Nominal ve reel: Enflasyondan arındırmak

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Nominal değeri cari fiyatlarla, reel değeri sabit bir dönemin fiyatlarıyla ölçülen değer olarak tanımlar.
• Uygulama — Bir ücreti ya da faizi, verilen enflasyon oranıyla bölerek reel karşılığına çevirir.
• Analiz — «Faiz eksi enflasyon» kestiriminin yüksek enflasyonda neden büyük hata verdiğini çözümler.
• Değerlendirme — Nominal artışla övünen bir haberi, hangi enflasyon oranıyla ve hangi dönem için arındırılması gerektiğini sorgulayarak tartışır.

Sezgi

Açılış

Ocak 2026'da net asgari ücret 28.075,50 liraya çıktı. Bir yıl önce 22.104,67 liraydı. Bordroya bakan biri her ay yaklaşık 5.970 lira fazla görüyordu; haberler de artışı yüzde 27 diye verdi.

Aynı ay açıklanan bir başka sayı ise bu artışın ne kadar büyük olduğunu değiştirdi. Ocak 2025 ile Ocak 2026 arasında tüketici fiyatları yüzde 30,65 yükselmişti. Yeni ücret, bir yıl önceki fiyatlarla ölçüldüğünde yaklaşık 21.490 liralık alım gücüne denk geliyordu. Bordrodaki sayı büyümüş, o sayıyla alınabilecek sepet küçülmüştü. İki cümlenin ikisi de doğru. Aralarındaki fark, sayının hangi fiyatlarla ölçüldüğünden doğuyor.

Hikâye — Ann ile Barbara

1990'ların ortasında psikolog Eldar Shafir, iktisatçı Peter Diamond ve psikolog Amos Tversky, katılımcılara kısa bir hikâye okuttu. Ann ile Barbara aynı üniversiteden bir yıl arayla mezun olmuş, ikisi de benzer yayınevlerinde işe başlamıştı. İkisinin de başlangıç maaşı yıllık 30.000 dolardı.

Ann'in ilk yılında hiç enflasyon olmamıştı ve ikinci yılında maaşı yüzde 2 artmıştı, yani 600 dolar. Barbara'nın ilk yılında enflasyon yüzde 4'tü ve ikinci yılında maaşı yüzde 5 artmıştı, yani 1.500 dolar. Katılımcılar üç ayrı gruba bölündü ve her gruba tek bir soru soruldu. İlk gruba ekonomik olarak kimin daha iyi durumda olduğu, ikinci gruba kimin daha mutlu olduğu, üçüncü gruba da başka bir iş teklifi gelirse kimin ayrılma olasılığının daha yüksek olduğu soruldu.

Hesap kolaydır. Ann'in maaşı fiyatlardan yüzde 2 hızlı büyümüştü; Barbara'nınki yalnızca yaklaşık yüzde 1. Ekonomik durum sorusuna katılımcıların yüzde 71'i doğru cevabı verdi: Ann daha iyi durumdaydı. Ama mutluluk sorusunda tablo tersine döndü. Katılımcıların üçte ikiye yakını Barbara'nın daha mutlu olduğunu düşündü ve benzer bir çoğunluk, iş teklifi gelirse ayrılacak olanın Ann olduğunu söyledi. İnsanlar reel hesabı biliyordu; duygularını ve kararlarını tahmin ederken ise bordrodaki büyük rakama bakıyorlardı.

Kavram — hangi fiyatlarla ölçüyoruz?

Bir parasal büyüklük iki biçimde söylenebilir. Nominal değer, o günün fiyatlarıyla ölçülen değerdir: bordroda yazan maaş, bankanın ilan ettiği faiz, bütçede yazan harcama. Reel değer ise aynı büyüklüğün sabit tutulan bir dönemin fiyatlarıyla ölçülmüş hâlidir ve o parayla ne alınabileceğini söyler. Asgari ücretin nominal değeri yüzde 27 arttı; Ocak 2025 fiyatlarıyla ölçülen reel değeri ise yüzde 2,8 kadar azaldı.

Arındırmanın mantığı bir çarpımdır, çıkarma değil. Maaş 1,27 katına, fiyatlar 1,3065 katına çıktıysa alım gücü 1,27 ÷ 1,3065 ≈ 0,972 katına iner. «Yüzde 27 eksi yüzde 30,65» kestirimi burada eksi 3,65 puan verir, doğru sonuç ise eksi 2,8'dir. Oranlar küçükken iki yol birbirine yakın düşer; oranlar büyüdükçe ayrılır.

Aynı kural faiz için de geçerlidir. Bankanın söylediği faiz nominal faizdir. Paranın alım gücü olarak ne kadar büyüdüğünü ise reel faiz söyler. İktisatçı Irving Fisher 1896'da nominal faizi, reel faiz ile beklenen enflasyonun bileşimi olarak yazdı; bugün bu ilişki onun adıyla anılıyor. Kestirme biçimi «nominal faiz eksi enflasyon»dur. Tam biçimi ise (1 + nominal faiz) ÷ (1 + enflasyon) − 1 hesabıdır.

Veri ve kanıt — yanılsama sürüyor mu?

Shafir, Diamond ve Tversky bulgularını 1997'de yayımladı ve Ann ile Barbara sorusu para yanılsamasının en çok alıntılanan örneklerinden biri oldu. Yorumları dikkatliydi: katılımcılar reel hesabı anlamıyor değildi, yalnızca bazı yargılarında nominal çerçeveye kayıyordu. Aynı kişi, soruya göre iki çerçeve arasında gidip geliyordu.

Tek bir deneye yaslanmak riskli olabilirdi; psikolojide pek çok klasik bulgu tekrar edildiğinde zayıfladı. Bu bulgu öyle olmadı. 2021'de Ignazio Ziano ve arkadaşları, özgün çalışmanın ilk dört problemini 604 katılımcıyla yeniden yürüttü ve özgün çalışmaya yakın etki büyüklükleri buldu. Ekledikleri bir soru da ilginç bir sonuç verdi: enflasyon oranını bilen ya da doğru tahmin eden katılımcıların para yanılsamasına daha az düştüğüne dair bir işaret çıkmadı.

Bu son bulgu dersin asıl uyarısıdır. Enflasyon rakamını bilmek yetmiyor; onu hesaba katmak için bilinçli bir adım atmak gerekiyor. Arındırma, o adımın adıdır.

Neden önemli? — iki faiz, iki dönem

Aralık 2022'de politika faizi yüzde 9'du; aynı ay yıllık enflasyon yüzde 64,27 ölçüldü. Kestirme hesap reel faizi eksi 55 puan gösterir. Tam hesap ise 1,09 ÷ 1,6427 − 1, yani yaklaşık eksi yüzde 33,6'dır. İkisi de derin bir kayıp anlatıyor, ama aralarındaki yirmi puanlık fark, yüksek enflasyonda kestirmenin ne kadar yanıltabileceğini gösteriyor. Bir yıl boyunca bu faizle duran 100 liralık birikim, dönem başının fiyatlarıyla yaklaşık 66 liralık mal alabiliyordu.

Bugün tablo tersine dönmüş durumda. Faiz yüzde 37, son on iki ayın enflasyonu yüzde 31,51. Tam hesapla geriye dönük reel faiz 1,37 ÷ 1,3151 − 1, yaklaşık yüzde 4,2. Ama faizin geleceğe dönük bir sözleşme olduğunu unutmamak gerekir: parayı bugün yatıran kişi, önümüzdeki on iki ayın enflasyonuyla karşılaşacak. Piyasanın beklediği yüzde 23,69 ile bölündüğünde beklenen reel faiz yaklaşık yüzde 10,8'e çıkar. Aynı faiz, hangi enflasyonla bölündüğüne göre yüzde 4 de, yüzde 11 de görünebiliyor.

Bu yüzden bir haber «rekor», «tarihin en yüksek» ya da «yüzde şu kadar arttı» dediğinde iki soru sormak işe yarar. Sayı nominal mi, reel mi? Reelse hangi fiyat artışıyla ve hangi dönem için arındırılmış? Ann ile Barbara'nın hikâyesi, bu soruları bilen insanların bile onları sormayı unuttuğunu gösteriyor.

Özet kartı

1. Nominal değer cari fiyatlarla, reel değer sabit bir dönemin fiyatlarıyla ölçülür; reel değer alım gücünü söyler.
2. Arındırma bir bölmedir: net asgari ücret yüzde 27 arttı, fiyatlar yüzde 30,65 arttı; 1,27 ÷ 1,3065 ≈ 0,972, yani yaklaşık yüzde 2,8 reel kayıp.
3. Reel faiz (1 + nominal faiz) ÷ (1 + enflasyon) − 1'dir; «faiz eksi enflasyon» yalnızca düşük oranlarda iyi bir kestirimdir.
4. Aralık 2022'de yüzde 9 faiz ve yüzde 64,27 enflasyon yaklaşık eksi yüzde 33,6 reel faiz demekti; kestirme hesap eksi 55 puan verir.
5. Para yanılsaması güçlüdür ve tekrar çalışmalarında da görülür; enflasyonu bilmek onu kendiliğinden gidermez.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Bir bordroda yazan maaş nominal mi reel mi? Reel karşılığını bulmak için hangi bilgiye ihtiyaç var?
2. (Çıktı 2) Bir kira bir yılda 20.000 liradan 26.000 liraya çıktı; aynı dönemde fiyatlar yüzde 30 arttı. Kiranın reel değişimi nedir?
3. (Çıktı 2) Mevduat faizi yüzde 45, enflasyon yüzde 35. Reel faizi hem kestirme hem tam yolla hesapla.
4. (Çıktı 3) Nominal faiz yüzde 100, enflasyon yüzde 80 olsun. Kestirme hesap ile tam hesap arasındaki fark neden bu kadar büyük?
5. (Çıktı 3) Ann'in ve Barbara'nın reel maaş artışlarını tam yolla hesapla.
6. (Çıktı 4) Bir haber «ortalama konut fiyatı 2010'dan bu yana on kat arttı, tarihin en yüksek düzeyinde» diyor. Bu cümleyi değerlendirmek için hangi iki bilgiyi ister, hangi hesabı yaparsın?

Cevaplar

1. Nominaldir, çünkü o ayın lirasıyla yazılmıştır. Reel karşılık için karşılaştırılan dönemler arasında fiyatların ne kadar arttığını, yani bir enflasyon oranını ya da fiyat endeksini bilmek gerekir.
2. Nominal artış 26.000 ÷ 20.000 = 1,30, yani yüzde 30. Fiyatlar da 1,30 katına çıktığı için 1,30 ÷ 1,30 = 1; reel kira değişmemiştir.
3. Kestirme: 45 − 35 = 10 puan. Tam: 1,45 ÷ 1,35 − 1 ≈ 0,074, yani yaklaşık yüzde 7,4.
4. Kestirme 20 puan verir; tam hesap 2,00 ÷ 1,80 − 1 ≈ yüzde 11,1'dir. Kestirme, faiz ile enflasyonun birbirini çarptığı terimi atar; oranlar büyüdükçe bu atılan terim büyür.
5. Ann: 1,02 ÷ 1,00 − 1 = yüzde 2. Barbara: 1,05 ÷ 1,04 − 1 ≈ yüzde 0,96. Ann'in reel artışı iki katından fazladır.
6. Aynı dönemde genel fiyatların ne kadar arttığını ve rakamın nominal mi olduğunu sorarım. Nominal fiyat artışını fiyat artışına bölerek konut fiyatının reel değişimini bulurum; nominal rekor, reel rekor olmayabilir.

İleri okuma

• Eldar Shafir, Peter Diamond ve Amos Tversky (1997). «Money Illusion». Quarterly Journal of Economics 112(2). Ann ile Barbara'nın yanı sıra alışveriş ve sözleşme problemlerini de içeriyor.
• Ignazio Ziano ve arkadaşları (2021). «Revisiting "Money Illusion"». Journal of Economic Psychology 83. Özgün deneyin tekrarı ve enflasyon bilgisinin etkisini sınayan ek.
• Irving Fisher (1928). The Money Illusion. Kavrama adını veren kısa kitap; nominal ile reeli ayırmanın neden zor olduğunu gündelik örneklerle anlatır.
• TÜİK'in aylık fiyat bültenleri (tuik.gov.tr). Bir ücreti ya da kirayı kendin arındırmak için gereken yıllık ve aylık oranlar burada.

Sonraki derse köprü

Asgari ücreti 1,3065'e böldük ve bu sayıyı hazır aldık. Peki TÜİK fiyatların yüzde 30,65 arttığını nereden biliyor? Endekste 174 alt sınıf var: ekmek, kira, elektrik, ulaşım. Her birinin fiyatı başka hızda değişiyor ve hanelerin bütçesinde başka ağırlık taşıyor. Sıradaki ders bu sayının nasıl üretildiğine bakıyor: bir sepet, ağırlıklar ve bir baz dönemiyle kurulan endeks.