Körfez ülkeleri

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Petrol rantını, kafala sistemini, işveren değiştirme serbestliğini, yanlış algılanan toplumsal normu ve çoğulcu bilgisizliği tanımlar.
• Anlama — Körfez ekonomilerinin petrol gelirine ve yabancı işçilere dayanan yapısını ve bu yapının petrol sonrası döneme geçişte yarattığı güçlükleri açıklar.
• Analiz — Göçmen işçilerin işveren değiştirmesini kolaylaştıran bir reformun ve kadınların çalışmasına dair inançları düzelten bir deneyin sonuçlarını çözümler.
• Değerlendirme — Körfez ülkelerinin petrolden uzaklaşma çabasında emek piyasası reformlarının rolünü kanıt ışığında tartar.

Sezgi

Açılış

Katar'da yaşayan her dört kişiden üçü, başka bir ülkede doğmuştur. Birleşik Arap Emirlikleri'nde de oran aynıdır. Gökdelenleri inşa eden, hastanelerde çalışan, evleri temizleyen ve marketlerde kasada duran insanların büyük çoğunluğu Güney Asya'dan, Güneydoğu Asya'dan ya da Afrika'dan gelmiştir. Ülkenin vatandaşları ise kendi topraklarında küçük bir azınlıktır.

Hindistan dersinde, kalabalık bir nüfusa iş bulmaya çalışan bir ekonomi gördük. Körfez ülkeleri bunun tersidir: küçük vatandaş nüfusları, büyük petrol ve doğal gaz gelirleri ve bu gelirle ithal edilen milyonlarca işçi. Kaynak laneti dersinde, doğal kaynak zenginliğinin bir ülkeyi nasıl hem zenginleştirip hem kırılgan bırakabileceğini incelemiştik. Bu ders, aynı soruyu Körfez'in emek piyasaları üzerinden soruyor: petrol bir gün azaldığında, bu ekonomileri kim ve nasıl taşıyacak?

Hikâye — petrolün gölgesindeki ekonomiler

Körfez ekonomilerinin ortak özelliği, devletin gelirinin büyük kısmını vergiden değil yeraltı kaynaklarından elde etmesidir. Bu gelir, ülkelerin yaşam standardını hızla yükseltti; ama aynı zamanda ekonomiyi petrol fiyatlarına bağımlı kıldı.

Petrol rantlarının ekonomideki payı, fiyatlardaki dalgalanmalarla birlikte inip çıkıyor; ama yine de bu ülkelerin ekonomilerinde başka hiçbir sektörün yakalayamayacağı bir ağırlık taşıyor. Ülkeler bu bağımlılığı azaltmak için yeni sektörler kurmaya, turizme, finansa ve teknolojiye yatırım yapmaya çalışıyor. Ama bu sektörlerin büyümesi, petrol gelirinin dağıtıldığı eski düzenden farklı bir emek piyasası gerektiriyor.

Kavram — işverene bağlı işçiler

Körfez ülkelerinde göçmen işçiler, uzun süre işverenlerine sıkı biçimde bağlı oldu. Bir işçinin ülkeye girişi, oturma izni ve çalışma izni, onu getiren işverene bağlıydı; işçi işverenin izni olmadan başka bir işe geçemiyordu.

Bu düzen, iktisatçıların monopson dediği duruma, yani işverenin ücretleri belirlemede güçlü olduğu bir piyasaya yol açabilir. İşçi daha iyi ücret veren bir işverene geçemiyorsa, işvereni onu tutmak için yüksek ücret ödemek zorunda kalmaz.

Suresh Naidu, Yaw Nyarko ve Shing-Yi Wang, Birleşik Arap Emirlikleri'nde bu serbestliği genişleten bir reformun etkilerini inceledi.

Bu bulgu, kafala sisteminin bir bedeli olduğunu gösteriyor: işçilerin işveren değiştirememesi ücretlerini baskılıyordu. Ama reformun yeni gelen göçmenler üzerindeki etkisi, emek piyasası reformlarının herkese aynı biçimde yaramadığını da hatırlatıyor.

Veri ve kanıt — kadınlar ve yanlış inançlar

Körfez ülkelerinin petrolden uzaklaşma planlarının önemli bir parçası, kendi vatandaşlarını, özellikle kadınları, özel sektörde çalıştırmaktır. Suudi Arabistan'da kadınların işgücüne katılımı uzun süre çok düşüktü; Dünya Bankası verilerine göre 2010'da yüzde 17,6 olan oran, 2023'te yüzde 34,3'e çıktı.

Suudi Arabistan'da evli kadınların çalışma kararında, geleneksel vasilik uygulaması nedeniyle kocaların sözü uzun süre belirleyici oldu. Leonardo Bursztyn, Alessandra González ve David Yanagizawa-Drott, bu kararın arkasındaki inançları inceledi.

Neden önemli? — petrol sonrası bir emek piyasası

Körfez ülkeleri, kaynak lanetinden kaçınmak için petrol gelirlerini egemen servet fonlarına aktarıyor ve yeni sektörler kurmaya çalışıyor. Ama bir ekonomiyi petrolden uzaklaştırmak yalnızca para meselesi değildir; o parayı üretken işlere dönüştürecek bir emek piyasası gerektirir.

Bu dersin kanıtları, bu emek piyasasının iki engelini gösteriyor. Birincisi, göçmen işçileri işverenlerine bağlayan kurallar ücretleri baskılıyor ve emeğin en verimli yerlere akmasını engelliyor. İkincisi, kadınların çalışmasının önündeki engellerin bir kısmı kuralların değil, yanlış inançların ürünü; bu inançlar düzeltildiğinde değişim sanıldığından hızlı gelebiliyor. Türkiye için Körfez, hem bir ihracat pazarı ve yatırım kaynağı hem de doğal kaynak zenginliğinin kalkınmaya ancak kurumlarla dönüşebileceğinin canlı bir örneğidir.

Özet kartı

1. Dünya Bankası verilerine göre petrol rantlarının GSYH'ye oranı Suudi Arabistan'da 2005'te yüzde 48,9, 2021'de yüzde 23,7'ydi; bağımlılık fiyatlarla dalgalanıyor.
2. Göçmenlerin nüfusa oranı 2024'te Katar'da yüzde 76,7, Birleşik Arap Emirlikleri'nde yüzde 74'tü.
3. Naidu, Nyarko ve Wang'a göre Birleşik Arap Emirlikleri'nde işveren değiştirmeyi kolaylaştıran reform, mevcut göçmenlerin kazancını artırdı ama yeni göçmenlerin talebini ve kazancını düşürdü; bu, işverenlerin monopson gücüne işaret ediyordu.
4. Bursztyn ve arkadaşlarına göre Suudi Arabistan'da genç evli erkeklerin çoğu kadınların çalışmasını destekliyor ama başkalarının desteğini düşük tahmin ediyordu; bu inanç düzeltildiğinde eşlerin iş başvuruları arttı.
5. Suudi Arabistan'da kadınların işgücüne katılımı 2010'da yüzde 17,6'dan 2023'te yüzde 34,3'e çıktı.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Kafala sistemi nedir? İşveren ile göçmen işçi arasındaki pazarlık gücünü nasıl etkiler?
2. (Çıktı 2) Bir işçinin mevcut işvereninde ücreti ayda 1.000 birim. Başka bir işveren ona 1.300 birim teklif ediyor, ama işçi işverenini değiştiremiyor. İşveren değiştirme serbest bırakılırsa, mevcut işveren işçiyi tutmak için en az ne kadar ödemek zorunda kalır? Bu basit örnek, monopson gücü hakkında ne anlatır?
3. (Çıktı 3) Naidu ve arkadaşlarının bulgusunda reform neden mevcut göçmenlerin durumunu iyileştirirken yeni göçmenlerin durumunu kötüleştirdi?
4. (Çıktı 3) Bursztyn ve arkadaşlarının deneyinde, erkeklerin başkalarının görüşlerine dair inançlarını düzeltmek neden davranışlarını değiştirdi? Çoğulcu bilgisizlik kavramıyla açıklayın.
5. (Çıktı 4) Bir yorumcu, «Körfez ülkeleri petrol sonrasına hazırlanmak için yalnızca petrol gelirini fonlarda biriktirmeli; emek piyasasıyla uğraşmasına gerek yok» diyor. Bu görüşü dersin kanıtlarıyla tartışın.

Cevaplar

1. Kafala sistemi, göçmen işçinin oturma ve çalışma izninin onu ülkeye getiren işverene, yani kefile bağlandığı düzendir. İşçi kefilinin izni olmadan işverenini değiştiremez; bu da işverene güçlü bir pazarlık gücü verir. İşçi daha iyi ücret veren bir işverene geçemediği için, işveren onu tutmak için ücreti artırmak zorunda kalmaz; ücretler işçinin piyasada alabileceğinden düşük kalabilir.
2. İşveren değiştirme serbest olduğunda, işçi 1.300 birimlik teklifi kabul edebilir; mevcut işveren onu tutmak istiyorsa en az 1.300 birim ödemek zorunda kalır. Aradaki 300 birim, işverenin işçinin hareket edememesinden kaynaklanan monopson gücüyle elde ettiği paydır. Bu örnek, işçinin seçeneklerinin kısıtlanmasının ücretleri nasıl baskıladığını gösterir.
3. Reformdan sonra mevcut göçmenler daha iyi ücret veren işverenlere geçebildiği için, işverenler onları tutmak için daha fazla ödemek zorunda kaldı; bu, mevcut göçmenlerin kazançlarını ve ülkede kalma oranlarını artırdı. Ama işçileri tutmanın maliyeti arttığı için, firmalar yeni göçmen işe almaya daha az istekli oldu; yeni göçmenlere olan talep ve onların kazançları düştü. Reform, pazarlık gücünü mevcut işçiler lehine değiştirdi, ama bu kazancın bir kısmı yeni gelenlerin aleyhine oldu.
4. Erkeklerin çoğu kadınların çalışmasını kişisel olarak destekliyordu, ama başkalarının bunu desteklemediğini sanıyordu; bu bir çoğulcu bilgisizlik durumuydu. Eşinin çalışmasına izin vermek, toplumsal onay kaybı korkusuyla engelleniyordu. Başkalarının da aslında destek verdiği öğrenildiğinde, bu korku azaldı ve erkekler eşlerinin iş aramasını desteklemeye daha istekli oldu; dört ay sonra eşlerin iş başvuruları ve görüşmeleri arttı.
5. Görüşün dayandığı nokta kısmen doğrudur: petrol gelirini egemen servet fonlarında biriktirmek, gelecek kuşaklar için bir güvence sağlar ve kaynak lanetine karşı bir korumadır. Ama petrol sonrasına hazırlanmak yalnızca para biriktirmekle olmaz; ekonominin petrol dışında da üretken işler yaratması gerekir. Naidu ve arkadaşlarının bulgusu, göçmenleri işverenlerine bağlayan kuralların ücretleri baskıladığını ve emeğin verimli yerlere akmasını engellediğini; Bursztyn ve arkadaşlarının bulgusu, kadınların çalışmasının önündeki engellerin bir kısmının yanlış inançlardan kaynaklandığını gösteriyor. Bu yüzden emek piyasası reformları, petrol sonrası bir ekonominin kurulmasında fonlar kadar önemlidir.

İleri okuma

• Suresh Naidu, Yaw Nyarko, Shing-Yi Wang (2016). «Monopsony Power in Migrant Labor Markets: Evidence from the United Arab Emirates». Journal of Political Economy 124(6). İşveren değiştirme reformunun göçmen işçilerin kazancına etkisi.
• Leonardo Bursztyn, Alessandra L. González, David Yanagizawa-Drott (2020). «Misperceived Social Norms: Women Working Outside the Home in Saudi Arabia». AER 110: 2997–3029. Yanlış inançların kadınların çalışmasına etkisi.
• Dünya Bankası, Körfez İşbirliği Konseyi ülkelerinin göstergeleri. Petrol rantı, göçmen stoku ve işgücü serileri.

Sonraki derse köprü

Körfez ülkelerinin petrol gelirleri, yalnızca kendi kararlarına değil, öbür üreticilerin ne kadar petrol çıkaracağına da bağlı. Bir ülke üretimini kısarsa fiyat yükselir, ama bundan en çok üretimini kısmayanlar kazanır; herkes başkasının ne yapacağını tahmin ederek kendi kararını vermek zorundadır. Kararların birbirine bağlı olduğu bu tür durumlarda nasıl düşünmek gerekir? Sıradaki ders, oyun teorisinin ilk sorusuyla, stratejik düşünceyle açılıyor.