Mevduat, tahvil, hisse, altın, döviz: Temel farklar

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Mevduatı, tahvili, hisse senedini, altını ve dövizi, sahibine hangi hakkı verdiğine göre tanımlar.
• Anlama — Her birinin getirisinin nereden geldiğini ve hangi risklere açık olduğunu açıklar.
• Uygulama — Faiz yükseldiğinde sabit kuponlu bir tahvilin fiyatının neden düştüğünü basit bir hesapla gösterir.
• Analiz — «Güvenli» diye bilinen bir birikim aracının hangi koşullarda kayıp verebileceğini bir örnek üzerinden çözümler.

Sezgi

Açılış

Bir birikimi değerlendirmenin beş yaygın yolunu yan yana koymak, beş farklı sözleşmeyi karşılaştırmak demektir. Mevduatta bankaya borç verirsin. Tahvilde devlete ya da bir şirkete. Hisse senedinde bir şirketin ortağı olursun. Altında bir maden, dövizde başka bir ülkenin parasını tutarsın. Beşinin getirisi başka yerden gelir ve her biri başka bir şey yüzünden değer kaybedebilir.

«Hangisi daha iyi?» sorusunun genel bir cevabı yoktur; cevap kişinin amacına, süresine ve taşıyabileceği riske bağlıdır. Ama «hangisi hangi riski taşır?» sorusunun cevabı vardır. Üstelik en güvenli sanılanlar bile, doğru koşullar bir araya geldiğinde hızla sarsılabilir.

Hikâye — güvenli varlıkların batırdığı banka

Silicon Valley Bank, Kaliforniya'da teknoloji girişimlerinin ve onlara yatırım yapan fonların bankasıydı. 2019 ile 2021 arasında girişimlere akan paranın bankaya mevduat olarak dönmesiyle bankanın büyüklüğü üç katına çıktı. Banka bu mevduatın büyük kısmını, dünyanın en güvenli varlıkları arasında sayılan uzun vadeli ABD devlet tahvillerine ve devlet destekli konut kredisi senetlerine yatırdı. Bu tahvillerin geri ödenmeme riski neredeyse yoktu.

Ama başka bir riskleri vardı. 2022'de ABD Merkez Bankası enflasyonla mücadele için faizleri hızla yükseltti. Faiz yükselince, eski ve düşük faizli tahvillerin piyasa değeri düştü; kimse yüksek faizle yeni tahvil alabilecekken düşük faizli eskisini aynı fiyattan almak istemez. 2022 sonunda bankanın vadeye kadar tutmayı planladığı tahvillerde 15 milyar doları aşan gerçekleşmemiş zarar birikmişti; bu, bankanın ana sermayesinin yaklaşık yüzde 89'uydu.

8 Mart 2023'te banka, bir kısım tahvilini 1,8 milyar dolar zararla sattığını ve sermaye artırımına gideceğini duyurdu. Ertesi gün mevduat sahipleri paralarını çekmek için sıraya girdi; yalnızca bir günde yaklaşık 42 milyar dolarlık çekim talebi geldi. Mevduatın büyük kısmı ABD'deki 250 bin dolarlık sigorta sınırının üstündeydi ve sahipleri ilk çıkan olmak istiyordu. 10 Mart'ta banka kapatıldı. Hem mevduat hem devlet tahvili, doğru koşullar bir araya geldiğinde, ayrı ayrı bilinen riskleri birlikte gerçekleştirmişti.

Kavram — beş sözleşme, beş risk karışımı

Mevduat bir bankaya verilen borçtur. Getirisi önceden belirlenen faizdir. Başlıca riski, getirinin enflasyonun altında kalması ve bankanın yükümlülüğünü yerine getirememesidir. İkinci riski sınırlamak için pek çok ülkede mevduat sigortası vardır. Türkiye'de 2026 yılı için bu sınır, her bankada kişi başına 1 milyon 200 bin liradır.

Tahvil bir devlete ya da şirkete verilen, belirli bir vadesi ve genellikle belirli bir faiz ödemesi, yani kuponu olan borçtur. Getirisi kupon ödemeleri ve vadede geri alınan anaparadır. Başlıca riskleri, borçlunun ödememesi ve faiz riskidir: piyasa faizleri yükselirse eski tahvilin değeri düşer. Vadesine on yıl kalan, her yıl 5 lira kupon ödeyen 100 liralık bir tahvil, piyasa faizi yüzde 7'ye çıkarsa yaklaşık 86 liraya iner; tahvil sahibi vadeyi beklemeden satmak zorunda kalırsa yüzde 14 kayıp yaşar.

Hisse senedi bir şirketin ortaklık payıdır. Getirisi, şirketin dağıttığı kâr payı ve payın fiyatındaki değişimdir. Borç sahipleri gibi sabit bir ödeme sözü yoktur; şirket kazanırsa ortaklar da kazanır, zarar ederse ya da batarsa ortaklar en son sırada kalır ve paranın tamamını kaybedebilir. Bir önceki derste gördüğümüz risk primi, bu belirsizliğin karşılığıdır.

Altın bir borç ya da ortaklık değildir; kimse ona faiz ya da kâr payı ödemez. Getirisi yalnızca fiyatındaki değişimdir ve fiyatı, onu tutmak isteyenlerin talebine bağlıdır. Enflasyonun ya da belirsizliğin yükseldiği dönemlerde talep artabilir, ama fiyat uzun süre düşebilir de: Ocak 1980'de ons başına 850 dolarla zirve yapan altın, 1999'da yaklaşık 253 dolara kadar geriledi; eski zirvesine ancak 2008'de, nominal olarak ulaşabildi.

Döviz başka bir ülkenin parasıdır. Onu tutan kişi, o ülkenin parasının kendi parasına göre değer kazanmasından ya da kaybetmesinden etkilenir; buna kur riski denir. Döviz mevduatının faizi o para biriminin faiz düzeyine göre belirlenir ve genellikle Türk lirası mevduat faizinden çok düşüktür. Kur her iki yönde de hareket edebilir; tarihsel bir eğilimin sürüp sürmeyeceği, iki ülkenin enflasyonuna ve para politikasına bağlıdır.

Veri ve kanıt — riskin görünmeyen tarafı

SVB'nin hikâyesinden sonra ABD Merkez Bankası'nın hazırladığı inceleme raporu, bankanın yöneticilerinin ve denetçilerin riski nasıl gözden kaçırdığını ayrıntılı biçimde anlattı. Bankanın tahvilleri geri ödenmeme bakımından güvenliydi; sorun, faiz riskinin ve mevduatın hızla çekilme riskinin birlikte ele alınmamasıydı. Banka, kısa vadede çekilebilecek mevduatla uzun vadeli tahviller almıştı; faiz yükselip mevduat çekilmeye başlayınca, tahvilleri zararına satmak zorunda kaldı.

Rapor, bir başka ayrıntının altını çizdi: mevduatın büyük kısmının sigorta sınırının üstünde olması, çekilme hızını artırdı. Sigortalı mevduat sahiplerinin acele etmesine gerek yoktu; sigortasız olanlar ise ilk çekenlerin paralarını kurtaracağını biliyordu. Aynı mevduat, sigorta sınırının altında ve üstünde çok farklı davranışlar doğurdu.

Bu bulgular bireysel birikim için de bir ders taşır. Bir varlığın «güvenli» sayılması, tek bir riske göre yapılmış bir değerlendirmedir. Aynı varlık başka bir riske karşı savunmasız olabilir ve riskler birlikte gerçekleştiğinde etkileri birbirini büyütür. Tabloyu tamamlamak için her varlıkta birkaç soruya birden bakmak gerekir.

Neden önemli? — soruları varlığa göre sormak

Beş varlığı karşılaştırmanın bir yolu, her biri için aynı dört soruyu sormaktır. Getiri nereden geliyor: faizden mi, kâr payından mı, yalnızca fiyat değişiminden mi? Kim ödeme sözü veriyor ve o söz ne kadar güvencede? Hangi değişken değerini düşürür: enflasyon mu, faiz mi, kur mu, şirketin kârı mı? Ve paraya ne kadar sürede, hangi maliyetle ulaşılabilir?

Bu soruların cevapları, hangi varlığın hangi amaca uygun olabileceğini düşünmeye yardım eder. Birkaç ay içinde kullanılacak bir tampon için değerinin hızla oynamaması ve kolay ulaşılabilmesi önemlidir. On yıllar sonrası için biriken bir tutar içinse enflasyonun erittiği alım gücü daha belirleyici olabilir. Ama hangi dengenin kime uyduğu kişisel bir tercih ve durum meselesidir; burada anlatılan, seçeneklerin nasıl çalıştığıdır, hangisinin seçileceği değil.

Uygulama

Özet kartı

1. Mevduat ve tahvil borç, hisse senedi ortaklık, altın bir emtia, döviz başka bir ülkenin parasıdır; her birinin getirisi başka bir kaynaktan gelir.
2. Faiz yükseldiğinde sabit kuponlu tahvilin fiyatı düşer; on yıllık yüzde 5 kuponlu bir tahvil, faiz yüzde 7'ye çıkınca yaklaşık yüzde 14 değer kaybeder.
3. SVB güvenli sayılan tahviller ve mevduatla battı: faiz riski ile mevduatın hızla çekilme riski birlikte gerçekleşti.
4. Türkiye'de 2026'da mevduat sigortası her bankada kişi başı 1,2 milyon lira; sınırın üstündeki tutar bankanın karşı taraf riskini taşır.
5. Altın faiz ya da kâr payı ödemez; 1980–1999 arasında dolar cinsinden yaklaşık yüzde 70 değer kaybetti. Hiçbir varlık her riske karşı güvenli değildir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Tahvil ile hisse senedi arasındaki temel fark nedir? Bir şirket battığında ikisinin sahipleri hangi sırayla ödeme alır?
2. (Çıktı 1) Altının getirisi neden yalnızca fiyat değişiminden gelir?
3. (Çıktı 2) Bir kişinin tek bir bankada 1,5 milyon liralık mevduatı var. Bu tutarın ne kadarı 2026'da sigorta kapsamındadır?
4. (Çıktı 3) Bir yıl sonra 100 lira ödeyecek bir senet, piyasa faizi yüzde 30'ken yaklaşık kaç liradır? Faiz yüzde 40'a çıkarsa fiyatı ne olur?
5. (Çıktı 3) Aynı faiz artışı neden on yıl vadeli bir tahvili bir yıl vadeli bir tahvilden daha çok etkiler?
6. (Çıktı 4) SVB örneğinde hangi iki risk birlikte gerçekleşti? Biri tek başına olsaydı sonuç nasıl farklı olabilirdi?

Cevaplar

1. Tahvil bir borçtur; sahibine önceden belirlenmiş ödemeler vaat eder. Hisse senedi ortaklıktır; sabit bir ödeme sözü yoktur. Şirket battığında önce borç sahipleri, yani tahvil sahipleri, kalan varlıklardan pay alır; hissedarlar en son sıradadır ve çoğu zaman bir şey alamaz.
2. Altın bir borç ya da ortaklık değildir; kimse onu tutana faiz ya da kâr payı ödemez. Değeri yalnızca başkalarının onu hangi fiyattan almak istediğine bağlıdır.
3. 1.200.000 lira. Kalan 300 bin lira sigorta kapsamı dışındadır; aynı bankada tutulduğu için sınır banka başına uygulanır.
4. Yüzde 30'da 100 ÷ 1,30 ≈ 76,92 lira. Yüzde 40'ta 100 ÷ 1,40 ≈ 71,43 lira; senedin fiyatı yaklaşık yüzde 7 düşer.
5. Uzun vadeli tahvilin ödemeleri daha uzak gelecekte yapılır ve her biri yeni, yüksek faizle daha fazla yıl boyunca iskonto edilir. Bu yüzden faiz değişimi uzun vadeli tahvilin bugünkü değerini daha çok değiştirir.
6. Faiz riski ile mevduatın hızla çekilme riski. Faizler yükselse ama mevduat çekilmeseydi, banka tahvilleri vadesine kadar tutabilir ve zararı gerçekleştirmek zorunda kalmazdı. Mevduat çekilse ama tahvillerin değeri düşmemiş olsaydı, banka onları zarar etmeden satıp ödeme yapabilirdi.

İleri okuma

• Board of Governors of the Federal Reserve System (2023). Review of the Federal Reserve's Supervision and Regulation of Silicon Valley Bank. Bankanın çöküşünü adım adım anlatan resmî inceleme.
• Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu, Mevduat Sigortacılığı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (tmsf.org.tr). Sigorta kapsamının güncel tutarı ve hangi hesapları kapsadığı.
• John C. Bogle (2007). The Little Book of Common Sense Investing. Hisse senedi ve tahvilin nasıl işlediğini sade bir dille anlatan kısa kitap; bakış açısı savunmacı, ama mekanizmaların anlatımı açık.
• Barry Eichengreen (2011). Exorbitant Privilege. Doların dünya parası olarak rolünü ve döviz tutmanın arkasındaki güveni tarihsel olarak anlatan kitap.

Sonraki derse köprü

Beş varlığın her biri başka bir riske açık; faiz yükseldiğinde tahvil düşer, bir şirket zorlandığında hisse düşer, kur oynadığında döviz birikimi değişir. Bu risklerin hepsi aynı anda gerçekleşmez. Birbirinden farklı nedenlerle hareket eden varlıkları bir arada tutmanın toplam dalgalanmayı nasıl azaltabildiği ve bunun neden «bedava öğle yemeğine» en çok yaklaşan fikir olarak anıldığı, sıradaki soru.