Güney Kore

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Çaebolu, firma yoğunlaşmasını, statü dışsallığını, eğitim vergisini ve demografik uçurumu tanımlar.
• Anlama — Güney Kore'nin büyüme mucizesinde büyük iş gruplarının rolünü ve bugün doğurganlıkta neden dünyanın en dibine indiğini açıklar.
• Analiz — Eğitimde statü rekabetinin doğurganlığı nasıl düşürdüğünü ve bunu hafifletecek politikaların etkisini çözümler.
• Değerlendirme — Büyük iş gruplarının Kore büyümesine katkısına dair bulguları ve doğurganlığı artırmaya yönelik politika seçeneklerini kanıt ışığında tartar.

Sezgi

Açılış

1960'ta bir Güney Korelinin yıllık geliri, 2015 sabit dolarıyla bin doların biraz üzerindeydi; ülke dünyanın en yoksul ekonomileri arasındaydı. 2025'te bu rakam 37 bin doları aştı: altmış beş yılda otuz altı kat. Aynı dönemde Koreli bir kadının hayatı boyunca doğurduğu ortalama çocuk sayısı altıdan birin altına indi. Kore, hem tarihin en hızlı zenginleşmelerinden birinin hem de dünyanın en düşük doğurganlık hızının ülkesi.

Japonya dersinde, yaşlanan nüfusun büyüme rakamlarını nasıl gölgelediğini gördük. Kore aynı yolu daha hızlı yürüyor. Doğu Asya mucizesi dersinde Kore'nin yükselişindeki yatırımı, eğitimi ve demografik kâr payını incelemiştik; bu ders, mucizenin bugüne kalan iki mirasına bakıyor: devleşen şirketler ve boşalan beşikler.

Hikâye — devler mi, kötü adamlar mı?

Kore'nin sanayileşmesi, devletin desteklediği ve birçok sektöre yayılan büyük aile şirketi gruplarıyla özdeşleşti. Bu gruplar elektronikten gemi yapımına, otomobilden inşaata kadar uzanan geniş bir alanda faaliyet gösterdi ve Kore ihracatının lokomotifi oldu.

Bu grupların büyümesi, ekonomide yoğunlaşmayı artırdı. Bu bir sorun muydu, yoksa büyümenin kaynağı mı?

Jaedo Choi, Andrei Levchenko, Dimitrije Ruzic ve Younghun Shim, bu soruyu Kore firmalarının tarihsel verileriyle inceledi.

Bu bulgu, büyük iş gruplarını yalnızca devletin kayırdığı tekeller olarak gören görüşü sorguluyor. Ama bulgunun kapsamı 2011'de bitiyor ve büyük grupların bugünkü ekonomideki ağırlığının yeni şirketlerin büyümesini nasıl etkilediği ayrı bir soru olarak kalıyor.

Kavram — eğitim yarışı ve boş beşikler

Kore'nin ikinci mirası, aile hayatında görülüyor. Koreli aileler, çocuklarının eğitimine olağanüstü kaynak ayırıyor; okul saatlerinden sonra özel derslere ve kurslara giden çocuklar, ülkede sıradan bir manzara. Aynı ülkede doğurganlık dünyanın en düşük düzeyinde.

Seongeun Kim, Michèle Tertilt ve Minchul Yum, bu iki gerçeği birbirine bağlayan bir kuram önerdi.

Kuramın mantığı şöyledir. Bir çocuğun başarısı mutlak değil göreli olarak ölçülüyorsa, örneğin üniversite sınavında başkalarını geçmek önemliyse, her aile başkalarından geri kalmamak için daha fazla harcar. Bu yarışta bir çocuğun maliyeti çok yükselir. Aileler, iki çocuğa yeterince harcayamayacaklarını düşündüklerinde, tek çocuk ya da hiç çocuk sahibi olmamayı seçer.

Veri ve kanıt — uçurumun kenarında

Dünya Bankası verilerine göre Kore'de doğurganlık 2023'te kadın başına 0,72'ye indi; bu, bir kuşağın yerine geçmek için gereken düzeyin üçte birinden biraz fazlasıdır. 2024'te 0,75'e hafifçe yükseldi, ama yine de dünyanın en düşük düzeyleri arasında kaldı. Aynı dönemde her beş Koreliden biri 65 yaşını geçmiş durumdaydı.

Kore'nin büyüme modeli, bu uçurumla karşı karşıya. Ülke, Ar-Ge harcamasını GSYH'nin yaklaşık yüzde 5'ine çıkararak dünyanın en yenilikçi ekonomileri arasına girdi; ama bu yeniliği yapacak ve ürünleri tüketecek insanların sayısı azalacak.

Neden önemli? — mucizenin bedeli

Kore'nin deneyimi, hızlı kalkınmanın kendi sorunlarını da beraberinde getirebileceğini gösteriyor. Büyük iş grupları, verimlilikleri sayesinde ülkeyi zenginleştirdi; ama ekonominin birkaç dev şirkete bağımlılığı, yeni girişimlerin ve küçük firmaların büyümesi için sorular doğuruyor. Eğitime yapılan büyük yatırım, Kore'yi yüksek nitelikli bir işgücüne kavuşturdu; ama aynı yatırımın statü yarışına dönüşmesi, ailelerin çocuk sahibi olmasını zorlaştırdı.

Türkiye için Kore iki açıdan önemli bir aynadır. Birincisi, Türkiye'de de sınav rekabeti ve okul dışı eğitim, ailelerin gündeminde önemli bir yer tutar. İkincisi, Türkiye'nin doğurganlığı da önceki derslerde gördüğümüz gibi hızla düşüyor. Kore'nin deneyimi, doğurganlığı yalnızca doğum teşvikleriyle değil, çocuk yetiştirmenin maliyetini artıran rekabet yapılarını da hesaba katarak düşünmek gerektiğini hatırlatıyor.

Özet kartı

1. Dünya Bankası verilerine göre Güney Kore'de kişi başına GSYH 1960'tan 2025'e yaklaşık otuz altı kat arttı; doğurganlık 5,99'dan 2023'te 0,72'ye indi.
2. Choi ve arkadaşlarına göre büyüme mucizesinde firma yoğunlaşması arttı; en büyük firmaların üstün performansı çoğunlukla daha yüksek verimlilikten geldi ve 2011 reel GSYH'sine yüzde 20,8 katkı yaptı.
3. Kim, Tertilt ve Yum'a göre eğitimdeki statü dışsallığı olmasaydı Kore'de doğurganlık yüzde 28 daha yüksek olurdu.
4. Yazarların modelinde yüzde 22'lik bir eğitim vergisi ile ılımlı doğum teşviklerinin birleşimi, mevcut kuşağın refahını en üst düzeye çıkarıyor.
5. Kore'nin Ar-Ge harcaması GSYH'nin yaklaşık yüzde 5'ine ulaştı; ama 65 yaş üstünün payının yüzde 20'yi aşması, ülkeyi bir demografik uçurumla karşı karşıya bırakıyor.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Statü dışsallığı nedir? Eğitimde nasıl ortaya çıkar?
2. (Çıktı 2) Bir ülkede kadın başına doğum sayısı 0,72'dir ve bir kuşağın kendini yenilemesi için yaklaşık 2,1 gerekir. Her kuşak, bir önceki kuşağın yaklaşık yüzde kaçı kadar olur? Bu oran üç kuşak sürerse, üçüncü kuşak ilk kuşağın yaklaşık yüzde kaçına iner?
3. (Çıktı 3) Choi ve arkadaşları, Kore'de büyük firmaların performansının «çarpıtmalardan» değil «verimlilikten» kaynaklandığını nasıl ayırt etmeye çalıştı? Bu ayrım neden önemlidir?
4. (Çıktı 3) Kim, Tertilt ve Yum'un modelinde bir eğitim vergisi doğurganlığı neden artırır?
5. (Çıktı 4) Bir milletvekili, «Kore'nin doğurganlık sorunu, Türkiye'nin de karşılaşacağı bir sorundur; tek çözüm her yeni doğan için büyük bir nakit ödemedir» diyor. Bu öneriyi Kore'ye dair kanıtlarla tartışın.

Cevaplar

1. Statü dışsallığı, bir kişinin bir malı ya da hizmeti daha fazla tüketmesinin, başkalarının göreli konumunu düşürerek onlara bir maliyet yüklemesidir. Eğitimde, bir çocuğun başarısı başkalarıyla karşılaştırılarak ölçüldüğünde ortaya çıkar: bir aile çocuğu için daha fazla özel ders aldığında, öbür ailelerin çocuklarının göreli konumu düşer ve onlar da daha fazla harcamak zorunda hisseder. Sonunda herkes daha fazla harcar, ama göreli konumlar değişmez.
2. Her kuşak bir önceki kuşağın yaklaşık 0,72 / 2,1 ≈ 0,34'ü, yani yaklaşık yüzde 34'ü kadar olur. Bu oran üç kuşak boyunca sürerse, üçüncü kuşak ilk kuşağın yaklaşık 0,34 × 0,34 × 0,34 ≈ 0,04'ü, yani yaklaşık yüzde 4'ü kadar olur. Bu basit hesap, çok düşük doğurganlığın uzun vadede nüfusu ne kadar hızlı küçültebileceğini gösterir.
3. Yazarlar, verimlilik, çarpıtmalar, ihracata seçilme, ölçek ekonomileri ve piyasa gücü gibi farklı nedenleri içeren bir model kurdu ve bu modeli firma düzeyindeki verilere doğrudan uygulayarak her firmanın performansının arkasındaki etkenleri geriye doğru çıkardı. Ayrım önemlidir, çünkü büyük firmalar devlet desteği gibi çarpıtmalar sayesinde büyüdüyse yoğunlaşma ekonomiye zarar vermiş olabilir; daha verimli oldukları için büyüdüyse yoğunlaşma ekonomiye katkı yapmıştır. Yazarlar ikincisinin baskın olduğunu buldu.
4. Modelde aileler, çocuklarının başkalarının gerisinde kalmaması için eğitime yüksek harcama yapıyor; bu harcama, her çocuğun maliyetini çok yükseltiyor ve aileler daha az çocuk sahibi oluyor. Eğitim vergisi, okul dışı eğitimi pahalılaştırarak bütün ailelerin bu harcamayı azaltmasını sağlar. Herkes daha az harcadığında göreli konumlar büyük ölçüde değişmez, ama her çocuğun maliyeti düşer; bu da ailelerin daha fazla çocuk sahibi olmasını kolaylaştırır.
5. Önerinin ilk kısmı yerindedir: Türkiye'nin doğurganlığı da hızla düşüyor ve Kore'nin deneyimi bu konuda önemli bir uyarıdır. Ama «tek çözüm» kısmı kanıtın ötesine gidiyor. Kim, Tertilt ve Yum'un modelinde düşük doğurganlığın önemli bir nedeni eğitimdeki statü yarışıdır; bu yüzden en iyi sonucu, doğum teşviklerini eğitim yarışını yavaşlatan bir vergiyle birleştiren politika veriyor. Yalnızca nakit ödeme, çocuk yetiştirmenin maliyetini artıran rekabet yapısını değiştirmez. Daha dengeli bir öneri, doğum teşviklerini sınav rekabetinin ve okul dışı eğitim harcamalarının yükünü azaltan politikalarla birlikte düşünmektir.

İleri okuma

• Seongeun Kim, Michèle Tertilt, Minchul Yum (2024). «Status Externalities in Education and Low Birth Rates in Korea». American Economic Review 114(6). Eğitimdeki statü yarışı ile düşük doğurganlık arasındaki bağ.
• Jaedo Choi, Andrei Levchenko, Dimitrije Ruzic, Younghun Shim (2024). «Superstars or Supervillains? Large Firms in the South Korean Growth Miracle». NBER Working Paper 32648. Kore'nin büyük firmalarının büyümeye katkısı.
• Dünya Bankası, Kore Cumhuriyeti göstergeleri. Gelir, doğurganlık, Ar-Ge ve yaş yapısı serileri.

Sonraki derse köprü

Kore, küçük bir nüfusla sanayi ihracatına dayanarak zenginleşti ve şimdi nüfusunun küçülmesiyle yüzleşiyor. Dünyanın en kalabalık ülkesi ise bambaşka bir yol izliyor: genç ve büyüyen bir nüfusla, sanayiden çok hizmet ihracatına dayanarak büyüyen bir ekonomi. Hindistan bu yolu nasıl açtı ve yüz milyonlarca genç insana iş bulabilecek mi? Sıradaki ders Hindistan'ı ele alıyor.