Finansal kararlarda yapılan psikolojik hatalar

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Kayıptan kaçınmayı, elden çıkarma etkisini, aşırı güveni, şimdiki zaman yanlılığını ve zihinsel hesabı tanımlar.
• Anlama — Bu eğilimlerin neden rastgele değil sistematik hatalara yol açtığını açıklar.
• Analiz — Bir finansal kararda hangi eğilimin etkili olduğunu bir örnek üzerinden çözümler.
• Değerlendirme — Kişisel finans kararlarını bu eğilimlere karşı korumak için geliştirilen araçların ne ölçüde işe yaradığını tartışır.

Sezgi

Açılış

Bir yazı-tura oyunu teklif edildiğini düşünelim. Yazı gelirse 150 lira kazanıyorsun, tura gelirse 100 lira kaybediyorsun. Ortalamada oyun kazançlıdır: her atışta beklenen getiri 25 liradır. Buna rağmen deneylerde insanların çoğu bu oyunu reddeder. Kaybetme ihtimali, kazanma ihtimalinden daha ağır basar; pek çok kişi ancak kazanç kaybın yaklaşık iki katına çıkınca oynamayı kabul eder.

Bu tepki bir hesap hatası değil, insan zihninin kayıpları ve kazançları nasıl tarttığıyla ilgili bir özelliktir. Kurs boyunca bu tür özelliklerle birkaç kez karşılaştık: bileşik faizi doğrusal sanmak, borcu ay ay düşünmek, geçmişte iyi gideni geleceğe uzatmak, varsayılan kutucuğu değiştirmemek. Bu ders, kişisel finanstaki bu sistematik eğilimleri bir arada ele alıyor.

Hikâye — çok işlem, az kazanç

1990'ların başında ABD'de indirimli aracı kurumlar, bireysel yatırımcılara düşük komisyonla hisse alıp satma imkânı sundu. İktisatçılar Brad Barber ve Terrance Odean, büyük bir indirimli aracı kurumda hesabı olan 66.465 hanenin 1991–1996 arasındaki bütün işlemlerini inceledi. Soru basitti: sık alıp satan yatırımcılar daha mı çok kazanıyordu?

Ortalama hane, portföyünün yılda yaklaşık yüzde 75'ini el değiştiriyordu; yani her yıl elindeki hisselerin dörtte üçünü satıp yenilerini alıyordu. Bu hanelerin yıllık ortalama getirisi yüzde 16,4'tü, aynı dönemde piyasanın getirisi yüzde 17,9. En çok işlem yapan beşte birlik grubun getirisi ise yüzde 11,4'e düşüyordu. Her işlemin küçük bir maliyeti vardı ve bu maliyetler, yatırımcıların doğru hisseyi seçtiklerine duydukları güvenin karşılığını tüketiyordu.

Barber ile Odean makalelerine «İşlem yapmak servetiniz için tehlikelidir» başlığını verdiler. Yorumları, bu davranışın arkasında aşırı güven olduğuydu: yatırımcılar, sattıkları hissenin yerine aldıkları hisseden daha iyi performans göstereceğini, gerçekte olduğundan çok daha güçlü biçimde inanıyorlardı. Bilgileri çoğaldıkça, bildiklerini sandıkları şey daha da hızlı artıyordu.

Kavram — beş sistematik eğilim

Kayıptan kaçınma, aynı büyüklükteki bir kaybın bir kazançtan daha ağır hissedilmesidir. Daniel Kahneman ile Amos Tversky'nin 1979'da ortaya koyduğu beklenti kuramına göre insanlar sonuçları mutlak servetle değil bir başlangıç noktasına göre kazanç ya da kayıp olarak değerlendirir ve kayıplara kazançlardan kabaca iki kat ağırlık verir. Açılıştaki oyunun reddedilmesi bunun doğrudan sonucudur.

Kayıptan kaçınmanın yatırımdaki en görünür biçimi elden çıkarma etkisidir. Alış fiyatının altına düşmüş bir varlık, «zararına satmamak» için tutulur; alış fiyatının üstüne çıkmış bir varlık ise kâr «cebe konsun» diye satılır. Oysa bir varlığı tutmanın ya da satmanın mantığı, alış fiyatına değil, bugünden sonrası için ne beklendiğine bağlı olmalıdır.

Aşırı güven, kişinin kendi bilgisine ve tahmin gücüne gerçekte olduğundan fazla güvenmesidir. Hikâyedeki sık işlem yapan yatırımcılar bunun örneğiydi. Şimdiki zaman yanlılığı ise bugünkü tüketime, gelecekteki kazançlara göre orantısız bir ağırlık vermektir: birikim kararı hep «gelecek aya» ertelenir, ama gelecek ay geldiğinde o da «bugün» olur ve erteleme sürer.

Zihinsel hesap, aynı liranın nereden geldiğine göre farklı değerlendirilmesidir. İkramiyeyle gelen para daha kolay harcanır; aynı kişi yüksek faizli bir kart borcu taşırken düşük faizli bir birikim hesabına «dokunmamak» için para biriktirebilir. Hesabın her kutusu kendi içinde mantıklı görünür, ama bütüne bakıldığında borçlanma maliyeti birikim getirisinden yüksektir.

Veri ve kanıt — kayıpları gerçekleştirmekte isteksizlik

Bu çalışmadan iki yıl önce, 1998'de, Terrance Odean büyük bir indirimli aracı kurumdaki 10.000 hesabın işlemlerini başka bir soruyla incelemişti: yatırımcılar kazandıran ve kaybettiren hisseleri aynı istekle mi satıyordu? Cevap belirgin biçimde hayırdı. Yatırımcılar, değeri artmış hisseleri satmaya, değeri düşmüş hisseleri satmaktan çok daha istekliydi.

Bu tercih sonraki performansla haklı çıkmıyordu: satılan kazandıranlar, elde tutulan kaybettirenlerden sonraki dönemde daha kötü değil, daha iyi getiri sağladı. Üstelik ABD'de zararına satış vergi avantajı sağladığı hâlde yatırımcılar bu avantajı büyük ölçüde kullanmıyordu. Odean, portföy dengeleme ya da işlem maliyeti gibi başka açıklamaları da sınadı ve hiçbirinin davranışı açıklamadığını gösterdi.

Bu bulgular, kişisel finanstaki hataların rastgele olmadığını gösteriyor. Rastgele hatalar ortalamada birbirini götürürdü; sistematik hatalar ise hep aynı yöne çeker. Bu yüzden ölçülebilir, öngörülebilir ve belli ölçüde tasarımla dengelenebilir. Bir önceki dersteki otomatik katılım, aynı ataleti birikim yönünde kullanan bir tasarımdı.

Neden önemli? — kararları önceden bağlamak

Bu eğilimlere karşı en etkili araçlar, kararı duygunun en güçlü olduğu andan önceye taşıyanlardır. Birikimin maaş günü kendiliğinden ayrılması, şimdiki zaman yanlılığının her ay yeniden devreye girmesini önler. Bir birikim aracını tutma ya da satma kuralını onu alırken yazmak, sonradan alış fiyatına takılmayı zorlaştırır. İşlem sayısını ve maliyetini görünür kılmak, aşırı güvenin bedelini somutlaştırır.

Bir başka araç, soruyu yeniden kurmaktır. «Zararına satmalı mıyım?» yerine «Bu varlık bugün elimde olmasaydı, bu fiyattan alır mıydım?» diye sormak, alış fiyatını denklemden çıkarır. «Bu ikramiyeyi ne yapsam?» yerine «Bu parayı maaşımdan kazanmış olsaydım ne yapardım?» diye sormak, zihinsel kutuları birleştirir. Bu soruların doğru bir cevabı yoktur; ama cevabın hangi eğilimden etkilendiğini görmeyi kolaylaştırırlar.

Kurs boyunca kişisel finansın hesap tarafını gördük: bütçe, bileşik faiz, enflasyon, borç, risk, çeşitlendirme, sigorta ve emeklilik. Bu son ders, o hesapların uygulandığı insanı ekliyor. Hangi kararın kime uyduğunu bu dersler söylemez, söyleyemez de; ama herkesin karar verirken benzer eğilimlerle karşılaştığını bilmek, kendi kararına dışarıdan bakabilmenin ilk adımıdır.

Uygulama

Özet kartı

1. Finansal hatalar çoğu zaman rastgele değil sistematiktir; hep aynı yöne çektikleri için ölçülebilir ve tasarımla dengelenebilir.
2. Kayıptan kaçınma kayıplara kazançlardan kabaca iki kat ağırlık verir; elden çıkarma etkisi, kazandıranı erken satıp kaybettireni tutmaktır.
3. Aşırı güven sık işleme yol açar: 66.465 hanede ortalama getiri yüzde 16,4, piyasa yüzde 17,9, en çok işlem yapanlar yüzde 11,4'tü.
4. Şimdiki zaman yanlılığı birikimi hep sonraya erteler; zihinsel hesap aynı parayı kaynağına göre farklı yönetir.
5. En etkili araçlar kararı önceden bağlayanlardır: otomatik birikim, önceden yazılmış kurallar ve soruyu alış fiyatından bağımsız kurmak.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Kayıptan kaçınma ile elden çıkarma etkisi arasındaki ilişkiyi bir cümleyle açıkla.
2. (Çıktı 1) Rastgele bir hata ile sistematik bir hata arasındaki fark nedir? Bu fark neden önemlidir?
3. (Çıktı 2) Bir kişi değeri yüzde 30 düşmüş bir hisseyi «alış fiyatına dönene kadar satmayacağım» diyerek tutuyor. Hangi eğilim etkili olabilir ve karar hangi soruya göre verilmelidir?
4. (Çıktı 3) Bir kişinin aylık yüzde 4 faizli 20 bin liralık kart borcu varken, aynı dönemde bir tatil için ayrı bir hesapta 20 bin lira biriktiriyor. Bu durumu zihinsel hesap açısından değerlendir.
5. (Çıktı 3) Her ay «gelecek ay birikime başlayacağım» diyen biri hangi eğilimle karşı karşıyadır? Bu eğilime karşı hangi araç kullanılabilir?
6. (Çıktı 4) Barber ile Odean'ın bulgusu ışığında, işlem komisyonlarını sıfıra indiren platformların bireysel yatırımcılar üzerindeki olası etkisini tartış.

Cevaplar

1. Elden çıkarma etkisi, kayıptan kaçınmanın yatırım kararlarındaki yansımasıdır: kaybı gerçekleştirmenin acısından kaçmak için değeri düşen varlık tutulur.
2. Rastgele hatalar bir yöne ya da öbürüne dağılır ve ortalamada birbirini götürür. Sistematik hatalar hep aynı yöne çeker; bu yüzden ortalamada da sonucu bozar, ama öngörülebilir oldukları için tasarımla dengelenebilir.
3. Kayıptan kaçınma ve onun biçimi olan elden çıkarma etkisi etkili olabilir. Karar alış fiyatına göre değil, «Bu hisse bugün elimde olmasaydı, bu fiyattan alır mıydım?» sorusuna göre verilmelidir.
4. Ayda yüzde 4 faiz, on iki ay bileşiklenince yüzde 60'ı biraz geçer; ayrı hesaptaki birikimin getirisi bunun çok altındadır. Tatil parası ile borç ayrı zihinsel kutularda tutulduğu için kişi, birikimiyle borcunu kapatıp aynı parayı sonra biriktirmenin daha ucuz olduğunu görmez.
5. Şimdiki zaman yanlılığı. Birikimin maaş günü otomatik olarak ayrılması, kararın her ay yeniden verilmesini engeller.
6. Komisyonun sıfırlanması işlem başına maliyeti azaltır, ama aşırı güven sürdüğü sürece işlem sayısını artırabilir. Barber ile Odean'ın bulgusunda getiri kaybı yalnızca komisyondan değil, sık işlemin kendisinden de kaynaklanıyordu. Maliyet görünmez hâle gelirse, aşırı işlem daha da kolaylaşabilir.

İleri okuma

• Daniel Kahneman (2011). Thinking, Fast and Slow. Kayıptan kaçınma ve beklenti kuramını yazarının kendisinden anlatan kitap.
• Richard H. Thaler (2015). Misbehaving: The Making of Behavioral Economics. Zihinsel hesap ve davranışsal iktisadın doğuşunu anlatan, akıcı bir anı kitabı.
• Brad M. Barber ve Terrance Odean (2000). «Trading Is Hazardous to Your Wealth». Journal of Finance 55(2). Aşırı işlemin bireysel yatırımcıya maliyetini ölçen çalışma.
• Terrance Odean (1998). «Are Investors Reluctant to Realize Their Losses?». Journal of Finance 53(5). Elden çıkarma etkisinin gerçek işlem verisindeki kanıtı.

Sonraki derse köprü

Bu kurs boyunca paranın zamanla nasıl büyüdüğünü, nasıl eridiğini, nasıl ödünç alındığını ve nasıl korunduğunu konuştuk; hep paranın var olduğunu varsayarak. Oysa para da bir icattır. İnsanlar mallarını doğrudan değiş tokuş etmekten, değeri herkesçe tanınan metal parçalarına nasıl geçti ve bu geçiş neden kolay olmadı? Paranın ve ekonominin kısa tarihi, bu sorudan başlıyor.