Enflasyon birikimi nasıl eritir?

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Birikimli enflasyonu yıllık oranların toplamı değil çarpımı olarak tanımlar.
• Uygulama — Bir tutarın birkaç yıllık enflasyon sonrası alım gücünü ve alım gücünün yarılanma süresini hesaplar.
• Analiz — Enflasyonun nominal varlık sahiplerinden nominal borç sahiplerine nasıl servet aktardığını çözümler.
• Değerlendirme — Enflasyonun gelir gruplarını neden farklı etkilediğini kanıtlarla tartışır.

Sezgi

Açılış

2020'nin son gününde bir çekmeceye 100 lira konduğunu düşünelim. Aralık 2021'e kadar fiyatlar yüzde 36,08, 2022'de yüzde 64,27, 2023'te yüzde 64,77, 2024'te yüzde 44,38, 2025'te yüzde 30,89 arttı. 2026'nın ilk sekiz ayında da yüzde 22,07 daha yükseldi. Çekmecedeki kâğıt hâlâ «100» yazıyor. Ama Ağustos 2026 fiyatlarıyla, 2020'nin sonunda yaklaşık 12 liraya alınabilecek kadar şey alıyor.

Bu altı oranı toplayınca yüzde 262 çıkar ve fiyatların üç buçuk katına çıktığı sanılabilir. Oysa her yılın artışı bir öncekinin üstüne bindiği için gerçek birikim çok daha büyüktür: fiyat düzeyi bu dönemde yaklaşık 8,5 katına çıktı. Bir önceki derste bileşik faizin birikimi nasıl büyüttüğünü gördük. Enflasyon aynı mekanizmayla, bu kez ters yönde çalışır.

Hikâye — Franklin'in doları ne alıyordu?

Benjamin Franklin'in 1.000 sterlinlik vasiyeti 1990'a gelindiğinde Boston'da yaklaşık 4,5 milyon dolara ulaşmıştı. Ama 1990'ın doları, iki yüz yıl önceki paranın satın aldığını satın almıyordu. Soruyu cevaplamak için ABD'nin uzun dönem fiyat serisine bakmak gerekir. Resmî tüketici fiyat endeksi 1913'te başlar; öncesi için tarihçiler, Vermont çiftçilerinin ödedikleri fiyatlardan ve eski yaşam maliyeti hesaplarından tahmini bir seri kurmuştur.

Bu seriye göre 1800'de 51 olan fiyat endeksi 1990'da 392,6'ydı: fiyatlar yaklaşık 7,7 katına çıkmıştı. Boston fonunun 4,5 milyon doları, 1800 fiyatlarıyla yaklaşık 585 bin dolarlık alım gücüne denk geliyordu. Hâlâ büyük bir büyümeydi; ama hesapta görünen büyümenin bir kısmı, paranın değerinin düşmesinden geliyordu.

Serinin asıl şaşırtıcı yanı, iki yüz yılın iki yarısının birbirine hiç benzememesi. 1800 ile 1890 arasında fiyatlar yükselmedi, tersine yarı yarıya düştü: endeks 51'den 27'ye indi. Paranın büyük ölçüde değerli metallere bağlı olduğu bu dönemde bir birikim sahibi, hiçbir faiz almasa bile zamanla daha fazla şey satın alabiliyordu. 1890'dan 1990'a ise fiyatlar 14 kattan fazla arttı. Enflasyon bir doğa yasası değildi; paranın nasıl yönetildiğine bağlı bir rejimdi.

Kavram — toplam değil çarpım

Birkaç yılın enflasyonu toplanmaz, çarpılır. İki yıl üst üste yüzde 50 enflasyon yüzde 100 değil, 1,5 × 1,5 = 2,25, yani yüzde 125 fiyat artışı demektir. Birikimli enflasyon, dönemin başındaki fiyat düzeyinden sonundakine kadar olan toplam artıştır ve yıllık oranların bir artı biçimlerinin çarpımıyla bulunur.

Bu yüzden alım gücündeki kayıp, fiyat artışıyla aynı sayı değildir. Fiyatlar yüzde 100 arttığında alım gücü yüzde 100 değil, yüzde 50 azalır. Fiyatlar 8,5 katına çıktığında alım gücü 1 ÷ 8,5 ≈ 0,12'ye, yani yaklaşık yüzde 88 kayba uğrar. Kayıp hiçbir zaman yüzde 100'e ulaşmaz ama ona yaklaşır.

Yarılanma süresi, farklı enflasyon oranlarını tek bir sezgiye çevirir. Yüzde 2 enflasyonla alım gücü yaklaşık 35 yılda yarıya iner; bir insanın çalışma hayatı boyunca bir kez. Yüzde 10'la yaklaşık 7 yılda. Yüzde 31,51'le yaklaşık iki buçuk yılda. Aynı birikim, birinci ülkede emeklilik planı yapılacak kadar dayanıklı, sonuncusunda ise birkaç yıl içinde yarı değerini kaybedecek kadar kırılgandır.

Enflasyon her varlığı aynı biçimde etkilemez. Tutarı liraya bağlı olan nominal varlıklar ve nominal borçlar enflasyonla reel değer kaybeder: nakit, sabit getirili mevduat, sabit faizli bir borç. Değeri fiyatlarla birlikte hareket edebilen varlıklar ise, örneğin bir konut ya da fiyatını ayarlayabilen bir işletme, bu etkiden kısmen korunabilir. Bir sonraki cümle ise genellikle gözden kaçar: sabit faizli bir borç da aynı enflasyonla erir. Enflasyon, nominal varlık sahiplerinden nominal borç sahiplerine servet aktarır.

Veri ve kanıt — kim kaybediyor, kim kazanıyor?

Enflasyonun bedelini kimin ödediği sorusuna iki farklı açıdan bakan iki çalışma var. İktisatçılar William Easterly ve Stanley Fischer, 38 ülkede 31.869 haneye sorulan bir kamuoyu anketini incelediler. Yoksul katılımcılar, zenginlere göre enflasyonu ülkenin en önemli sorunlarından biri olarak daha sık andı. Ülkeler arası verilerde de yüksek enflasyon, yoksulların gelir payında, yoksulluğun azalmasında ve reel asgari ücrette daha zayıf bir gelişmeyle birlikte görülüyordu.

Matthias Doepke ve Martin Schneider ise ABD'de hanelerin nominal varlık ve borçlarını tek tek hesaplayıp orta düzeyde bir enflasyonun serveti nasıl yeniden dağıttığını ölçtü. Kaybedenler, tahvil ve mevduat gibi nominal varlıkları büyük olan yaşlı ve varlıklı hanelerdi. Kazananlar ise sabit faizli konut kredisi borcu taşıyan genç, orta gelirli hanelerdi. Enflasyon ayrıca borçlu olan devlete de kazanç sağlıyordu.

İki bulgu birbiriyle çelişmez. Yoksullar varlıklarının büyük kısmını nakit olarak tutar, geliri fiyatlardan geç ayarlanır ve borçlanma imkânları sınırlıdır; bu yüzden enflasyonun hem varlık hem gelir kanalında kaybeden tarafta kalırlar. Doepke ile Schneider'in kazananları ise uzun vadeli, sabit faizli borca erişebilen hanelerdir. Enflasyonun etkisi, kimin neyi, hangi vadede ve hangi faizle tuttuğuna bağlıdır.

Neden önemli? — kendi birikimini hesaplamak

Bir birikimin alım gücünü hesaplamak için gereken tek şey iki endeks değeridir. Birikimin bugünkü alım gücü, nominal tutar çarpı başlangıç ayının endeksi bölü bugünkü endekstir. TÜİK'in fiyat endekslerini uzun seri hâlinde yayımlaması, bu hesabı herkesin yapabilmesini sağlar. Enflasyon yüksekken bu hesabı yılda bir değil birkaç ayda bir yapmak, birikimin ne kadar hızlı eridiğini görünür kılar.

Bir birikimin gerçekten büyüyüp büyümediği, getirisi ile enflasyonun karşılaştırılmasına bağlıdır. Nominal getiri enflasyonun altında kalıyorsa, hesaptaki sayı büyürken birikimin alım gücü küçülür. Bu karşılaştırma, hangi birikim aracının seçileceği sorusundan önce gelir; araçların kendileri ve riskleri sonraki derslerin konusu.

Enflasyonun borç tarafındaki etkisi de aynı ölçüde önemlidir. Sabit faizli bir borç enflasyonla erirken, faizi değişken olan ya da enflasyonu zaten fiyatlamış bir borç erimez. Hangi borcun hangi türde olduğunu bilmek, enflasyonun kimin lehine çalıştığını belirler.

Uygulama

Özet kartı

1. Birikimli enflasyon yıllık oranların toplamı değil, bir artı oranların çarpımıdır; Aralık 2020–Ağustos 2026 arasında Türkiye'de fiyat düzeyi yaklaşık 8,5 katına çıktı.
2. Alım gücü bir bölü fiyat düzeyindeki değişimdir; fiyatlar ikiye katlanınca alım gücü yarıya iner, 8,5 katına çıkınca yaklaşık yüzde 88 azalır.
3. Alım gücünün yarılanma süresi 72'nin enflasyona bölünmesiyle kabaca bulunur: yüzde 2'de yaklaşık 35, yüzde 10'da 7, yüzde 31,51'de yaklaşık iki buçuk yıl.
4. ABD'de fiyatlar 1800–1890 arasında yarıya indi, 1890–1990 arasında 14 kattan fazla arttı; enflasyon bir yasa değil, para rejimine bağlıdır.
5. Enflasyon nominal varlık sahiplerinden nominal borç sahiplerine servet aktarır; yoksullar nakit tuttukları ve gelirleri geç ayarlandığı için daha ağır etkilenir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Üç yıl üst üste yüzde 20 enflasyon olursa fiyat düzeyi toplamda yüzde kaç artar?
2. (Çıktı 1) Fiyatlar yüzde 100 arttığında paranın alım gücü yüzde kaç azalır? Neden yüzde 100 değil?
3. (Çıktı 2) 50 bin liralık bir birikim, iki yıl boyunca yüzde 30 enflasyon karşısında hiç faiz almadan duruyor. İki yıl sonra başlangıç fiyatlarıyla kaç liralık alım gücü kalır?
4. (Çıktı 2) Fiyatlar her yıl yüzde 8 artıyorsa bir birikimin alım gücü yaklaşık kaç yılda yarıya iner?
5. (Çıktı 3) Bir hane on yıl vadeli, yıllık yüzde 20 sabit faizli bir konut kredisi kullanıyor. Kredinin ardından enflasyon beklenmedik biçimde yüzde 40'a çıkıyor. Bu hane mi, krediyi veren banka mı kazançlı çıkar? Neden?
6. (Çıktı 4) Aynı enflasyon oranı neden asgari ücretle çalışan ve birikimini nakit tutan biri ile büyük bir borçla konut almış biri için farklı sonuç doğurur?

Cevaplar

1. 1,2 × 1,2 × 1,2 = 1,728; fiyat düzeyi yüzde 72,8 artar, yüzde 60 değil.
2. Yüzde 50 azalır. Fiyatlar ikiye katlandığında aynı para eskisinin yarısı kadar mal alır; kayıp 1 − 1 ÷ 2 = 0,5'tir.
3. Fiyatlar 1,3 × 1,3 = 1,69 katına çıkar. 50.000 ÷ 1,69 ≈ 29.586 liralık alım gücü kalır.
4. 72 ÷ 8 = 9 yıl.
5. Hane kazançlı çıkar. Taksitler sabit lira tutarında kalırken fiyatlar ve muhtemelen hanenin geliri daha hızlı artar; borcun reel yükü azalır. Banka, alacağının reel değerindeki bu kaybı üstlenir. Kazanç, enflasyonun beklenmedik olmasından ve faizin sabit olmasından gelir.
6. Asgari ücretli ve nakit tutan kişinin birikimi doğrudan erir, ücreti ise fiyatlardan geç ayarlanır; iki kanalda da kaybeder. Sabit faizli borçla konut alan kişinin borcu reel olarak küçülür ve konutun değeri fiyatlarla birlikte artabilir; aynı enflasyon onun lehine çalışabilir.

İleri okuma

• William Easterly ve Stanley Fischer (2001). «Inflation and the Poor». Journal of Money, Credit and Banking 33(2). Enflasyonun yoksullar üzerindeki etkisine dair anket ve ülkeler arası kanıt.
• Matthias Doepke ve Martin Schneider (2006). «Inflation and the Redistribution of Nominal Wealth». Journal of Political Economy 114(6). Enflasyonun kimden kime servet aktardığını hesaplayan çalışma.
• Minneapolis Fed, Consumer Price Index, 1800- tablosu ve enflasyon hesaplayıcısı. İki yüz yıllık bir fiyat serisini kendin incelemek için.
• TÜİK veri portalı, Tüketici Fiyat Endeksi uzun seriler. Kendi birikimini başlangıç ve bitiş endeksleriyle hesaplamak için.

Sonraki derse köprü

Enflasyon sabit faizli bir borcu eritiyorsa, borçlanmak yüksek enflasyonda neden bu kadar çok insanı zora sokuyor? Cevap, borcun türünde saklı: faizi enflasyonu zaten içeren, her ay yeniden hesaplanan ya da ödenmeyen tutarın faize eklendiği borçlar erimez, büyür. İhtiyaç kredisi, kredi kartı ve kredili mevduat hesabı arasındaki farklar ve bir borcun ne zaman tuzağa dönüştüğü, sıradaki dersin sorusu.