın değeri bu sözden geliyordu. Söz güvenilir olduğu sürece insanlar metal yerine kâğıdı tutmayı tercih etti; taşıması kolaydı, saklaması güvenliydi.

Kâğıt paranın bütün tarihi, karşılık ile dolaşımdaki kâğıt arasındaki ilişki üzerinde döner. Herkes kâğıdını aynı gün bozdurmaya gelmediği için, çıkaran kurum kasasında dolaşımdaki kâğıdın tamamı kadar metal tutmak zorunda değildir. Bir kısmını tutması, gündelik bozdurma taleplerine yeter. Bu, kurumun karşılığı olmayan kâğıtla kredi vermesine ya da harcama yapmasına imkân tanır. Ama aynı imkân, en büyük riski de doğurur.

Çıkaran kurum ister bir tüccar evi ister bir devlet olsun, fazla kâğıt basmanın kısa vadede bir kazancı vardır: bir önceki dersteki senyoraj, burada çok daha büyük ölçekte ortaya çıkar. Metal sikkede senyoraj alaşıma katılan değersiz metalle sınırlıydı; kâğıtta ise bir sonraki kâğıdı basmanın maliyeti neredeyse sıfırdır. Bu yüzden kâğıt paranın tarihi, aşırı ihracı sınırlamak için kurulan kurallar ve kurumların tarihidir.

Veri ve kanıt — Avrupa'nın ilk banknotu

İsveç'in ağır bakır levhaları, Chengdu'nun demir paralarına benzer bir sorun yaratıyordu. Johan Palmstruch'un 1657'de kurduğu Stockholms Banco, 16 Temmuz 1661'de Avrupa'nın ilk banknotlarını çıkardı. Banknotlar bakır para cinsinden yazılmıştı ve her biri Palmstruch'un ve bankanın memurlarının imzasını taşıyordu. İnsanlar ağır levhalar yerine kâğıdı taşımayı hızla benimsedi.

Banka da Chengdu'daki tüccar evlerinin yolundan gitti. Kasasındaki bakırdan fazla banknot çıkarıp bu kâğıtla kredi verdi. 1660'ların ortasında bozdurma talepleri arttığında banka ödeme yapamaz hâle geldi ve 1668'de çöktü. Aynı yıl İsveç parlamentosu bankanın kalıntıları üzerine yeni bir banka kurdu: Riksens Ständers Bank. Bu banka bugün Sveriges Riksbank adını taşır ve dünyanın hâlen faaliyette olan en eski merkez bankası sayılır.

İki ayrı kıtada, altı yüzyıl arayla aynı örüntü ortaya çıktı: ağır metal, özel bir makbuzla hafifletildi; makbuz yaygınlaştı; çıkaran karşılığından fazlasını bastı; sistem çöktü ve devlet ya da parlamento, işi bir kamu kurumuna devretti. Bu örüntü, kâğıt paranın doğuşunun rastlantı değil, aynı iktisadi baskıların sonucu olduğunu gösteriyor.

Neden önemli? — İstanbul'un kaimesi

Osmanlı Devleti ilk kâğıt parasını 1840'ta, Sultan Abdülmecid döneminde çıkardı. Adı kaime-i nakdiye-i mutebereydi, yani «para yerine geçen kâğıt». Bu kâğıtlar bugünkü anlamda banknottan çok, faiz getiren bir borç senedine benziyordu. İlk kaimeler el yazısıyla hazırlanmış ve tek tek mühürlenmişti. Taklit edilmeleri kolay olduğu için güven çabuk sarsıldı ve 1842'den itibaren matbaada basılmaya başlandı.

Osmanlı'nın kâğıt para deneyimi de karşılık ve güven sorusu etrafında şekillendi. 1863'te banknot çıkarma tekeli otuz yıllığına, İngiliz ve Fransız sermayesiyle kurulan Osmanlı Bankası'na verildi; kâğıdın arkasındaki söz, bu kez bir bankanın sözüydü. Birinci Dünya Savaşı'nda banka devlete ek avans vermeyi reddedince, hükümet 1915'ten itibaren altın ve Alman hazine bonolarına dayanan evrak-ı nakdiye çıkardı. Cumhuriyet'in ilk yıllarında yeni bir para basılamadığı için bu kâğıtlar 1927 sonuna kadar kullanıldı.

Chengdu'dan Stockholm'e ve İstanbul'a, kâğıt paranın ilk soruları aynıydı: bu kâğıdın arkasında ne duruyor, kim söz veriyor ve bu sözün tutulacağını kim garanti ediyor? Kâğıdı çıkaran kurumların, yani bankaların, bu sözü nasıl verdiği ve nasıl zaman zaman bozduğu, paranın tarihinin bir sonraki halkası.

Özet kartı

1. Kâğıt para, ağır metal paranın taşıma ve güvenlik sorununa çözüm olarak doğdu; ilk kâğıtlar başka bir yerde duran metali temsil eden makbuzlardı.
2. Sichuan'da tüccarlar 10. yüzyılda demir paraya karşılık makbuz çıkardı; iflaslardan sonra Song yönetimi 1023'te büro kurdu, 1024'te ilk devlet kâğıt parasını çıkardı.
3. Karşılık, bozdurma taleplerini karşılamak için tutulan metaldir; tam karşılık gerekmez, ama karşılığı aşan aşırı ihraç güveni sarsar.
4. Stockholms Banco 1661'de Avrupa'nın ilk banknotlarını çıkardı, fazla not bastığı için 1668'de çöktü; yerine bugünkü Riksbank'ın öncülü kuruldu.
5. Osmanlı'nın ilk kâğıt parası kaime 1840'ta faizli bir borç senedi olarak çıktı; ihraç tekeli 1863'te Osmanlı Bankası'na verildi, evrak-ı nakdiye 1927 sonuna kadar kullanıldı.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Temsilî para ile sikke arasındaki fark nedir?
2. (Çıktı 1) Bir kurumun kasasında dolaşımdaki kâğıdın tamamı kadar metal tutmasına neden gerek yoktur?
3. (Çıktı 2) Chengdu tüccarları neden demir paralarını bir tüccar evine bırakıp makbuz almayı tercih etti?
4. (Çıktı 3) Chengdu'da, Stockholm'de ve İstanbul'da ilk kâğıdın arkasındaki söz kime aitti?
5. (Çıktı 3) Chengdu'daki tüccar evleri ile Stockholms Banco'nun çöküşleri arasındaki ortak örüntüyü anlat.
6. (Çıktı 4) Kâğıt para çıkaran bir kurum neden aşırı ihraç eğilimine girer? Bu eğilimi sınırlamak için hangi kurallar düşünülebilir?

Cevaplar

1. Sikke değerini kısmen kendi metalinden alır. Temsilî para ise başka bir yerde duran metalin ya da malın temsilcisidir; değeri, ona dönüştürülebileceği sözünden gelir.
2. Kâğıt sahiplerinin hepsi aynı anda bozdurmaya gelmez; gündelik talepler dolaşımın yalnızca küçük bir kısmıdır. Bu yüzden bir kısım karşılık, olağan dönemde talepleri karşılamaya yeter.
3. Demir paralar düşük değerli ve ağırdı; büyük ödemeler için taşınması zahmetli ve tehlikeliydi. Makbuz hafifti ve güvenli bir yerde duran paranın sahipliğini gösteriyordu.
4. Chengdu'da önce tüccar evlerine, sonra Song devletine; Stockholm'de Stockholms Banco'ya; İstanbul'da ilk kaimelerde Osmanlı Devleti'ne, 1863'ten sonra Osmanlı Bankası'na.
5. Her ikisinde de makbuz ya da banknot hızla benimsendi, çıkaran kurum kasasındaki metalden fazlasını bastı, bozdurma talepleri arttığında ödeme yapamadı ve sonunda bir kamu kurumu işi devraldı.
6. Yeni bir kâğıt basmanın maliyeti neredeyse sıfırken, onunla harcama yapmak ya da kredi vermek kazanç sağlar; bu, senyorajın kâğıttaki büyük hâlidir. Sınırlamak için karşılık oranı zorunluluğu, ihraç tekelini bağımsız bir kuruma vermek ya da kâğıdı metale bağlayan açık kurallar düşünülebilir.

İleri okuma

• Richard von Glahn (1996). Fountain of Fortune: Money and Monetary Policy in China, 1000–1700. Çin'de kâğıt paranın doğuşunu ve devletlerin kâğıtla ilişkisini anlatan temel çalışma.
• Sveriges Riksbank, Historical timeline (riksbank.se). Stockholms Banco'dan bugüne İsveç merkez bankasının tarihi.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Sanal Müzesi, Kaime ve Evrak-ı Nakdiye (sanalmuze.tcmb.gov.tr). Osmanlı kâğıt paralarının görselleri ve kısa tarihçesi.
• Niall Ferguson (2008). The Ascent of Money: A Financial History of the World. Kâğıt paradan bankacılığa uzanan finans tarihini geniş kitleye anlatan kitap.

Sonraki derse köprü

Stockholms Banco bir bankaydı: insanların metalini alıyor, karşılığında kâğıt veriyor ve kasasındaki metalden fazlasını kredi olarak dağıtıyordu. Bu üç işlem, mevduat almak, ödeme aracı çıkarmak ve kredi vermek, bankacılığın da temelidir. Emanetçiler nasıl bankaya dönüştü, bankalar kasalarındakinden fazlasını ödünç vermeyi nasıl kurumsallaştırdı ve bu düzen neden zaman zaman sarsıldı, sıradaki dersin sorusu.