Kredi, kredi kartı ve borç tuzağı

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Akdi faizi, borç servisini ve borç sarmalını tanımlar.
• Anlama — Fiyat artışı sabit faizli borcun reel yükünü azaltırken kart ve kredili hesap borcunun neden erimediğini açıklar.
• Uygulama — Bir taksit teklifinin örtük faizini ve bir kart borcunun aylık ödemeyle kaç ayda kapanacağını hesaplar.
• Değerlendirme — Borcun maliyetini tek tek aylar yerine toplam olarak göstermenin borçlanma kararlarını nasıl değiştirdiğini tartışır.

Sezgi

Açılış

Bir önceki derste sabit faizli borcun enflasyonla reel olarak küçüldüğünü gördük. Buradan «yüksek enflasyonda borçlanmak kazançlıdır» sonucu çıkarılabilir. Orta büyüklükte bir kart borcuna Eylül 2026'da uygulanabilecek tavan faiz ayda yüzde 3,75'ti. Bu oran bir yıl bileşiklendiğinde yaklaşık yüzde 55'e ulaşır. Fiyatlar ise aynı dönemde bir yılda yüzde 31,51 artmıştı.

Yani kartta devreden bir borç, enflasyonla erimiyor; enflasyondan hızlı büyüyordu. Ayda yüzde 4,25'le işleyen kredili hesapta borcun reel maliyeti, geçmiş on iki ayın enflasyonuna göre yılda yaklaşık yüzde 25'ti. Borcun eriyip erimediği, faizin enflasyonu ne kadar önceden hesaba kattığına ve ödenmeyen faizin borca eklenip eklenmediğine bağlı. Kredi türlerini ayırmak, borç tuzağını anlamanın ilk adımı.

Hikâye — kişi başı dört kart

1997 Asya krizinden sonra Güney Kore hükümeti ekonomiyi yeniden canlandırmak için tüketimi teşvik etmeye karar verdi. 1999'da kredi kartı nakit avanslarına uygulanan sınır kaldırıldı ve yıllık gelirinin yüzde 10'undan fazlasını kartla harcayanlara, bu harcamanın bir kısmı için yüzde 20'ye varan gelir vergisi indirimi getirildi. Kart şirketleri kart dağıtımını hızla genişletti ve kart edinmek hiç olmadığı kadar kolaylaştı.

Dört yıl içinde çalışan her Koreli ortalama dört kredi kartı taşır hâle geldi. Hane tüketimi hızla arttı, hane borcu da. Nakit avans kolaylaşınca bir kartın borcunu başka bir kartın avansıyla kapatmak mümkün hâle geldi; bu, borcu kapatmıyor, yalnızca yüksek faizle bir karttan öbürüne taşıyordu. 2002'nin sonunda gecikmeler artmaya başladı.

2003'te sarmal tersine döndü. Milyonlarca kişi ödemelerini aksattı. Ülkenin en büyük kart şirketi LG Card nakit sıkıntısına düştü ve ATM'lerden nakit avans vermeyi geçici olarak durdurdu. Ocak 2004'te şirket, alacaklılarının yaklaşık 4,5 milyar dolarlık bir kurtarma paketiyle iflastan kurtarıldı.

Kavram — borcun iki yüzü

Her kredi iki şeyden oluşur: bugün alınan para ve gelecekte ödenecek bir dizi taksit. Taksitlerin toplamı ile alınan para arasındaki fark borcun maliyetidir. Bu maliyet çoğu zaman sözleşmedeki akdi faizle ifade edilir. Ama asıl önemli olan, bir kişinin her ay gelirinden borca ayırdığı tutardır: borç servisi. Borç servisi gelirin küçük bir kısmıysa borç yönetilebilir; büyüdükçe bütçenin öbür kalemlerini sıkıştırır ve yeni borca kapı açar.

Sarmalın mekanizması bileşik faizdir. Bir kişinin kartında 20 bin lira borç olsun; faiz ayda yüzde 3,75. Bir aylık faiz 750 liradır. Her ay tam 750 lira öderse bir yıl sonra 9 bin lira ödemiş olur, ama borcu hâlâ 20 bin liradır; ödediği her kuruş faize gitmiştir. Ayda 1.000 lira öderse borç ancak 38 ayda kapanır ve toplamda 38 bin liraya yakın ödenmiş olur. Ödeme faizin altında kalırsa borç hiç kapanmaz, büyür.

Enflasyonun borcu eritip eritmediği de bu çerçevede netleşir. Uzun vadeli, faizi sözleşmede sabitlenmiş bir konut borcu alındıktan sonra enflasyon beklenmedik biçimde yükselirse borcun reel yükü azalır. Ama kart, kredili hesap ve ihtiyaç kredisi faizleri kısa vadelidir ve enflasyonu zaten fiyatlar. Bir önceki dersin kazananları, sabit faizli ve uzun vadeli borca erişenlerdi; kısa vadeli, yüksek faizli borç taşıyanlar değil.

Taksitli alışveriş de bir borçtur, faiz yazmasa bile. Bir mağaza 100 liralık bir ürünü peşin ödemede 90 liraya, ya da «faizsiz» altı eşit taksitle 100 liraya satıyor olsun. İlk taksit bir ay sonra ödenirse bu teklifin örtük faizi aylık yaklaşık yüzde 3,1, yıllık yaklaşık yüzde 44'tür. «Vade farksız» yazan bir etiket, peşin indirim varsa vade farksız değildir.

Veri ve kanıt — maliyeti toplam olarak göstermek

Borcun maliyeti neden bu kadar kolay küçük görünür? İktisatçılar Marianne Bertrand ve Adair Morse, ABD'de maaş günü kredisi veren bir şirketin 11 eyaletteki 77 şubesinde bir saha deneyi yaptı. Bu krediler kısa vadelidir ve sık sık yenilenir; tek bir yenilemenin ücreti küçük görünür, ama yenileme tekrarlandıkça ücretler birikir.

Borçlulara verilen zarflara rastgele farklı bilgiler kondu. Bir gruba, borcu birkaç ay yenilemenin toplamda kaç dolara mal olacağını bir tablo hâlinde gösteren bir kart verildi. Bu grubun sonraki dört ayda yeniden maaş günü kredisi alma olasılığı yaklaşık yüzde 11 düştü. Faiz oranını vurgulayan bilgiler de denendi, ama en belirgin etki birikmiş dolar maliyetinden geldi. Araştırmacıların yorumu, insanların borcu tek tek dönemler hâlinde, dar bir çerçeveyle düşündüğüydü; toplam maliyeti görmek çerçeveyi genişletiyordu.

Bu bulgu bir sınır da çiziyor. Bilgi borçlanmayı azalttı ama ortadan kaldırmadı; insanların önemli bir kısmı, toplam maliyeti gördükten sonra da aynı krediyi kullandı. Bu tür kısa vadeli krediler, çoğu zaman başka borç kaynaklarına erişimi sınırlı kişilerin başvurduğu kredilerdir. Borç tuzağı yalnızca bir hesap hatası değil, çoğu zaman seçeneklerin darlığıdır.

Neden önemli? — borcu türüne göre okumak

Kart faizlerinin borç büyüklüğüne göre kademelendiğini iki ders önce gördük. Bu derste o kademeleri bir kez de enflasyonla yan yana koyalım: en düşük kademe on iki ayda yüzde 47 kadar, orta kademe yüzde 55'e, en yüksek kademe ile nakit çekim ve kredili hesap yüzde 65'e ulaşır. Üçü de ağustosta ölçülen on iki aylık fiyat artışının, yüzde 31,51'in, üstündedir.

Bir borcu değerlendirirken üç soru yeterli. Faiz sabit mi, değişken mi, yoksa her ay yeniden mi hesaplanıyor? Ödenmeyen tutar faize ekleniyor mu? Ve toplamda, bütün taksitler ödendiğinde, alınan paranın kaç katı geri ödenecek? Üçüncü sorunun cevabı, Bertrand ile Morse'un deneyindeki kartın yaptığı işi yapar: tek bir ayın küçük görünen maliyetini bütün dizinin toplamına çevirir.

Borç tek başına kötü değildir. Bir nakit akışı açığını kapatmak, bir eğitimi finanse etmek ya da bir konutu yıllara yaymak borçla mümkün olur. Tuzak, borcun maliyetinin görünmez kaldığı ve yeni borcun eski borcu ödemek için alındığı yerde başlar.

Uygulama

Özet kartı

1. Borcun maliyeti akdi faizle ifade edilir, ama bütçeyi belirleyen aylık borç servisidir; yeni borçla eski borcu ödemek borç sarmalını başlatır.
2. Enflasyon yalnızca sabit ve düşük faizli borçları eritir; kart ve kredili mevduat faizleri 2026'da enflasyonun belirgin biçimde üstündeydi.
3. Ayda yüzde 3,75 faiz işleyen 20 bin liralık borçta her ay 750 lira ödemek borcu hiç azaltmaz; 1.000 lira ödemek 38 ay sürer.
4. Peşin indirim varsa «vade farksız» taksit de örtük faiz taşır; yüzde 10 indirimli altı taksitte aylık yaklaşık yüzde 3,1.
5. Borcun toplam maliyetini göstermek maaş günü kredisi kullanımını yaklaşık yüzde 11 azalttı; insanlar borcu dar bir çerçeveyle, ay ay düşünme eğilimindedir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Aylık geliri 40 bin lira olan birinin konut kredisi taksiti 8 bin, kart asgari ödemesi 3 bin, ihtiyaç kredisi taksiti 4 bin lira. Borç servisinin gelire oranı nedir?
2. (Çıktı 1) Borç sarmalını, bir kişinin iki kartı üzerinden bir örnekle anlat.
3. (Çıktı 2) Fiyatların yılda yüzde 30 arttığı bir ortamda, yılda yüzde 20 sabit faizle alınmış bir konut kredisi ile aylık yüzde 4 faizli bir kart borcu arasında, enflasyonun etkisi bakımından ne fark vardır?
4. (Çıktı 3) Aylık yüzde 3,25 faizle 15 bin liralık kart borcu için borcun yerinde saymasına yetecek aylık ödeme nedir?
5. (Çıktı 3) Peşin fiyatı yüzde 5 indirimli bir ürün için vade farksız üç taksit sunuluyor. Örtük faiz yaklaşık olarak aylık kaçtır?
6. (Çıktı 4) Bir banka, kredi teklifinde yalnızca aylık taksiti büyük puntoyla, toplam geri ödemeyi küçük bir dipnotla gösteriyor. Bertrand ile Morse'un bulgusu ışığında bu sunumu değerlendir.

Cevaplar

1. Toplam borç servisi 15 bin lira; gelire oranı yüzde 37,5.
2. Bir kişi A kartının ekstresini ödeyemediği için B kartından nakit avans çeker. Ertesi ay B kartının borcu ve nakit avans faizi eklenmiş olarak gelir, bu kez A kartından çekip B'yi öder. Her tur toplam borca bir faiz daha ekler ve borç kapanmadan büyür.
3. Sabit faizli konut kredisinin faizi enflasyonun altında kaldığı için reel yükü her yıl azalır. Kart borcu aylık yüzde 4'le bileşiklendiğinde yılda yaklaşık yüzde 60'a ulaşır; enflasyonun üstünde kaldığı için reel olarak büyür.
4. 15.000 × 0,0325 = 487,50 lira. Bunun altında ödenirse borç büyür.
5. Peşin fiyat 95, taksitler üç kez yaklaşık 33,33. Bugün 95 lira yerine bir, iki ve üç ay sonra ödenen 100 lira, aylık yaklaşık yüzde 2,6'lık bir örtük faize karşılık gelir.
6. Aylık taksit dar bir çerçevedir ve borcun maliyetini küçük gösterir. Deney, toplam maliyeti görmenin borçlanma kararlarını değiştirdiğini gösteriyor. Toplam geri ödemenin ve toplam faizin taksitle aynı görünürlükte verilmesi, borçlunun bilinçli karar vermesini kolaylaştırır.

İleri okuma

• Marianne Bertrand ve Adair Morse (2011). «Information Disclosure, Cognitive Biases, and Payday Borrowing». Journal of Finance 66(6). Toplam maliyeti göstermenin borçlanmaya etkisini ölçen saha deneyi.
• Taesoo Kang ve Guonan Ma (2009). «Credit card lending distress in Korea in 2003». BIS Papers 46. Kore kart krizinin nedenlerini ve politika tepkilerini anlatan inceleme.
• Atif Mian ve Amir Sufi (2014). House of Debt. Hane borcunun ekonomi genelinde nasıl krizlere dönüşebildiğini anlatan, geniş okur kitlesine yazılmış kitap.
• Annamaria Lusardi ve Peter Tufano (2015). «Debt literacy, financial experiences, and overindebtedness». Journal of Pension Economics and Finance 14(4). Borç okuryazarlığı düşük olanların borcu daha pahalıya taşıdığını gösteren çalışma.

Sonraki derse köprü

Borç veren banka, kart şirketi ya da mağaza, neden farklı borçlara bu kadar farklı faiz istiyor? Teminatlı bir konut kredisi ile teminatsız bir kart borcu arasındaki fark, büyük ölçüde paranın geri gelmeme ihtimaline biçilen bedelden doğuyor. Aynı mantık, birikim tarafında da geçerli: daha yüksek getiri vaat eden her seçenek, bir yerde daha büyük bir belirsizlik taşıyor. Risk ile getiri arasındaki bu ilişki, sıradaki konu.